कौषीतक्युपनिषद्

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ

तेव्हा बालाकी गप्प बसला. अजातशत्रू म्हणाला, “बालाकी, एवढंच आहे का?” बालाकी म्हणाला, “हो, एवढंच आहे.” अजातशत्रू म्हणाला, “तू व्यर्थ ध्यान केलंस; मी तुला ब्रह्म सांगतो.” तो म्हणाला, “या सर्व पुरुषांचा जो कर्ता आहे, ज्याचं हे कार्य आहे, तोच खरा जाणण्यासारखा आहे.” तेव्हा बालाकी समिध घेऊन त्याच्याकडे शिकण्यासाठी गेला. अजातशत्रू म्हणाला, “जर क्षत्रियाने ब्राह्मणाला शिकवलं, तर ते उलटं होतं. चल, मी तुला शिकवतो.” त्याने त्याचा हात धरला आणि निघाले. ते एका झोपलेल्या माणसाजवळ गेले. अजातशत्रूने त्याला हाक मारली, “सौम्य, पांढऱ्या वस्त्रातील राजा!” पण तो गप्पच पडून राहिला. मग त्याला काठीने हलवलं, तेव्हा तो लगेच उठला. अजातशत्रूने विचारलं, “हा पुरुष शरीरात कुठे झोपला होता? तो कुठे गेला होता, कुठून परत आला?” बालाकीला उत्तर देता आलं नाही.

तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः

अजातशत्रू म्हणाला, “बालाकी, जिथे हा पुरुष झोपला होता, जिथे तो गेला होता आणि जिथून परत आला, तिथे हृदयाच्या नाड्या असतात, त्यांना हित म्हणतात, त्या हृदयापासून शरीरभर पसरतात. जसं एक केस हजार भागात विभागला, तशा त्या नाड्या केसासारख्या बारीक असतात. त्या पांढऱ्या, काळ्या, पिवळ्या, लाल रंगाच्या असतात; त्यात तो राहतो. जेव्हा माणूस झोपतो आणि स्वप्नही पाहत नाही, तेव्हा तो फक्त प्राणात एकरूप होतो. मग वाणी सर्व नावांसह त्याच्यात विलीन होते; डोळे सर्व रूपांसह, कान सर्व शब्दांसह, मन सर्व विचारांसह त्याच्यात विलीन होतं. जेव्हा तो जागा होतो, तेव्हा जसा जळत्या अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना उडतात, तसा या आत्म्यातून प्राण वेगवेगळ्या ठिकाणी जातात. प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात. जसं कापसाच्या खोलीत ठेवलेला वस्तरा किंवा जाळ्यात असलेला कोळी, तसा हा प्राज्ञ आत्मा केसांपासून नखांपर्यंत या शरीरात प्रवेश करतो.

तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त्येवमेवैष प्राज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद

हा आत्मा स्वतःच्या आत्म्याला ओळखतो. जसं मालक आपल्या लोकांसोबत बसतो, जसं मालक आपल्या लोकांसोबत आनंद घेतो, तसाच हा प्राज्ञ आत्मा या आत्म्यांसोबत आनंद घेतो. आणि हे आत्मे या आत्म्यासोबत आनंद घेतात. जोपर्यंत इंद्राने हा आत्मा ओळखला नव्हता, तोपर्यंत असुरांनी त्याला जिंकून टाकलं होतं. पण जेव्हा त्याने हा आत्मा ओळखला, तेव्हा असुरांना मारून, सर्व देवांवर श्रेष्ठता, स्वराज्य आणि अधिपत्य मिळवलं. असंच जो हे जाणतो, तो सर्व पापांचा नाश करून, सर्व भूतांवर श्रेष्ठता, स्वराज्य आणि अधिपत्य मिळवतो — जो हे जाणतो, जो हे जाणतो.