ଓଁ। ଆମର ବାଣୀ ମନରେ ଏବଂ ମନ ବାଣୀରେ ସ୍ଥିର ହେଉ। ଆତ୍ମନ୍, ତୁମେ ମୋତେ ତୁମ ମୂଳ ରୂପ ଦେଖାଅ। ମୁଁ ଯାହା ବେଦରୁ ଶିଖିଛି, ତାହା କେବେ ଭୁଲି ନଯାଉ। ମୁଁ ଯାହା ଶୁଣିଛି, ସେ ଜ୍ଞାନ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ନଯାଉ। ଏହି ଅଧ୍ୟୟନ ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ଏକତ୍ର କରୁଛି। ମୁଁ ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟ କଥା କହିବି। ତାହା ମୋତେ ରକ୍ଷା କରୁ, ତାହା କଥା କହୁଥିବାକୁ ରକ୍ଷା କରୁ। ଏକ ଦିନ, ଗର୍ଗ୍ୟାୟନିଙ୍କ ପୁଅ ଚିତ୍ର, ତାଙ୍କର ପୂଜାରୀ ଭାବେ ଅରୁଣିଙ୍କୁ ବାଛିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶ୍ୱେତକେତୁକୁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ପଠାଇଲେ। ଶ୍ୱେତକେତୁ ବସିଥିବାବେଳେ, ଚିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଗୌତମ ଶିଶୁମାନେ, ତୁମେ ମୋତେ କେଉଁ ଲୋକରେ ବସାଇବା ପରେ ଜାଣିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ବସାଇବା?” ଶ୍ୱେତକେତୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଏହା ଜାଣି ନାହିଁ। ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିବି।” ସେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଆପଣ ଏହା ମୋତେ ଶିଖାଇନାହାନ୍ତି? କିପରି ଉତ୍ତର ଦେବି?” ପିତା କହିଲେ, “ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଜାଣି ନାହିଁ। ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଛୁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା ଦେଇଛନ୍ତି, ତାହା ନେଉଛୁ। ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଏହା ଶିଖିବାକୁ ଯିବା।” ତେଣୁ ଦୁଇଜଣ ଜଳା କାଠ ନେଇ ଚିତ୍ର ଗର୍ଗ୍ୟାୟନିଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଚିତ୍ର କହିଲେ, “ଗୌତମ, ତୁମେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଆସିଛ। ଆସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିଖାଇବି।” ଚିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ଜଗତରୁ ବିଦାୟ ନେଇଥିବା ସମସ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯାନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ପୋଷିତ ହୁଏ। କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପାଦନ କରେ ନାହିଁ। ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକର ଦ୍ୱାର। ଯିଏ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; ଯିଏ ଦେଇପାରି ନାହିଁ, ସେ ପୃଥିବୀକୁ ବର୍ଷା ଭାବେ ଫେରିଯାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଜୀବ, କୀଟ, ପକ୍ଷୀ, ବାଘ, ସିଂହ, ମାଛ, ମନୁଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଯେହିଁ ଉପାଦାନ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି। ଫେରିଲାବେଳେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ—“ତୁମେ କିଏ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ—“ମୁଁ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଋତୁମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, ପନ୍ଦରଟି ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ତାତ୍ ରୂପରେ ଆସିଛି, ପିତୃ ପରମ୍ପରାରୁ ଆସିଛି। ମୋତେ ମାତା ଗର୍ଭରେ ପକାଇବା ନକର, ମୋତେ ପିତାଙ୍କୁ ଦିଅ। ଋତୁମାନେ ଏବଂ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଶରୀର ନେଉ।” ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, “ମୁଁ ଋତୁ, ମୁଁ ସନ୍ତାନ।” ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ପଥରେ ଚାଲି, ସେ ପ୍ରଥମେ ଅଗ୍ନି ଲୋକକୁ, ପରେ ବାୟୁ ଲୋକକୁ, ବରୁଣ ଲୋକକୁ, ସୂର୍ୟ ଲୋକକୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ଲୋକକୁ, ପ୍ରଜାପତି ଲୋକକୁ, ଅନ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା। ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ସେ ଅନ୍ୱେଷଣ କ୍ଷଣ, ବିରଜା ନଦୀ, ସାଳ ଗଛ, ସମସ୍ଥାନ ନଗର, ଅପରାଜିତ ଦୁର୍ଗ, ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳ—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି, ଭବ୍ୟ ପୀଠ—ବିଭୁପ୍ରମିତା, ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଆସନ—ବିଚକ୍ଷଣା, ଦୀପ୍ତିମାନ କୁଚ—ଅମିତୌଜା, ମନର ପ୍ରିୟା, ଚକ୍ଷୁର ରୂପା, ଫୁଲ, ନଦୀ, ମାତା ଏବଂ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେ ଦେଖିବା। ନଦୀ ପାଖରେ ମାତାମାନେ ଆସନ୍ତି। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ସେ ପ୍ରତି ଦୌଡ଼ି ଆସି, “ମୋ ତେଜସ୍ ଦ୍ୱାରା ସେ ଅଜରା ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, କିମ୍ବା ତାହା ଅଜରା ନହେବା?” ଏହିପରି ଜିଜ୍ଞାସା କରନ୍ତି। ପାଞ୍ଚ ଶତ ଅପ୍ସରାମାନେ ଦୌଡ଼ି ଆସନ୍ତି—ଶତ ହାତରେ ଚୂରା, ଶତ ଫଳ, ଶତ ଲେପ, ଶତ ମାଳା। ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଦେଇ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଶୋଭିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଜାଣି, ସେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା। ହୃଦୟ ହ୍ରଦକୁ ଯାଇ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପାର କରିବା; ଯିଏ ଜାଣିନାହିଁ, ସେ ଏଠାରେ ଡୁବିଯାଏ। ଅନ୍ୱେଷଣ କ୍ଷଣମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଛାଡ଼ି ଯାନ୍ତି। ବିରଜା ନଦୀକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ପାର କରି, ଏଠାରେ ସେ ନିଜର ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ କର୍ମ ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜନମାନେ ଶୁଭ କର୍ମ ପଛରେ, ଅପ୍ରିୟ ଅଶୁଭ କର୍ମ ପଛରେ ଯାନ୍ତି। ଗଡ଼ି ଚାଲିବାବେଳେ ଚକାକୁ ଦେଖିବାପରି, ସେ ଦିନ ରାତି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦେଖି ଛାଡ଼ି ଦିଅନ୍ତି। ଏଭଳି ଶୁଭ ଅଶୁଭରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା। ସେ ଇଲା ଗଛକୁ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଗନ୍ଧ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ସମସ୍ଥାନ ନଗରକୁ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ରସ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଅପରାଜିତ ଦୁର୍ଗକୁ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଦୀପ୍ତି ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ଦୁଇ ଦ୍ୱାରପାଳ—ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ପ୍ରଜାପତି—ସେ ପାଇଁ ପଥ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତି। ବିଭୁପ୍ରମିତା ଭବ୍ୟ ପୀଠକୁ ଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ତେଜସ୍ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ବିଚକ୍ଷଣା ବୁଦ୍ଧିମତ୍ ଆସନକୁ ଯାନ୍ତି, ଯାହାର ପ୍ରଥମ ଉପାଦାନ ବୃହଦ୍ରଥନ୍ତର ଓ ସ୍ୟାଇତା ଷ୍ଟୋତ୍ର, ପଛ ଉପାଦାନ ନୌଧସେ ଓ ବୈରୂପ-ବୈରଜା ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାର ଷ୍ଟୋତ୍ର ଶାକ୍ବରା ଓ ରୈବତା। ଏହା ଜ୍ଞାନ, କାରଣ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଯାଏ। ଅମିତୌଜା କୁଚକୁ ଯାନ୍ତି, ଯାହାର ପ୍ରଥମ ଉପାଦାନ ଗତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ, ପଛ ଉପାଦାନ ବୃହଦ୍ରଥନ୍ତର ଷ୍ଟୋତ୍ର, ମୁଣ୍ଡ ଉପାଦାନ ଭଦ୍ର ଓ ଯଜ୍ଞାଯଜ୍ଞୀୟ ଷ୍ଟୋତ୍ର, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧାର ପୁରାତନ ସାମନ୍ ଓ ଯଜୁସ୍, ତଳ ଉପାଦାନ ସୋମ ରସ, ଉପର ଉପାଦାନ ଉଦ୍ଗୀଥା, ତକିଆ ଉପାଦାନ ସମୃଦ୍ଧି। ଏହି କୁଚରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ବସନ୍ତି। ସେ ଉପରକୁ ଯାଇ, ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—“ତୁମେ କିଏ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ। “ମୁଁ ଋତୁ, ମୁଁ ସନ୍ତାନ, ଆକାଶରୁ ଗର୍ଭ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ଓ ଜାୟା, ତୁମେ ବର୍ଷ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଜୀବ, ଜୀବମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା। ତୁମେ ମୋ ଆତ୍ମା; ତୁମେ ଯାହା, ମୁଁ ତାହା।” ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—“ମୁଁ କିଏ?” ସେ ଉତ୍ତର ଦେବା ଉଚିତ—“ସତ୍ୟ।” ସତ୍ୟ କଣ? ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣରୁ ଅଲଗା ଯାହା, ତାହା ଏକ ତଥ୍ୟ; ଦେବତା ଓ ପ୍ରାଣ ଯାହା, ତାହା ଏକ ସତ୍ୟ। ଏହି ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହାକୁ “ସତ୍ୟ” କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଏହି ତୁମେ; ସମସ୍ତ ଏହି ତୁମେ। ଏହି ଷ୍ଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସୂଚନା ଦିଅ। ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—“ମୁଁ କିପରି ପୁରୁଷ ନାମ ପାଉଛି?