न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात्
एकट्या कुठल्याही तत्त्वातून रूप निर्माण होत नाही; हे वेगळं नाही. जसं रथाच्या आडव्या कड्यांवर चाकाचा कडा आणि त्या कड्यावर नाभी आधारलेली असते, तसंच भूतांची तत्त्वं प्रज्ञेवर आधारलेली आहेत, आणि प्रज्ञा प्राणावर आधारलेली आहे. हा प्राण म्हणजेच प्रज्ञेचा आत्मा, आनंदमय, वृद्धत्वरहित आणि अमर आहे. चांगलं कर्म केल्याने कोणी मोठा होत नाही, आणि वाईट कर्म केल्याने कोणी लहान होत नाही. हाच तो आहे जो चांगलं कर्म करवतो आणि त्या कर्मामुळे वरच्या लोकांत नेतो; हाच तो आहे जो वाईट कर्म करवतो आणि त्या कर्मामुळे खालच्या लोकांत नेतो. हाच या सगळ्या जगाचा रक्षक, या सगळ्या लोकांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती आहे. हेच माझं आत्मा आहे, असं ओळखावं; हेच माझं आत्मा आहे, असं ओळखावं.
अथ गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पृष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच । ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः । सहस्रं दद्मस्त इत्येतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः । बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति
त्याने म्हटले, 'बालाकिर्य, सूर्याच्या आत हा पुरुष आहे; मी त्याची उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाले, 'अशी उपासना करू नकोस. तो सर्व जीवांच्या डोक्यावर उजळ पांढरे वस्त्र घालून उभा आहे. मी त्याची अशी उपासना करतो. जो कोणी याप्रमाणे उपासना करतो, तो सर्व जीवांच्या डोक्यावर असतो.'
स होवाचा बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो मेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति
त्याने म्हटले, 'बालाकिर्य, चंद्रामध्ये हा पुरुष आहे; मी त्याची उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाले, 'अशी उपासना करू नकोस. सोम हा अन्नाचा राजा आहे, अन्नाचा आत्मा आहे. मी त्याची अशी उपासना करतो. जो कोणी याप्रमाणे उपासना करतो, तो अन्नाचा आत्मा होतो.'
स होवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस आत्मा भवति
त्याने म्हटले, 'बालाकिर्य, विजेमध्ये हा पुरुष आहे; मी त्याची उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाले, 'अशी उपासना करू नकोस. तो तेजाचा आत्मा आहे. मी त्याची अशी उपासना करतो. जो कोणी याप्रमाणे उपासना करतो, तो तेजाचा आत्मा होतो.'
स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति
त्याने म्हटले, 'बालाकिर्य, गडगडाटामध्ये हा पुरुष आहे; मी त्याची उपासना करतो.' अजातशत्रू म्हणाले, 'अशी उपासना करू नकोस. तो शब्दाचा आत्मा आहे. मी त्याची अशी उपासना करतो. जो कोणी याप्रमाणे उपासना करतो, तो शब्दाचा आत्मा होतो.'
स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते
तो म्हणाला, “बालाकी, आकाशातील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो पूर्ण नाही, ब्रह्म म्हणून त्याचा प्रवाह नाही. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याला संतती आणि पशुधन मिळतं, पण त्याच्या स्वतःच्या संततीला योग्य वेळेपूर्वी जन्म होत नाही.
स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते । जिष्णुर्ह वापराजिष्णुरन्यतस्यजायी भवति
तो म्हणाला, “बालाकी, वायूमधील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो इंद्र, वैकुंठ, अपराजित सेनापती आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, तो नेहमी विजयी राहतो, कुणीही त्याला हरवू शकत नाही, आणि तो इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होतो.
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वान्वेष भवति
तो म्हणाला, “बालाकी, अग्नितील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो विषासह आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याला विषावर मात करण्याची शक्ती मिळते.
स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्
तो म्हणाला, “बालाकी, पाण्यातील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो नावांचा आत्मा आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, तो नावांचा आत्मा होतो. हे दैवतांबद्दल सांगितलं, आता आत्म्याबद्दल सांगतो.
स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः
तो म्हणाला, “बालाकी, आरशातील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो प्रतिरूप आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याच्या संततीमध्ये प्रतिरूपच जन्माला येतो, अप्रतिरूप नाही.
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्कायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति
तो म्हणाला, “बालाकी, प्रतिश्रुत्केमधील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो दुसरा, न कधी दूर जाणारा आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याला दुसरा मिळतो आणि तो दुसऱ्याचा होतो.
स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्संमोहमेति
तो म्हणाला, “बालाकी, हा शब्द पुरुषाचा पाठलाग करतो, त्याचं मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो असुर आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याच्या स्वतःच्या संततीला योग्य वेळेपूर्वी जन्म होत नाही, पण तो गोंधळात पडतो.
स होवाच बालाकिर्य एवैष च्छायापुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा मृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते
तो म्हणाला, “बालाकी, छायापुुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो मृत्यू आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याच्या स्वतःच्या संततीला योग्य वेळेपूर्वी जन्म होत नाही, पण तो नष्ट होतो.
स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः
तो म्हणाला, “बालाकी, शरीरातील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो प्रजापती आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याला संतती आणि पशुधन मिळतं.
स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते
तो म्हणाला, “बालाकी, हा प्राज्ञ आत्मा आहे, ज्यामुळे हा पुरुष झोपेत असताना स्वप्न पाहतो, त्याचं मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो यम आहे, तो राजा आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, त्याला हे सर्व श्रेष्ठतेसाठी मिळतं.
स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न आत्माऽग्नेरात्मा ज्योतिष आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति
तो म्हणाला, “बालाकी, उजव्या डोळ्यातील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो नावाचा आत्मा, अग्नीचा आत्मा, प्रकाशाचा आत्मा आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, तो या सर्वांचा आत्मा होतो.
स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येऽक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति
तो म्हणाला, “बालाकी, डाव्या डोळ्यातील हा पुरुषच मी ध्यान करतो.” अजातशत्रू म्हणाला, “या पुरुषाला तू अंतिम सत्य मानू नकोस. तो सत्याचा आत्मा, वीजेचा आत्मा, तेजाचा आत्मा आहे. पण मी त्याचं असं ध्यान करतो.” जो कोणी याचं असं ध्यान करतो, तो या सर्वांचा आत्मा होतो.
नंतर बाळाकिराचा मुलगा गार्ग्य, जो विद्यार्थी होता, त्याला स्पर्श झाला. तो उशीनर, मत्स्य, कुरू, पांचाळ, काशी आणि विदेह या प्रदेशांत राहिला होता. मग तो काशीचा राजा अजातशत्रू याच्याकडे गेला आणि म्हणाला, 'मी तुला ब्रह्म सांगतो.' त्यावर अजातशत्रू म्हणाला, 'मी तुला हजार देतो.' या वचनात जनकाला 'जनक' म्हणतात, आणि लोक त्याच्या मागे धावतात.
तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ
तेव्हा बालाकी गप्प बसला. अजातशत्रू म्हणाला, “बालाकी, एवढंच आहे का?” बालाकी म्हणाला, “हो, एवढंच आहे.” अजातशत्रू म्हणाला, “तू व्यर्थ ध्यान केलंस; मी तुला ब्रह्म सांगतो.” तो म्हणाला, “या सर्व पुरुषांचा जो कर्ता आहे, ज्याचं हे कार्य आहे, तोच खरा जाणण्यासारखा आहे.” तेव्हा बालाकी समिध घेऊन त्याच्याकडे शिकण्यासाठी गेला. अजातशत्रू म्हणाला, “जर क्षत्रियाने ब्राह्मणाला शिकवलं, तर ते उलटं होतं. चल, मी तुला शिकवतो.” त्याने त्याचा हात धरला आणि निघाले. ते एका झोपलेल्या माणसाजवळ गेले. अजातशत्रूने त्याला हाक मारली, “सौम्य, पांढऱ्या वस्त्रातील राजा!” पण तो गप्पच पडून राहिला. मग त्याला काठीने हलवलं, तेव्हा तो लगेच उठला. अजातशत्रूने विचारलं, “हा पुरुष शरीरात कुठे झोपला होता? तो कुठे गेला होता, कुठून परत आला?” बालाकीला उत्तर देता आलं नाही.
तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः
अजातशत्रू म्हणाला, “बालाकी, जिथे हा पुरुष झोपला होता, जिथे तो गेला होता आणि जिथून परत आला, तिथे हृदयाच्या नाड्या असतात, त्यांना हित म्हणतात, त्या हृदयापासून शरीरभर पसरतात. जसं एक केस हजार भागात विभागला, तशा त्या नाड्या केसासारख्या बारीक असतात. त्या पांढऱ्या, काळ्या, पिवळ्या, लाल रंगाच्या असतात; त्यात तो राहतो. जेव्हा माणूस झोपतो आणि स्वप्नही पाहत नाही, तेव्हा तो फक्त प्राणात एकरूप होतो. मग वाणी सर्व नावांसह त्याच्यात विलीन होते; डोळे सर्व रूपांसह, कान सर्व शब्दांसह, मन सर्व विचारांसह त्याच्यात विलीन होतं. जेव्हा तो जागा होतो, तेव्हा जसा जळत्या अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना उडतात, तसा या आत्म्यातून प्राण वेगवेगळ्या ठिकाणी जातात. प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात. जसं कापसाच्या खोलीत ठेवलेला वस्तरा किंवा जाळ्यात असलेला कोळी, तसा हा प्राज्ञ आत्मा केसांपासून नखांपर्यंत या शरीरात प्रवेश करतो.
तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त्येवमेवैष प्राज्ञात्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते । एवं वै तमात्मानमेत आत्मानो भुञ्जन्ति । स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञे तावदेनमसुरा अभिबभूवुः । स यदा विजज्ञेऽथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां देवानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं परीयाय एवैवं विद्वान्सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद
हा आत्मा स्वतःच्या आत्म्याला ओळखतो. जसं मालक आपल्या लोकांसोबत बसतो, जसं मालक आपल्या लोकांसोबत आनंद घेतो, तसाच हा प्राज्ञ आत्मा या आत्म्यांसोबत आनंद घेतो. आणि हे आत्मे या आत्म्यासोबत आनंद घेतात. जोपर्यंत इंद्राने हा आत्मा ओळखला नव्हता, तोपर्यंत असुरांनी त्याला जिंकून टाकलं होतं. पण जेव्हा त्याने हा आत्मा ओळखला, तेव्हा असुरांना मारून, सर्व देवांवर श्रेष्ठता, स्वराज्य आणि अधिपत्य मिळवलं. असंच जो हे जाणतो, तो सर्व पापांचा नाश करून, सर्व भूतांवर श्रेष्ठता, स्वराज्य आणि अधिपत्य मिळवतो — जो हे जाणतो, जो हे जाणतो.