ଏହି ଉପନିଷଦିକ ଗୁହ୍ୟ କଥା ଏପରି: ଏକ ସମୟରେ ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱାଧିନତା ପାଇଁ ଏକା-ଏକି ହୋଇଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ଦେହ ଜଣେ ନିର୍ଜୀବ ଭଳି ହୋଇ ରହିଗଲା। ପ୍ରଥମେ ବାଣୀ ଆସିଲା, ଦେହ ମାଧ୍ୟମରେ କଥା କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଏହା ଜୀବନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ। ପରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆସିଲା, ଦେଖିଲେ, କଥା କହିଲେ, ତଥାପି ନିର୍ଜୀବ। ଶ୍ରବଣ ଆସିଲା, ଶୁଣିଲେ, ଦେଖିଲେ, କହିଲେ, ତଥାପି ନିର୍ଜୀବ। ମନ ଆସିଲା, ଚିନ୍ତା କଲେ, ଦେଖିଲେ, କହିଲେ, ଶୁଣିଲେ, ତଥାପି ନିର୍ଜୀବ। ଶେଷରେ ପ୍ରାଣ ଆସିଲା, ତାହାପରେ ସେ ଉଠିଲେ। ଦେବତାମାନେ ବୁଝିଲେ ଯେ ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଅଛି, ସେମାନେ ପ୍ରାଣ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଲୋକରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ବାୟୁ ଉପରେ ଭିତି ଓ ଆକାଶ ଉପରେ ତତ୍ତ୍ୱ, ଏହି ଭଳି ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ପ୍ରାଣକୁ ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଅନୁଭବ କରି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଉପରେ ଏକାତ୍ମତା ଅନୁଭବ କରି, ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦେବେ। ସେ ମଧ୍ୟ ବାୟୁ ଉପରେ ଭିତି ଓ ଆକାଶ ଉପରେ ତତ୍ତ୍ୱ ରଖି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପାଇଥିଲେ। ଏବେ ପିତା ତଥା ପୁତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଗୁପ୍ତ ଉତ୍ସର୍ଗ କ୍ରମ ଅଛି। ପିତା ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ବସାଇ, ନବଟି କୁଶ ଛଡ଼ି, ଅଗ୍ନି ସ୍ଥାପନ କରି, ଜଳପାତ୍ର ଓ ଭାଣ୍ଡ ରଖି, ଝିଣ୍ଡା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧି, ଶୋଇ ପଡ଼ନ୍ତି। ପୁତ୍ର ଆସି, ପିତା ନିକଟେ ବସନ୍ତି। ପିତା ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି, ମୁହାଁମୁହିଁ ବସି, ପିତା କହନ୍ତି: “ମୁଁ ତୋରେ ବାଣୀ ରଖୁଛି”—ପୁତ୍ର କହେ: “ପିତା, ବାଣୀ ଦିଅ।” ଏଭଳି ପ୍ରାଣ, ଦୃଷ୍ଟି, ଶ୍ରବଣ, ମନ, ଖାଦ୍ୟର ସାର, କର୍ମ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଆନନ୍ଦ-ମୋଦ-ସନ୍ତାନ, ଗତି, ବୁଦ୍ଧି-ବିବେକ-କାମନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଇ ଦେଇ ପିତା ଶିଷ୍ଟ ଦେଇଥିବା ପରେ, ପିତା ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଉଠି ଆଶୀର୍ବାଦ କରନ୍ତି: “ଯଶ, ତେଜ, ପୋଷଣ ଓ କୀର୍ତ୍ତି ତୋର ହେଉ।” ପୁତ୍ର ଦକ୍ଷିଣ ଜଂଘାକୁ ହାତ କିମ୍ବା ପୋଶାକରେ ଢାକି, ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ: “ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକ ଓ ଇଚ୍ଛା ପାଉ।” ପିତା ଯଦି ସ୍ୱସ୍ଥ ରହନ୍ତି, ତେବେ ପୁତ୍ର ସଫଳତା ସହିତ ରହନ୍ତି; କିମ୍ବା ବିଦାୟ ନେବେ। ପୁତ୍ର ବିଦାୟ ନେଲେ, ପିତା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରମରେ ଉତ୍ସର୍ଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି। ଏହାପରେ, ପ୍ରତର୍ଦନା ଦିବୋଦାସ ପୁତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ଯୁଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରତାପ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: “ପ୍ରତର୍ଦନା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ବର ଦେଉଛି।” ପ୍ରତର୍ଦନା କହିଲେ: “ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁଠି ମାନବ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ନିଜେ ଚୟନ କର।” ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: “ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ବର ଚୟନ ହୁଏନାହିଁ, ତୁମେ ନିଜେ ଚୟନ କର।” ପ୍ରତର୍ଦନା କହିଲେ: “ତେବେ ମୋତେ ଅମରତ୍ୱ ଦିଅ।” ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: “ମୋତେ ଜାଣ, ଏହି ହେଉଛି ମାନବ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ମୋତେ ଜାଣିବା। ମୁଁ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରା ରକ୍ତମୁଣ୍ଡୀ ଦାନବକୁ ସାଲାବୃକ ମଧ୍ୟରେ ପଠାଇଥିଲି, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ଶ୍ୱର୍ଗରେ ପ୍ରହ୍ଲାଦିୟ, ମଧ୍ୟାକାଶରେ ପୌଲୋମ, ପୃଥିବୀରେ କାଳଖଞ୍ଜମାନେକୁ ଜିତିଲି। ମୋ ଏକ ଚୁଲି ମଧ୍ୟ କିଛି ହେଲା ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଜାଣିଛି, କୌଣସି କର୍ମ ତାଙ୍କୁ ନାଶ କରେନାହିଁ—ମାତା, ପିତା ହତ୍ୟା, ଚୋରି, ଗର୍ଭପାତ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପାପ ତାଙ୍କୁ ଛୁଁଏନାହିଁ। ସେ ମୁଁଠୁ ନୀଳ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।” ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: “ମୁଁ ପ୍ରାଣ, ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା। ମୋତେ ଜୀବନ ଓ ଅମରତ୍ୱ ଭାବରେ ପୂଜ କର। ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଜୀବନ, ପ୍ରାଣ ହେଉଛି ଅମରତ୍ୱ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଣ ଏହି ଦେହରେ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି। ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକରେ ଅମରତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଜୀବନ ଓ ଅମରତ୍ୱ ଭାବେ ପୂଜିଥାଏ, ସେ ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ପାଏ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମରତ୍ୱ ଓ ଚିରସ୍ଥିତି ପାଏ। କେହି କହନ୍ତି, ‘ପ୍ରାଣମାନେ ପୃଥକ୍ ଯାଆନ୍ତି’, କିନ୍ତୁ କେହି ବାଣୀରେ ସମସ୍ତ ନାମ, ଦୃଷ୍ଟିରେ ସମସ୍ତ ରୂପ, ଶ୍ରବଣରେ ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ, ମନରେ ସମସ୍ତ ଚିନ୍ତାକୁ ଏକାଥରେ ଶିଖାଇପାରିବେନାହିଁ। ପ୍ରାଣମାନେ ଏକାତ୍ମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏହି ସମସ୍ତକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ର କହିଥିଲେ—ଏଠି ପ୍ରାଣମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରେଷ୍ଠତାର ପ୍ରାପ୍ତି। ଏଠି ଦେଖାଯାଏ, ବାଣୀ ଯଦି ଚାଲିଯାଏ ମଧ୍ୟ ଲୋକ ବଞ୍ଚିଥାଏ—ମୁକ ଲୋକ ଜୀବନ୍ତ। ଦୃଷ୍ଟି ଯଦି ଚାଲିଯାଏ, ଅନ୍ଧ ଲୋକ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ଶ୍ରବଣ ଯଦି ଚାଲିଯାଏ, ବଧିର ଲୋକ ବଞ୍ଚିଥାଏ। ମନ ଯଦି ଚାଲିଯାଏ, ଶିଶୁ ଭଳି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ହାତ କିମ୍ବା ପା ଚାଲିଯାଏ, ତଥାପି ଜୀବନ୍ତ ରହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରାଣ, ଜ୍ଞାନର ଆତ୍ମା, ଏହି ଦେହକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହିଥିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରାଣ ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଏକାସାଥିରେ ଏହି ଦେହରେ ରହନ୍ତି, ଏକାସାଥିରେ ବିଦାୟ ନେନ୍ତି। ଏହି ଦୃଷ୍ଟି, ଏହି ଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଶୋଇ ଅସ୍ୱପ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପ୍ରାଣ ଏକତା ହୁଏ।