ଏହି କୌଷୀତକି ଉପନିଷଦର ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଅନୁଚ୍ଛେଦଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଅବିରତ, ଗଭୀର ଓ ଉତ୍ତ୍କଣ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓଡ଼ିଆ କଥାରୂପରେ ଏପରି ଭାବେ କହିଯାଉଛି— ଦେବତାମୟ ସ୍ମୃତି ବିଷୟରେ ପ୍ରଥମେ କୁହାଯାଉଛି: କେହି ଜଣେ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଚାହେଁଥିବା ବା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କରାଯାଉଥିଲେ, ପୂଜା ପର୍ବ ଦିନରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ କରି ଏବଂ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକୁ କରିବା ଉଚିତ—"ମୁଁ ତୁମର ବାଣୀକୁ ମୋରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ସ୍ୱାହା", "ମୁଁ ତୁମର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ମୋରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ସ୍ୱାହା", "ମୁଁ ତୁମର ଶ୍ରବଣକୁ ମୋରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ସ୍ୱାହା", "ମୁଁ ତୁମର ମନକୁ ମୋରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ସ୍ୱାହା", "ମୁଁ ତୁମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ମୋରେ ଅର୍ପଣ କରୁଛି, ସ୍ୱାହା"। ପରେ, ଧୂଆଁର ସୁଗନ୍ଧ ଘ୍ରାଣ କରି, ଶରୀରକୁ ଘୃତ ଲଗାଇ, ମନ୍ତ୍ର ଚିନ୍ତନରେ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସ୍ପର୍ଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ କିମ୍ବା କିଛି କହିବେ ନାହିଁ, ଯଦି ବାତାସ ମଧ୍ୟ କଥାହୁଏ। ଏପରି କରିଲେ ସେ ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି, ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ଏକ ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ଭୋଜନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ କଥାହୁଏ, ସେ ସ୍ୱାସ ନେଇପାରିନଥାଏ; ତେଣୁ ସେ ବାଣୀକୁ ସ୍ୱାସରେ ଅର୍ପଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ସ୍ୱାସ ନେଉଛି, ସେ କଥାହୁଏନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ସ୍ୱାସକୁ ବାଣୀରେ ଅର୍ପଣ କରେ। ଏହି ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ଅନନ୍ତ, ଅମୃତ ଓ ଅବିରତ ହୋଇ ଦିନ ଓ ରାତି ଚାଲିଥାଏ। ଅନ୍ୟ ଯେଉଁ ଅର୍ପଣଗୁଡ଼ିକ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି କାରଣରୁ ପୁରାତନ ଋଷିମାନେ ଏହି କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରୁନଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଶୁଷ୍କଭୃଙ୍ଗର କହିଲେ: "ସୂକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ," ଏହାକୁ ଋକ୍ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ପାଇଁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ଯଜୁଷ୍ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିଲେ, ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି। ସାମନ୍ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ଏହାକୁ ଶ୍ରୀ, କୀର୍ତ୍ତି, ତେଜସ୍ ଭାବରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେପରି ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଧନୀ, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ, ତେଜୋମୟ ବ୍ୟକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହିପରି ହୁଅନ୍ତି। ଯଜମାନ କର୍ମର ଇଟ ଭାବେ ନିଜ ସ୍ୱକୁ ଗଢ଼ନ୍ତି; ଏହାରେ ଯଜୁଷ୍ ବୁନାଯାଏ, ହୋତୃ ଋକ୍ ବୁନାଏ, ଉଦ୍ଗାତୃ ସାମନ୍ ବୁନାଏ। ଏହି ତିଣି ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱରୂପ ଏହି ସ୍ୱୟଂ। ଏହିପରି ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ସେହି ସ୍ୱରୂପ ହୁଅନ୍ତି। ସମସ୍ତ ବିଜୟ ପାଇଁ କୌଷୀତକିର ତିନି ଧ୍ୟାନ ଅଛି। ଯଜ୍ଞୋପବୀତ ପିନ୍ଧି, ଜଳ ଚୁମି, ଅପକୃଷ୍ଟ ପାତ୍ରରେ ତିନିଥର ଜଳ ଛିଟିଏଇ, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ—"ତୁମେ ତେଜସ୍, ମୋର ପାପ ହର।" ଏହି ମନ୍ତ୍ରରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ—"ତୁମେ ଉତ୍ତରତେଜସ୍, ମୋର ପାପ ହର।" ସାଂଧ୍ୟା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବେ—"ତୁମେ ଅବତେଜସ୍, ମୋର ପାପ ହର।" ଏହିପରି ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଯେପରି ପାପ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ହରିଯାଏ। ମାସର ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେଇ ମନ୍ତ୍ରରେ ଦୁଇଟି ସବୁଜ ଦୁର୍ବା ଚାଲ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ—"ଚନ୍ଦ୍ର, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ରତା ଅଛି, ତାହା ମୋତେ ଅମୃତତ୍ୱରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କର। ପୁତ୍ରର ପାପରେ ମୁଁ ଶୋକ କରିନପାରିଁ।" ଏହିପରି କରିଲେ ପିତୃଗଣ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ। ପୁତ୍ର ଥାଉ କି ନା ଥାଉ, "ବୃଦ୍ଧି ହେଉ, ତୁମ ଦୁଧ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ, ଜଳ ଓ ଧନ ସାଙ୍ଗରେ ଆସୁ। ଆଦିତ୍ୟମାନେ ତୁମକୁ ବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତୁ।" ଏହି ତିନି ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, "ତୁମେ ଆମକୁ ପ୍ରାଣ, ସନ୍ତାନ, ଓ ଧନରେ ବୃଦ୍ଧି କର। ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଆମେ ଯାହାକୁ ଘୃଣା କରୁ, ସେମାନେ ପ୍ରାଣ, ସନ୍ତାନ, ଧନରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉନ୍ତୁ।" ଏହି ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ର ଚକ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତର ଚଳନ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, "ତୁମେ ସୋମ, ରାଜା, ପ୍ରଜାପତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପଞ୍ଚମୁଖୀ। ତୁମର ଏକ ମୁଖରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କର, ଏହି ମୁଖ ମୋତେ ଭକ୍ଷଣ କରନାହିଁ। ଏକ ମୁଖରେ ଜନତାକୁ, ପକ୍ଷୀକୁ, ଏହି ଲୋକକୁ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଭକ୍ଷଣ କର, ଏହି ମୁଖ ମୋତେ ଭକ୍ଷଣ କରନାହିଁ। ଆମ ପ୍ରାଣ, ସନ୍ତାନ, ଧନକୁ କମାନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଆମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ଆମେ ଯାହାକୁ ଘୃଣା କରୁ, ସେମାନେ ପ୍ରାଣ, ସନ୍ତାନ, ଧନରେ କମିଯାଉନ୍ତୁ।" ଏହି ଦିବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜସ୍ର ଚକ୍ର, ଦକ୍ଷିଣ ହସ୍ତର ଚଳନ। ବିବାହ କମରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ବେଳେ, ପତ୍ନୀଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିବା ଉଚିତ—"ପ୍ରିୟେ, ତୁମ ହୃଦୟରେ ଯେଉଁ ପବିତ୍ରତା ଅଛି, ମୁଁ ଜାଣି, ପୁତ୍ରର ପାପରେ ଶୋକ କରିନପାରିଁ। ପିତୃମାନେ ଆମ ପୂର୍ବରୁ ଯାଆନ୍ତୁନାହିଁ।" ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରୁ ଫେରିଲେ, ପୁତ୍ରଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିବା ଉଚିତ—"ତୁମେ ଅଙ୍ଗଅଙ୍ଗ ଠାରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ, ହୃଦୟ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୋ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ମୋ ସ୍ୱୟଂ, ନଶ୍ୱର ହେଉନାହିଁ। ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତୁ।" ପରେ ତାଙ୍କୁ ନାମ ଦିଅନ୍ତି—"ପାଥର ପରି ଦୃଢ଼ ହେଉ, କୁହାଡ଼ି ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେଉ, ଅଭେଦ୍ୟ ସୁନା ପରି ହେଉ। ତୋର ନାମ ହେଉ ତେଜସ୍, ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତୁ।" ପରେ ଆଉ ଏକ ମନ୍ତ୍ର—"ପ୍ରଜାପତି ଯେଉଁ ଶକ୍ତିରେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାହାରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛି।" ଏହିପରି କହି, ଡାହାଣ କାନରେ ଉଚ୍ଚାରଣ—"ମଘବନ୍, ଭଲ ଧନ ଦିଅ, ଇନ୍ଦ୍ର।" ବାମ କାନରେ—"ଛାଡ଼ିଯାଅନାହିଁ, କମ୍ପିଅନାହିଁ, ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ୍ତୁ।" ପରେ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହ କେଶର ଚୂଡ଼ା ଘ୍ରାଣ କରି, "ମୁଁ ଗାଈର ଧ୍ୱନି ସହ ତୁମକୁ ଘ୍ରାଣ କରୁଛି" କହି, ତିନିଥର ଏହା କରି, ତିନିଥର ଗାଈର ଧ୍ୱନି କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାମୟ ଲୟ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଉଛି: ଯେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ୍।