कौषीतक्युपनिषद्

अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति

आता वडिलांनी मुलाला आपली विद्या कशी द्यावी ते सांगतो. वडील मुलाला बोलावतात. नव्या कुंच्यांनी घरात गवत पसरतात, अग्नी प्रज्वलित करतात, पाण्याचा कलश आणि पात्र ठेवतात, जुना कपडा अंगावर घेऊन स्वतः झोपतात. मुलगा येऊन जवळ बसतो. मग वडील आपल्या इंद्रियांना मुलाच्या इंद्रियांना स्पर्श करतात आणि समोरासमोर बसतात. मग वडील म्हणतात, 'मी तुझ्यात वाणी ठेवतो.' मुलगा म्हणतो, 'बाबा, वाणी माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात श्वास ठेवतो.' 'बाबा, श्वास माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात डोळे ठेवतो.' 'बाबा, डोळे माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात कान ठेवतो.' 'बाबा, कान माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात मन ठेवतो.' 'बाबा, मन माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात अन्नरस ठेवतो.' 'बाबा, अन्नरस माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात कर्म ठेवतो.' 'बाबा, कर्म माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात सुखदुःख ठेवतो.' 'बाबा, सुखदुःख माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात आनंद, प्रेम, संतती ठेवतो.' 'बाबा, आनंद, प्रेम, संतती माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात गती ठेवतो.' 'बाबा, गती माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात बुद्धी, विवेक, इच्छा ठेवतो.' 'बाबा, बुद्धी, विवेक, इच्छा माझ्यात ठेव.' नंतर दक्षिणेकडे वडील उठतात आणि मुलाला आशीर्वाद देतात, 'यश, ब्रह्मतेज, अन्न, कीर्ती तुला लाभो.' दुसरा उजव्या मांडीकडे पाहतो, हाताने किंवा वस्त्राने झाकतो आणि प्रार्थना करतो, 'स्वर्गलोक आणि सर्व इच्छा तुला मिळो.' जर वडील निरोगी असतील, तर मुलाच्या ऐश्वर्यात राहतात, किंवा निघून जातात. जर मुलगा निघून गेला, तर वडील विधीप्रमाणे समारोप करतात.

प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति

प्रतर्दन, दिवोदासाचा मुलगा, इंद्राच्या आवडत्या स्थळी गेला. युद्ध आणि पराक्रमाने तिथे पोहोचला. इंद्र म्हणाला, 'प्रतर्दन, तुला वर देतो.' प्रतर्दन म्हणाला, 'तुम्हीच माझ्यासाठी जे मानवाला सर्वात हिताचे आहे ते निवडा.' इंद्र म्हणाला, 'वर दुसऱ्यासाठी निवडता येत नाही; तूच निवड.' प्रतर्दन म्हणाला, 'मग मला अमरत्व मिळू दे.' इंद्राला सत्यानेच गाठता येते, कारण इंद्र म्हणजे सत्य. इंद्र म्हणाला, 'माझे ज्ञान घे; हेच मी मानवासाठी सर्वात हिताचे मानतो—माझे ज्ञान मिळवणे. मी त्रिशीर्ष असलेल्या त्वष्टृ राक्षसाला, त्याचे तोंड खाली वळवून, सालावृकांकडे पाठवले. अनेक अडथळे पार केले. स्वर्गात प्रह्लादी यांना, आकाशात पौलोमांना, पृथ्वीवर काळखंजांना हरवले. यात माझे एकही केसही वळले नाही. जो मला ओळखतो, त्याला कोणत्याही कर्माने काहीही अपाय होत नाही—आई-वडिलांचा वध, चोरी, गर्भहत्या यानेही नाही; कोणतेही पाप त्याला स्पर्श करत नाही. तो तोंडातून निळे काहीही पाहत नाही.'

स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व | आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति

तो म्हणाला, 'मीच श्वास आहे, प्रज्ञेचा आत्मा आहे. मला आयुष्य आणि अमरत्व म्हणून उपासना कर.' आयुष्य म्हणजे श्वास; श्वास म्हणजे आयुष्य; श्वासच अमरत्व आहे. जोपर्यंत या देहात श्वास आहे, तोपर्यंत आयुष्य आहे. फक्त श्वासामुळेच त्या जगात अमरत्व मिळते. प्रज्ञेमुळे सत्यसंकल्प होतो. जो मला आयुष्य आणि अमरत्व म्हणून उपासतो, त्याला या जगात सर्व आयुष्य मिळते, स्वर्गात अमरत्व आणि स्थैर्य मिळते. काहीजण म्हणतात, 'प्राण वेगळे जातात.' पण कोणीही एकाच वेळी वाणीने सर्व नावे, डोळ्यांनी सर्व रूपे, कानांनी सर्व शब्द, मनाने सर्व विचार सांगू शकत नाही. प्राण एकत्र असतात; प्रत्येक सर्व काही प्रकट करतो. वाणी बोलते, सर्व प्राण तिच्या मागे बोलतात. डोळे पाहतात, सर्व प्राण तिच्या मागे पाहतात. कान ऐकतात, सर्व प्राण तिच्या मागे ऐकतात. मन विचार करतो, सर्व प्राण त्याच्या मागे विचार करतात. श्वास श्वास घेतो, सर्व प्राण त्याच्या मागे श्वास घेतात. हे असेच आहे,' असे इंद्र म्हणाला. 'हेच प्राणांचे श्रेष्ठ कल्याण आहे.'

जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः

आपण पाहतो की, माणूस जिवंत असतानाही त्याची वाणी गेली की तो मूक होतो, डोळे गेल्यावर आंधळा होतो, कान गेल्यावर बहिरा होतो, मन गेल्यावर लहान मुलासारखा वागतो, हात किंवा पाय तुटले तरीही तो जिवंत राहतो. पण ज्या वेळी प्राणच निघून जातो, तेव्हा हे शरीर टिकत नाही. म्हणूनच प्राण म्हणजेच ज्ञानस्वरूप आत्मा हे शरीर सांभाळतो आणि उचलतो. म्हणून फक्त प्राणाचीच उपासना करावी. प्राण आणि ज्ञान हे एकच आहेत; ते दोघेही या शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्रच निघून जातात. हेच खरे ज्ञान आहे. माणूस झोपेत असताना काहीच स्वप्न पाहत नाही, तेव्हा त्याच्यात फक्त प्राण एकरूप होतो. तेव्हा त्याच्याजवळ वाणी सर्व नावे, डोळे सर्व रूपे, कान सर्व शब्द, आणि मन सर्व विचार घेऊन येतात. तो जागा झाला की, जणू जळत्या अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना पसरतात तशी या आत्म्यातून प्राण सर्व ठिकाणी जातात; प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात. हेच खरे फळ आहे, हेच खरे ज्ञान आहे. माणूस आजारी पडून मरू लागला की त्याची शक्ती जाते, आणि त्याचे मनही निघून जाते, तेव्हा तो ऐकत नाही, पाहत नाही, बोलत नाही, विचार करत नाही. त्या वेळी त्याच्यात फक्त प्राण एकरूप राहतो. पुन्हा वाणी सर्व नावे, डोळे सर्व रूपे, कान सर्व शब्द, मन सर्व विचार घेऊन येतात. तो जागा झाला की, जणू जळत्या अग्नीतून ठिणग्या पसरतात तशी या आत्म्यातून प्राण सर्व ठिकाणी जातात; प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात.

स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः

जेव्हा माणूस या शरीरातून निघून जातो, तेव्हा त्याच्याबरोबर वाणी, प्राण, डोळे, कान, मन हे सर्वही जातात. वाणीने तो सर्व नावे निर्माण करतो आणि वाणीनेच ती नावे मिळवतो. प्राणाने तो सर्व वास निर्माण करतो आणि प्राणानेच ते मिळवतो. डोळ्यांनी सर्व रूपे निर्माण करतो आणि डोळ्यांनीच ती मिळवतो. कानांनी सर्व शब्द निर्माण करतो आणि कानांनीच ते मिळवतो. मनाने सर्व विचार निर्माण करतो आणि मनानेच ते मिळवतो. अशा प्रकारे सर्व काही प्राणामध्ये मिळते. प्राण म्हणजेच ज्ञान, आणि ज्ञान म्हणजेच प्राण. ते दोघेही या शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्रच निघून जातात. आता, जसे सर्व जीव ज्ञानामध्ये एकरूप होतात, ते आपण सांगू.

वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा

ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे वाणी, तिच्यापलीकडे नाव हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे नाक, त्यापलीकडे वास हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे डोळे, त्यापलीकडे रूप हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे कान, त्यापलीकडे शब्द हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे जिभ, तिच्यापलीकडे अन्नाचा रस हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे हात, त्यापलीकडे कर्म हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे शरीर, त्यापलीकडे सुख-दुःख हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे उपस्थ, त्यापलीकडे आनंद, रती आणि संतती हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे पाय, त्यापलीकडे गती हे तत्त्व आहे. आणि ज्ञान स्वतःच एक अवयव आहे, त्यापलीकडे बुद्धी, समज आणि इच्छा हे तत्त्व आहे.

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति

ज्ञानाच्या सहाय्याने वाणीवर आरूढ होऊन, वाणीने सर्व नावे मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने प्राणावर आरूढ होऊन, प्राणाने सर्व वास मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने डोळ्यांवर आरूढ होऊन, डोळ्यांनी सर्व रूपे मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने कानांवर आरूढ होऊन, कानांनी सर्व शब्द मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने जिभेवर आरूढ होऊन, जिभेने सर्व अन्नरस मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने हातांवर आरूढ होऊन, हातांनी सर्व कर्मे मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने शरीरावर आरूढ होऊन, शरीराने सुख-दुःख मिळवता येते. ज्ञानाच्या सहाय्याने उपस्थावर आरूढ होऊन, उपस्थाने आनंद, रती आणि संतती मिळवता येते. ज्ञानाच्या सहाय्याने पायांवर आरूढ होऊन, पायांनी सर्व गती मिळवता येते. आणि केवळ ज्ञानाच्या सहाय्याने बुद्धीवर आरूढ होऊन, ज्ञानानेच बुद्धी, समज आणि इच्छा मिळवता येतात.

न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत्

माझं मन नसताना, केवळ वाणी काहीच सांगू शकत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे नाव मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, श्वासाला कोणताही वास कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा वास मला माहीत नव्हता.' माझं मन नसताना, डोळ्यांना कोणतंही रूप कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे रूप मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, कानांना कोणताही आवाज कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा आवाज मला माहीत नव्हता.' माझं मन नसताना, जिभेला अन्नाचा स्वाद कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा स्वाद मला माहीत नव्हता.' माझं मन नसताना, हातांना कोणतंही कृत्य कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे कृत्य मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, शरीराला सुखदुःख कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे सुखदुःख मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, जननेंद्रियाला आनंद, रमण किंवा संतती कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा आनंद, ही रमण, ही संतती मला माहीत नव्हती.' माझं मन नसताना, पायांना हालचाल कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'ही हालचाल मला माहीत नव्हती.' माझं मन नसताना, बुद्धी काहीच साध्य करू शकत नाही, आणि काहीही समजता येत नाही.

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः

कोणतीही वाणी जाणून घ्यायची नाही, तर बोलणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणताही वास जाणून घ्यायचा नाही, तर वास घेणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणतंही रूप जाणून घ्यायचं नाही, तर ते पाहणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणताही आवाज जाणून घ्यायचा नाही, तर तो ऐकणारा कोण आहे हे ओळखावं. अन्नाचा स्वाद जाणून घ्यायचा नाही, तर तो स्वाद ओळखणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणतंही कृत्य जाणून घ्यायचं नाही, तर ते करणारा कोण आहे हे ओळखावं. सुखदुःख जाणून घ्यायचं नाही, तर ते जाणणारा कोण आहे हे ओळखावं. आनंद, रमण किंवा संतती जाणून घ्यायची नाही, तर ते जाणणारा कोण आहे हे ओळखावं. हालचाल जाणून घ्यायची नाही, तर ती जाणणारा कोण आहे हे ओळखावं. मन जाणून घ्यायचं नाही, तर विचार करणारा कोण आहे हे ओळखावं. ही दहा तत्त्वं म्हणजे भूतांची मूळ रूपं आहेत, आणि त्यांना प्रज्ञा म्हणजेच जाणिवेचं अधिपत्य आहे. दहा प्रज्ञा तत्त्वं भूतांवर आधारलेली आहेत. जर भूतांची मूळ तत्त्वं नसती, तर प्रज्ञा तत्त्वंही नसती; आणि प्रज्ञा तत्त्वं नसती, तर भूतांची मूळ तत्त्वंही नसती.

न ह्यन्यतरतो रूपं किञ्चन सिद्ध्येन्नो एतन्नाना तद्यथा रथस्यारेषु नेमिरर्पिता नाभावरा अर्पिता एवमेवैता भूतमात्राः प्रज्ञामात्रास्वर्पिताः प्रज्ञामात्राः प्राणेऽर्पिताः स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरोऽमृतः । न साधुना कर्मणा भूयान्नो एवासाधुना कनीयान् । एष ह्येवैनं साधुकर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्यो उन्निनीषत एष उ एवैनमसाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषते । एष लोकपाल एष लोकाधिपतिरेष सर्वेश्वरः स म आत्मेति विद्यात्स म आत्मेति विद्यात्

एकट्या कुठल्याही तत्त्वातून रूप निर्माण होत नाही; हे वेगळं नाही. जसं रथाच्या आडव्या कड्यांवर चाकाचा कडा आणि त्या कड्यावर नाभी आधारलेली असते, तसंच भूतांची तत्त्वं प्रज्ञेवर आधारलेली आहेत, आणि प्रज्ञा प्राणावर आधारलेली आहे. हा प्राण म्हणजेच प्रज्ञेचा आत्मा, आनंदमय, वृद्धत्वरहित आणि अमर आहे. चांगलं कर्म केल्याने कोणी मोठा होत नाही, आणि वाईट कर्म केल्याने कोणी लहान होत नाही. हाच तो आहे जो चांगलं कर्म करवतो आणि त्या कर्मामुळे वरच्या लोकांत नेतो; हाच तो आहे जो वाईट कर्म करवतो आणि त्या कर्मामुळे खालच्या लोकांत नेतो. हाच या सगळ्या जगाचा रक्षक, या सगळ्या लोकांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती आहे. हेच माझं आत्मा आहे, असं ओळखावं; हेच माझं आत्मा आहे, असं ओळखावं.

नंतर बाळाकिराचा मुलगा गार्ग्य, जो विद्यार्थी होता, त्याला स्पर्श झाला. तो उशीनर, मत्स्य, कुरू, पांचाळ, काशी आणि विदेह या प्रदेशांत राहिला होता. मग तो काशीचा राजा अजातशत्रू याच्याकडे गेला आणि म्हणाला, 'मी तुला ब्रह्म सांगतो.' त्यावर अजातशत्रू म्हणाला, 'मी तुला हजार देतो.' या वचनात जनकाला 'जनक' म्हणतात, आणि लोक त्याच्या मागे धावतात.

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाका३इ इत्येतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा समवादयिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति । स होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वै वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयेत् । एहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे । बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति । स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये । तत उ हैनं यष्ट्याविचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः । क्वैष एतद्वालोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागा३दिति । तत उ ह बालाकिर्न विजज्ञौ

तेव्हा बालाकी गप्प बसला. अजातशत्रू म्हणाला, “बालाकी, एवढंच आहे का?” बालाकी म्हणाला, “हो, एवढंच आहे.” अजातशत्रू म्हणाला, “तू व्यर्थ ध्यान केलंस; मी तुला ब्रह्म सांगतो.” तो म्हणाला, “या सर्व पुरुषांचा जो कर्ता आहे, ज्याचं हे कार्य आहे, तोच खरा जाणण्यासारखा आहे.” तेव्हा बालाकी समिध घेऊन त्याच्याकडे शिकण्यासाठी गेला. अजातशत्रू म्हणाला, “जर क्षत्रियाने ब्राह्मणाला शिकवलं, तर ते उलटं होतं. चल, मी तुला शिकवतो.” त्याने त्याचा हात धरला आणि निघाले. ते एका झोपलेल्या माणसाजवळ गेले. अजातशत्रूने त्याला हाक मारली, “सौम्य, पांढऱ्या वस्त्रातील राजा!” पण तो गप्पच पडून राहिला. मग त्याला काठीने हलवलं, तेव्हा तो लगेच उठला. अजातशत्रूने विचारलं, “हा पुरुष शरीरात कुठे झोपला होता? तो कुठे गेला होता, कुठून परत आला?” बालाकीला उत्तर देता आलं नाही.

तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति तद्यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ति । शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति । यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यस्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्यानेऽवहितः स्याद्विश्वंभरो वा विश्वंभरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमात्मानमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः

अजातशत्रू म्हणाला, “बालाकी, जिथे हा पुरुष झोपला होता, जिथे तो गेला होता आणि जिथून परत आला, तिथे हृदयाच्या नाड्या असतात, त्यांना हित म्हणतात, त्या हृदयापासून शरीरभर पसरतात. जसं एक केस हजार भागात विभागला, तशा त्या नाड्या केसासारख्या बारीक असतात. त्या पांढऱ्या, काळ्या, पिवळ्या, लाल रंगाच्या असतात; त्यात तो राहतो. जेव्हा माणूस झोपतो आणि स्वप्नही पाहत नाही, तेव्हा तो फक्त प्राणात एकरूप होतो. मग वाणी सर्व नावांसह त्याच्यात विलीन होते; डोळे सर्व रूपांसह, कान सर्व शब्दांसह, मन सर्व विचारांसह त्याच्यात विलीन होतं. जेव्हा तो जागा होतो, तेव्हा जसा जळत्या अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना उडतात, तसा या आत्म्यातून प्राण वेगवेगळ्या ठिकाणी जातात. प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात. जसं कापसाच्या खोलीत ठेवलेला वस्तरा किंवा जाळ्यात असलेला कोळी, तसा हा प्राज्ञ आत्मा केसांपासून नखांपर्यंत या शरीरात प्रवेश करतो.