कौषीतक्युपनिषद्

स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते

त्याने सांगितले, 'जे कोणी या जगातून निघून जातात, ते सर्व चंद्रावर जातात. त्यांच्या प्राणांनी चंद्राचा वाढणारा भाग पोसला जातो. पण चंद्राचा कमी होणारा भाग संतती निर्माण करत नाही. हाच स्वर्गलोकाचा दरवाजा आहे. जो चंद्राच्या प्रश्नाला योग्य उत्तर देतो, तो मुक्त होतो; जो उत्तर देऊ शकत नाही, तो पावसाच्या रूपाने पुन्हा पृथ्वीवर येतो आणि मग तो येथे किडा, पतंग, पक्षी, वाघ, सिंह, मासा, पुरुष किंवा इतर कोणत्याही रूपात, आपल्या कर्म आणि ज्ञानानुसार जन्म घेतो. पुन्हा जन्म घेतल्यावर त्याला विचारले जाते, 'तू कोण आहेस?' तो उत्तर देतो, 'मी ऋतूंनी जन्मलेला, पंधरा भाग असलेल्या पित्याच्या वीर्यापासून निर्माण झालेला, पितृकुळात जन्मलेला आहे. मला आईच्या गर्भात टाकू नका; मला वडिलांकडे, कर्त्याजवळ पाठवा. ऋतू आणि मर्त्यांनी माझ्यासाठी हे शरीर घ्यावे.' या सत्य आणि तपामुळे मी ऋतू आहे, मी संतती आहे. तू कोण आहेस?' असे उत्तर दिल्यावर तो मुक्त होतो.'

स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति

तो जेव्हा देवयात्रेच्या मार्गावर पोहोचतो, तेव्हा आधी अग्निलोकात, मग वायुलोकात, मग वरुणलोकात, मग आदित्यलोकात, मग इंद्रलोकात, मग प्रजापतीलोकात आणि शेवटी ब्रह्मलोकात पोहोचतो. ब्रह्मलोकात जाणाऱ्यांसाठी शोध घेण्याची काही क्षण, विरजा नदी, सालाचे झाड, संस्थान नावाचे नगर, अपराजित नावाचा राजवाडा, आणि इंद्र व प्रजापती हे द्वारपाल असतात. तिथे विभुप्रमित नावाचा सिंहासन, विचक्षणा नावाची आसन, अमितौजा नावाचा पलंग, मनाला प्रिय अशी प्रिया, डोळ्यांना सुंदर अशी प्रतिरूपा, फुले, नद्या, मातृका आणि अप्सरा असतात. त्या नदीकाठी मातृका अशा प्रकारे येतात. तेव्हा ब्रह्मा धावत येतो आणि म्हणतो, 'माझ्या कीर्तीने हा जरा नसलेल्या नदीपर्यंत पोहोचला आहे का, की अजून त्याला वृद्धत्व येईल?'

तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति

त्याच्याकडे पाचशे अप्सरा धावत येतात: शंभर जणींना चूर्ण हातात, शंभर जणींना फळ हातात, शंभर जणींना अंजन हातात, आणि शंभर जणींना माळ हातात असतात. ब्रह्मा त्याला दिव्य अलंकारांनी सजवतो. अशा प्रकारे ब्रह्मज्ञानाने सजलेला तो ब्रह्माला प्राप्त होतो. तो हृदयाच्या सरोवराजवळ येतो, आणि मनाने ते सरोवर ओलांडतो; जे जाणत नाहीत ते तिथे बुडतात. तो शोध घेण्याच्या त्या क्षणांकडे जातो, ते त्याच्यापासून दूर पळतात. तो विरजा नदीपर्यंत येतो आणि मनाने ती ओलांडतो. तिथे तो आपली पुण्य आणि पाप कर्मे झटकून टाकतो. त्याचे प्रिय नातेवाईक पुण्य कर्मे घेऊन जातात, आणि अप्रिय पाप कर्मे. जसा रथ चालवताना मागे वळून रथाचे चाक पाहतो, तसा तो दिवस-रात्र, सर्व द्वंद्व, सर्व पुण्य-पाप कर्मे मागे वळून पाहतो. अशा प्रकारे पुण्य-पापातून मुक्त होऊन, ब्रह्मज्ञानाने तो ब्रह्माला प्राप्त होतो.

स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात्

तो इळा या झाडाजवळ येतो, तिथे ब्रह्माचा सुवास भरतो. मग तो संस्थान या नगरीत पोहोचतो, जिथे ब्रह्माचा रस असतो. पुढे तो अपराजित या राजवाड्यात जातो, जिथे ब्रह्मतेज प्रकट होतं. तिथे इंद्र आणि प्रजापती हे दोन द्वारपाल त्याला वाट मोकळी करून देतात. मग तो विभुप्रमित या सिंहासनाजवळ येतो, जिथे ब्रह्माचा यश असतं. नंतर तो विचक्षणा या आसनावर येतो, ज्याचे पुढचे पाय बृहद्रथंतर आणि श्यैता हे साम आहेत, मागचे पाय नौधस आणि वैरूप-वैराज हे साम आहेत, आणि आडवे कड शाक्वर आणि रैवत हे साम आहेत. हेच खरे ज्ञान, कारण ज्ञानामुळेच माणूस पाहू शकतो. मग तो अमितौज या पलंगाजवळ येतो, ज्याचे पुढचे पाय भूतकाळ आणि भविष्यकाळ आहेत, मागचे पाय बृहद्रथंतर हे साम आहेत, डोकं भद्र आणि यज्ञायज्ञीय हे साम आहेत, आडवे कड प्राचीन साम आणि यजुः आहेत, गादी सोमरसाची आहे, झाकण उद्गीथ आहे, उशी श्री आहे. या पलंगावर ब्रह्मा बसलेला असतो. तो त्या ब्रह्माजवळ जातो, आणि ब्रह्मा विचारतो, 'तू कोण आहेस?' त्याने उत्तर द्यावं.

ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति । तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद

'मी ऋतू आहे, मी ऋतूंचा फल आहे, आकाशातून जन्म घेतलेला आहे. पत्नी, तू वर्ष आहेस, तेजस्वी आहेस, सर्व सृष्टीची आत्मा आहेस. तू माझा आत्मा आहेस; तू जशी आहेस, तसाच मी आहे.' ब्रह्मा विचारतो, 'मी कोण आहे?' त्याने उत्तर द्यावं, 'सत्य.' ते सत्य काय? जे देव आणि प्राण यांच्यापलीकडे आहे तेच खरे; आणि जे देव आणि प्राण आहेत ते सत्य आहे. हे सर्व या वाणीने 'सत्य' म्हणून व्यक्त केलं जातं. हे सर्व तूच आहेस, हे सर्व तू आहेस.' असं त्याला सांगितलं जातं. म्हणूनच ऋचेमध्ये असं म्हटलं आहे: 'यजुः हे पोट, साम हे डोकं, आणि ऋचांची ही अविनाशी मूर्ती आहे.' तोच ब्रह्म आहे, तोच ऋषी, तोच महान ब्रह्ममय आहे. ब्रह्मा विचारतो, 'मला पुरुषांची नावं कशामुळे मिळतात?' त्याने उत्तर द्यावं, 'प्राणामुळे.' 'स्त्रियांची नावं कशामुळे?' 'वाणीमुळे.' 'नपुंसक नावं कशामुळे?' 'मनामुळे.' 'गंध कशामुळे?' 'घ्राणामुळे.' 'रूप कशामुळे?' 'दृष्टीमुळे.' 'ध्वनी कशामुळे?' 'कर्णामुळे.' 'रस कशामुळे?' 'जिभेमुळे.' 'कर्म कशामुळे?' 'हातांमुळे.' 'सुख-दुःख कशामुळे?' 'शरीरामुळे.' 'आनंद, रती आणि सृष्टी कशामुळे?' 'उपस्थामुळे.' 'चालणे कशामुळे?' 'पायांमुळे.' 'बुद्धी आणि इच्छा कशामुळे ओळखता येतात?' 'प्रज्ञेमुळे.' असं त्याने सांगावं. पाणी हेच माझं आणि तुझं विश्व आहे. जो असं जाणतो, तोच विजय मिळवतो आणि स्वतःचं स्वरूप प्राप्त करतो. जो असं जाणतो, तोच खरा जाणणारा आहे.

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति

कौषीतकी म्हणतो: 'प्राण म्हणजेच ब्रह्म.' या प्राणासाठी, जो ब्रह्म आहे, मन हे दूत आहे, वाणी सेविका आहे, डोळे शरीर आहे, कान ऐकवणारा आहे. या प्राणाला, जो ब्रह्म आहे, सर्व देवता काहीही मागितल्याशिवाय बलि अर्पण करतात; त्याचप्रमाणे, जो हे जाणतो त्याला सर्व जीव काहीही मागितल्याशिवाय बलि अर्पण करतात. म्हणून, जो जवळ बसला आहे त्याच्याकडून काहीही मागू नये. जसं एखाद्याने गावात भिक्षा मागूनही काही मिळालं नाही तर तो म्हणतो, 'मला न मिळालेलं मी खाणार नाही,' आणि बसतो, तसंच, समोरच्यांनी नाकारलं तरी ते म्हणतात, 'आम्ही देऊ.' मागणाऱ्यांसाठी हा धर्म आहे. अन्यथा ते फक्त म्हणतात, 'आम्ही देऊ,' पण देत नाहीत.

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति

पैङ्ग्य म्हणाले, "श्वास हाच ब्रह्म आहे." या ब्रह्मरूप श्वासाच्या पलीकडे वाणी आहे; त्याने दृष्टीला बांधून ठेवले आहे, पण दृष्टी त्याच्या पलीकडे आहे; त्याने ऐकण्याला बांधून ठेवले आहे, पण ऐकणे त्याच्या पलीकडे आहे; त्याने मनाला बांधून ठेवले आहे, पण मन त्याच्या पलीकडे आहे; आणि शेवटी, श्वासालाही त्याने बांधून ठेवले आहे. या ब्रह्मरूप श्वासाला सर्व देवता काही मागितल्याशिवायच नैवेद्य अर्पण करतात; आणि जो हे जाणतो, त्याला देखील सर्व जीव काही मागितल्याशिवाय नैवेद्य अर्पण करतात. म्हणून, जो जवळ बसला आहे त्याच्याकडून काहीही मागू नये. जसे एखाद्याने गावात भिक्षा मागून काही मिळाले नाही, तर तो बसून म्हणतो, "माझ्यासाठी दिलेलेच मी खाईन, न दिलेले नाही," तसेच, समोरच्यांनी नाकारले तर ते म्हणतात, "आम्ही देऊ." हा याचकासाठीचा नियम आहे. अन्यथा, ते फक्त म्हणतात, "आम्ही देऊ," पण प्रत्यक्षात देत नाहीत.

अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव

आता एकच संपत्ती मिळवण्याचा विधी असा आहे: जर एखाद्याला एकच संपत्ती हवी असेल, तर पौर्णिमेच्या किंवा अमावस्येच्या दिवशी, किंवा शुद्ध पक्षात, किंवा शुभ नक्षत्रावर, अग्नी प्रज्वलित करून, त्याची तयारी करून, पूर्व किंवा दक्षिण दिशेला तोंड करून, स्रुवा किंवा चमचा किंवा वाटीने तुपाच्या आहुती देतो: "वाणी, जी मिळवून देते, ती माझ्यासाठी त्या व्यक्तीकडून हे मिळवून देवो; तिला स्वाहा." "श्वास, जी मिळवून देते, ती माझ्यासाठी त्या व्यक्तीकडून हे मिळवून देवो; तिला स्वाहा." "दृष्टी, जी मिळवून देते, ती माझ्यासाठी त्या व्यक्तीकडून हे मिळवून देवो; तिला स्वाहा." "ऐकणे, जी मिळवून देते, ती माझ्यासाठी त्या व्यक्तीकडून हे मिळवून देवो; तिला स्वाहा." "मन, जे मिळवून देते, ते माझ्यासाठी त्या व्यक्तीकडून हे मिळवून देवो; त्याला स्वाहा." "बुद्धी, जी मिळवून देते, ती माझ्यासाठी त्या व्यक्तीकडून हे मिळवून देवो; तिला स्वाहा." मग धुराचा वास घेतो, तुपाने अंगाला लावतो, वाणी संयमित करतो, आणि आपली इच्छा स्पष्टपणे सांगतो किंवा दूत पाठवतो; नक्कीच त्याला ते मिळते.

अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य

आता दैवी स्मरणाचा विधी असा आहे: ज्या व्यक्तीला प्रियजन आठवावेत असे वाटते, किंवा ज्या व्यक्तीसाठी हे केले जाते, त्या सणाच्या दिवशी, अग्नी प्रज्वलित करून, ह्याच आहुती तुपाने देतो: "तुझी वाणी मी माझ्यात समर्पित करतो, हीच ती, स्वाहा." "तुझी दृष्टी मी माझ्यात समर्पित करतो, हीच ती, स्वाहा." "तुझे ऐकणे मी माझ्यात समर्पित करतो, हीच ती, स्वाहा." "तुझे मन मी माझ्यात समर्पित करतो, हीच ती, स्वाहा." "तुझी बुद्धी मी माझ्यात समर्पित करतो, हीच ती, स्वाहा." मग धुराचा वास घेतो, तुपाने अंगाला लावतो, वाणी संयमित करतो, आणि स्पर्श साधण्याचा प्रयत्न करतो; किंवा तसे न करता, वारा जरी बोलला तरी गप्प राहतो. तो नक्कीच प्रिय होतो; आणि लोक त्याला नक्कीच आठवतात.

अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः

आता संध्याकाळचे आणि सकाळचे जेवण, हेच मध्ये येणारे अग्निहोत्र मानले जाते. जोपर्यंत माणूस बोलतो, तोपर्यंत तो श्वास घेऊ शकत नाही; तेव्हा तो श्वास वाणीमध्ये अर्पण करतो. जोपर्यंत माणूस श्वास घेतो, तोपर्यंत तो बोलू शकत नाही; तेव्हा तो वाणी श्वासात अर्पण करतो. या अखंड, अमर आहुती आहेत, ज्या जागेपणी आणि झोपेतही सतत, खंड न करता दिल्या जातात. इतर आहुती मात्र मर्यादित असतात, त्या केवळ कर्मानेच होतात. म्हणूनच प्राचीन ज्ञानी पुरुषांनी त्या आहुत्यांनी अग्निहोत्र केले नाही.

उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद

शुष्कभृंगर म्हणाले, "उक्त hymn म्हणजेच ब्रह्म आहे." हे ऋचेसारखं ध्यान करावं. असं केल्यावर सर्व जीव त्याच्या श्रेष्ठतेसाठी त्याला सन्मान देतात. हे यजुस् म्हणून ध्यान करावं. असं केल्यावर सर्व जीव त्याच्या श्रेष्ठतेसाठी त्याच्याशी एकरूप होतात. हे साम म्हणून ध्यान करावं. असं केल्यावर सर्व जीव त्याच्या श्रेष्ठतेसाठी त्याला वाकतात. हे लक्ष्मी, कीर्ती आणि तेज म्हणून ध्यान करावं. जसं शास्त्रांमध्ये सर्वात श्रीमंत, कीर्तीमान आणि तेजस्वी असं काही निर्माण होतं, तसंच हे जाणणारा सर्व जीवांमध्ये सर्वात श्रीमंत, कीर्तीमान आणि तेजस्वी होतो. यज्ञ करणारा आपला आत्मा म्हणजेच कर्मरूपी वीट घडवतो; त्यात यजुस् विणलं जातं, होतृ ऋच विणतो, उद्गाता साम विणतो. ही त्रैविद्येची खरी ओळख आहे; हेच तिचं खरं रूप आहे. जो असं जाणतो, तोच हा आत्मा होतो.

अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते

आता सर्वकाही जिंकणाऱ्यांसाठी कौषीतकींमध्ये तीन ध्यानपद्धती आहेत. यज्ञोपवीत घालून, पाणी पिऊन, कच्च्या मडक्याने तीनदा पाणी शिंपडून, उगवत्या सूर्याचं ध्यान करावं — 'तू तेज आहेस, माझे पाप दूर कर.' ह्याच मंत्राने मध्यान्ही सूर्याचं ध्यान करावं — 'तू वरचं तेज आहेस, माझे पाप दूर कर.' ह्याच मंत्राने मावळत्या सूर्याचं ध्यान करावं — 'तू खालीचं तेज आहेस, माझे पाप दूर कर.' दिवसा आणि रात्री तो जे काही पाप करतो, ते सर्व दूर होतं.

अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते

मग प्रत्येक महिन्यात, अमावस्येच्या दिवशी, पश्चिमेला दिसणाऱ्या चंद्राचं ह्याच मंत्राने ध्यान करावं आणि दोन हिरव्या गवताची पाती टाकावी — 'चंद्रा, तुझ्या हृदयात जे शुद्ध आहे, तेच जे चंद्रात स्थिर आहे, त्याने मला अमरत्वाचा स्वामी कर. मला पुत्राच्या पापासाठी कधीही रडावं लागू नये.' म्हणून पूर्वज त्याच्यापूर्वी जात नाहीत. त्याला पुत्र असो वा नसो, 'वाढ, तुझे दूध गोळा होऊ दे, पाणी आणि संपत्ती तुझ्याकडे येऊ देत. आदित्य त्यांच्या किरणांनी तुला वाढवोत.' या तीन ऋचा म्हणून, 'तू आम्हाला प्राण, संतती आणि पशूंनी वाढव. जो आम्हाला द्वेष करतो किंवा ज्याला आपण द्वेष करतो, त्यालाही तू प्राण, संतती आणि पशूंनी वाढव.' हे दैवी मंत्र आहे, सूर्याच्या तेजाचा वळण आहे, उजव्या हाताचं वळण आहे.

अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते

आता पौर्णिमेच्या दिवशी, पूर्वेला दिसणाऱ्या चंद्राचं ह्याच मंत्राने ध्यान करावं — 'तू सोमराजा आहेस, ज्ञानी आहेस, पाच तोंडांचा आहेस. तू प्रजापती आहेस, ब्राह्मण आहेस; एक तोंडाने राजा खातोस, त्या तोंडाने मला खाऊ नकोस. तू राजा आहेस; एक तोंडाने लोक खातोस, त्या तोंडाने मला खाऊ नकोस. तू गरुड आहेस; एक तोंडाने पक्षी खातोस, त्या तोंडाने मला खाऊ नकोस. तू अग्नी आहेस; एक तोंडाने हा जग खातोस, त्या तोंडाने मला खाऊ नकोस. तुझ्यात पाचवं तोंड आहे; त्या तोंडाने सर्व जीव खातोस, त्या तोंडाने मला खाऊ नकोस. आमचे प्राण, संतती आणि पशू कमी करू नकोस. जो आम्हाला द्वेष करतो किंवा ज्याला आपण द्वेष करतो, त्याचे प्राण, संतती आणि पशू कमी कर.' हे दैवी मंत्र आहे, सूर्याच्या तेजाचा वळण आहे, उजव्या हाताचं वळण आहे.

अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात्

पुत्र परदेशातून परत आल्यावर त्याच्या डोक्याला हात लावावा आणि म्हणावं — 'तू अंगोपांगातून जन्मलास, हृदयातून निर्माण झालास. तू माझा आत्मा आहेस, पुत्रा, तू कधीही नष्ट होऊ नकोस. शंभर वर्षे जग.' असं म्हणत त्याला नाव द्यावं. 'दगडासारखा मजबूत हो, कुऱ्हाडीप्रमाणे धारदार हो, सोन्यासारखा छिद्ररहित हो.' 'तेज' हे तुझे नाव आहे, पुत्रा, शंभर वर्षे जग.' असं म्हणत पुन्हा नाव द्यावं. 'ज्याने प्रजापतीने सर्वांना सुरक्षिततेसाठी कवेत घेतलं, त्याच्याच शक्तीने मी तुला कवेत घेतो.' असं म्हणत नाव द्यावं. मग उजव्या कानात म्हणावं — 'हे मघवान, त्याला उत्तम धन दे.' डाव्या कानात म्हणावं — 'कधीही सोडू नकोस, घाबरू नकोस. शंभर वर्षे जग, पुत्रा.' मग त्याच्या नावाचा उच्चार करत डोक्याचा शिरोभाग तीनदा वास घ्यावा आणि गायींचा आवाज करावा.

अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्

आता दैवी विलयन कसा होतो ते सांगतो: अग्नी जळत असताना ते ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. जेव्हा अग्नी विझतो, त्याचं तेज सूर्याला जातं आणि प्राण वाऱ्यात विलीन होतो. सूर्य दिसत असताना ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. जेव्हा सूर्य दिसत नाही, त्याचं तेज चंद्राला जातं आणि प्राण वाऱ्यात विलीन होतो. चंद्र दिसत असताना ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. जेव्हा चंद्र दिसत नाही, त्याचं तेज वीजेला जातं आणि प्राण वाऱ्यात विलीन होतो. वीज चमकत असताना ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. जेव्हा वीज चमकत नाही, त्याचं तेज वाऱ्यात विलीन होतं आणि प्राणही वाऱ्यातच विलीन होतो. या सर्व देवता वाऱ्यात प्रवेश करतात; वाऱ्यात विलीन झाल्यावर त्या नष्ट होत नाहीत. म्हणून त्या पुन्हा प्रकट होतात. हे दैवतांबद्दल सांगितलं, आता आत्म्याबद्दल सांगतो.

एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते

जेव्हा आपण वाणीने बोलतो, तेव्हा ते ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. बोलणं थांबल्यावर त्याचं तेज डोळ्यात जातं आणि प्राण प्राणात विलीन होतो. जेव्हा आपण डोळ्यांनी पाहतो, तेव्हा ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. पाहणं थांबल्यावर त्याचं तेज कानात जातं आणि प्राण प्राणात विलीन होतो. जेव्हा आपण कानांनी ऐकतो, तेव्हा ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. ऐकणं थांबल्यावर त्याचं तेज मनात जातं आणि प्राण प्राणात विलीन होतो. जेव्हा आपण मनाने विचार करतो, तेव्हा ब्रह्म तेजाने प्रकट होतं. विचार करणं थांबल्यावर त्याचं तेज प्राणात जातं आणि प्राण प्राणात विलीन होतो. या सर्व देवता प्राणात प्रवेश करतात; प्राणात विलीन झाल्यावर त्या नष्ट होत नाहीत. म्हणून त्या पुन्हा प्रकट होतात. जर असं जाणणारे दोन ज्ञानी दक्षिण आणि उत्तर पर्वताकडे गेले, तरी त्यांना कोणीही हरवू शकत नाही. पण जे त्याच्याशी वैर करतात किंवा ज्यांच्याशी तो स्वतः वैर करतो, ते सर्व नष्ट होतात.

अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः

आता श्रेष्ठ कल्याण कसे मिळते ते सांगतो. सर्व देवता श्रेष्ठत्वासाठी एकमेकांशी वाद घालत होत्या. त्या या देहातून निघून गेल्या आणि जणू काही देह निर्जीव झाला. मग वाणी आली, त्याने बोलले, पण देह जिवंत झाला नाही. मग डोळे आले, त्याने पाहिले, पण देह जिवंत झाला नाही. मग कान आले, त्याने ऐकले, पण देह जिवंत झाला नाही. मग मन आले, त्याने विचार केले, पण देह जिवंत झाला नाही. शेवटी श्वास आला आणि त्याच्यामुळे देह उठून बसला. मग सर्व देवता श्वासातच श्रेष्ठत्व शोधू लागल्या आणि श्वासालाच प्रज्ञेचे आत्मा मानून, सर्व देवता एकत्रितपणे या जगातून निघून गेल्या. त्या सर्वांनी वायूला आधार, आकाशाला स्वरूप मानले आणि स्वर्ग मिळवला. जो माणूस हे जाणतो, तोही सर्व प्राण्यांसह श्वासाला प्रज्ञेचे आत्मा मानून या देहातून निघून जातो आणि वायूला आधार, आकाशाला स्वरूप मानून स्वर्ग मिळवतो. जिथे देवता पोहोचतात, तिथे ते अमर होतात; म्हणूनच देवता अमर आहेत.

अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति

आता वडिलांनी मुलाला आपली विद्या कशी द्यावी ते सांगतो. वडील मुलाला बोलावतात. नव्या कुंच्यांनी घरात गवत पसरतात, अग्नी प्रज्वलित करतात, पाण्याचा कलश आणि पात्र ठेवतात, जुना कपडा अंगावर घेऊन स्वतः झोपतात. मुलगा येऊन जवळ बसतो. मग वडील आपल्या इंद्रियांना मुलाच्या इंद्रियांना स्पर्श करतात आणि समोरासमोर बसतात. मग वडील म्हणतात, 'मी तुझ्यात वाणी ठेवतो.' मुलगा म्हणतो, 'बाबा, वाणी माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात श्वास ठेवतो.' 'बाबा, श्वास माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात डोळे ठेवतो.' 'बाबा, डोळे माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात कान ठेवतो.' 'बाबा, कान माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात मन ठेवतो.' 'बाबा, मन माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात अन्नरस ठेवतो.' 'बाबा, अन्नरस माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात कर्म ठेवतो.' 'बाबा, कर्म माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात सुखदुःख ठेवतो.' 'बाबा, सुखदुःख माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात आनंद, प्रेम, संतती ठेवतो.' 'बाबा, आनंद, प्रेम, संतती माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात गती ठेवतो.' 'बाबा, गती माझ्यात ठेव.' 'मी तुझ्यात बुद्धी, विवेक, इच्छा ठेवतो.' 'बाबा, बुद्धी, विवेक, इच्छा माझ्यात ठेव.' नंतर दक्षिणेकडे वडील उठतात आणि मुलाला आशीर्वाद देतात, 'यश, ब्रह्मतेज, अन्न, कीर्ती तुला लाभो.' दुसरा उजव्या मांडीकडे पाहतो, हाताने किंवा वस्त्राने झाकतो आणि प्रार्थना करतो, 'स्वर्गलोक आणि सर्व इच्छा तुला मिळो.' जर वडील निरोगी असतील, तर मुलाच्या ऐश्वर्यात राहतात, किंवा निघून जातात. जर मुलगा निघून गेला, तर वडील विधीप्रमाणे समारोप करतात.

प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति

प्रतर्दन, दिवोदासाचा मुलगा, इंद्राच्या आवडत्या स्थळी गेला. युद्ध आणि पराक्रमाने तिथे पोहोचला. इंद्र म्हणाला, 'प्रतर्दन, तुला वर देतो.' प्रतर्दन म्हणाला, 'तुम्हीच माझ्यासाठी जे मानवाला सर्वात हिताचे आहे ते निवडा.' इंद्र म्हणाला, 'वर दुसऱ्यासाठी निवडता येत नाही; तूच निवड.' प्रतर्दन म्हणाला, 'मग मला अमरत्व मिळू दे.' इंद्राला सत्यानेच गाठता येते, कारण इंद्र म्हणजे सत्य. इंद्र म्हणाला, 'माझे ज्ञान घे; हेच मी मानवासाठी सर्वात हिताचे मानतो—माझे ज्ञान मिळवणे. मी त्रिशीर्ष असलेल्या त्वष्टृ राक्षसाला, त्याचे तोंड खाली वळवून, सालावृकांकडे पाठवले. अनेक अडथळे पार केले. स्वर्गात प्रह्लादी यांना, आकाशात पौलोमांना, पृथ्वीवर काळखंजांना हरवले. यात माझे एकही केसही वळले नाही. जो मला ओळखतो, त्याला कोणत्याही कर्माने काहीही अपाय होत नाही—आई-वडिलांचा वध, चोरी, गर्भहत्या यानेही नाही; कोणतेही पाप त्याला स्पर्श करत नाही. तो तोंडातून निळे काहीही पाहत नाही.'

स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व | आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति

तो म्हणाला, 'मीच श्वास आहे, प्रज्ञेचा आत्मा आहे. मला आयुष्य आणि अमरत्व म्हणून उपासना कर.' आयुष्य म्हणजे श्वास; श्वास म्हणजे आयुष्य; श्वासच अमरत्व आहे. जोपर्यंत या देहात श्वास आहे, तोपर्यंत आयुष्य आहे. फक्त श्वासामुळेच त्या जगात अमरत्व मिळते. प्रज्ञेमुळे सत्यसंकल्प होतो. जो मला आयुष्य आणि अमरत्व म्हणून उपासतो, त्याला या जगात सर्व आयुष्य मिळते, स्वर्गात अमरत्व आणि स्थैर्य मिळते. काहीजण म्हणतात, 'प्राण वेगळे जातात.' पण कोणीही एकाच वेळी वाणीने सर्व नावे, डोळ्यांनी सर्व रूपे, कानांनी सर्व शब्द, मनाने सर्व विचार सांगू शकत नाही. प्राण एकत्र असतात; प्रत्येक सर्व काही प्रकट करतो. वाणी बोलते, सर्व प्राण तिच्या मागे बोलतात. डोळे पाहतात, सर्व प्राण तिच्या मागे पाहतात. कान ऐकतात, सर्व प्राण तिच्या मागे ऐकतात. मन विचार करतो, सर्व प्राण त्याच्या मागे विचार करतात. श्वास श्वास घेतो, सर्व प्राण त्याच्या मागे श्वास घेतात. हे असेच आहे,' असे इंद्र म्हणाला. 'हेच प्राणांचे श्रेष्ठ कल्याण आहे.'

जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः

आपण पाहतो की, माणूस जिवंत असतानाही त्याची वाणी गेली की तो मूक होतो, डोळे गेल्यावर आंधळा होतो, कान गेल्यावर बहिरा होतो, मन गेल्यावर लहान मुलासारखा वागतो, हात किंवा पाय तुटले तरीही तो जिवंत राहतो. पण ज्या वेळी प्राणच निघून जातो, तेव्हा हे शरीर टिकत नाही. म्हणूनच प्राण म्हणजेच ज्ञानस्वरूप आत्मा हे शरीर सांभाळतो आणि उचलतो. म्हणून फक्त प्राणाचीच उपासना करावी. प्राण आणि ज्ञान हे एकच आहेत; ते दोघेही या शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्रच निघून जातात. हेच खरे ज्ञान आहे. माणूस झोपेत असताना काहीच स्वप्न पाहत नाही, तेव्हा त्याच्यात फक्त प्राण एकरूप होतो. तेव्हा त्याच्याजवळ वाणी सर्व नावे, डोळे सर्व रूपे, कान सर्व शब्द, आणि मन सर्व विचार घेऊन येतात. तो जागा झाला की, जणू जळत्या अग्नीतून ठिणग्या सर्व दिशांना पसरतात तशी या आत्म्यातून प्राण सर्व ठिकाणी जातात; प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात. हेच खरे फळ आहे, हेच खरे ज्ञान आहे. माणूस आजारी पडून मरू लागला की त्याची शक्ती जाते, आणि त्याचे मनही निघून जाते, तेव्हा तो ऐकत नाही, पाहत नाही, बोलत नाही, विचार करत नाही. त्या वेळी त्याच्यात फक्त प्राण एकरूप राहतो. पुन्हा वाणी सर्व नावे, डोळे सर्व रूपे, कान सर्व शब्द, मन सर्व विचार घेऊन येतात. तो जागा झाला की, जणू जळत्या अग्नीतून ठिणग्या पसरतात तशी या आत्म्यातून प्राण सर्व ठिकाणी जातात; प्राणांपासून देव, देवांपासून लोक निर्माण होतात.

स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः

जेव्हा माणूस या शरीरातून निघून जातो, तेव्हा त्याच्याबरोबर वाणी, प्राण, डोळे, कान, मन हे सर्वही जातात. वाणीने तो सर्व नावे निर्माण करतो आणि वाणीनेच ती नावे मिळवतो. प्राणाने तो सर्व वास निर्माण करतो आणि प्राणानेच ते मिळवतो. डोळ्यांनी सर्व रूपे निर्माण करतो आणि डोळ्यांनीच ती मिळवतो. कानांनी सर्व शब्द निर्माण करतो आणि कानांनीच ते मिळवतो. मनाने सर्व विचार निर्माण करतो आणि मनानेच ते मिळवतो. अशा प्रकारे सर्व काही प्राणामध्ये मिळते. प्राण म्हणजेच ज्ञान, आणि ज्ञान म्हणजेच प्राण. ते दोघेही या शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्रच निघून जातात. आता, जसे सर्व जीव ज्ञानामध्ये एकरूप होतात, ते आपण सांगू.

वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा

ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे वाणी, तिच्यापलीकडे नाव हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे नाक, त्यापलीकडे वास हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे डोळे, त्यापलीकडे रूप हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे कान, त्यापलीकडे शब्द हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे जिभ, तिच्यापलीकडे अन्नाचा रस हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे हात, त्यापलीकडे कर्म हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे शरीर, त्यापलीकडे सुख-दुःख हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे उपस्थ, त्यापलीकडे आनंद, रती आणि संतती हे तत्त्व आहे. ज्ञानाचा एक अवयव म्हणजे पाय, त्यापलीकडे गती हे तत्त्व आहे. आणि ज्ञान स्वतःच एक अवयव आहे, त्यापलीकडे बुद्धी, समज आणि इच्छा हे तत्त्व आहे.

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति

ज्ञानाच्या सहाय्याने वाणीवर आरूढ होऊन, वाणीने सर्व नावे मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने प्राणावर आरूढ होऊन, प्राणाने सर्व वास मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने डोळ्यांवर आरूढ होऊन, डोळ्यांनी सर्व रूपे मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने कानांवर आरूढ होऊन, कानांनी सर्व शब्द मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने जिभेवर आरूढ होऊन, जिभेने सर्व अन्नरस मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने हातांवर आरूढ होऊन, हातांनी सर्व कर्मे मिळवता येतात. ज्ञानाच्या सहाय्याने शरीरावर आरूढ होऊन, शरीराने सुख-दुःख मिळवता येते. ज्ञानाच्या सहाय्याने उपस्थावर आरूढ होऊन, उपस्थाने आनंद, रती आणि संतती मिळवता येते. ज्ञानाच्या सहाय्याने पायांवर आरूढ होऊन, पायांनी सर्व गती मिळवता येते. आणि केवळ ज्ञानाच्या सहाय्याने बुद्धीवर आरूढ होऊन, ज्ञानानेच बुद्धी, समज आणि इच्छा मिळवता येतात.

न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत्

माझं मन नसताना, केवळ वाणी काहीच सांगू शकत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे नाव मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, श्वासाला कोणताही वास कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा वास मला माहीत नव्हता.' माझं मन नसताना, डोळ्यांना कोणतंही रूप कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे रूप मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, कानांना कोणताही आवाज कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा आवाज मला माहीत नव्हता.' माझं मन नसताना, जिभेला अन्नाचा स्वाद कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा स्वाद मला माहीत नव्हता.' माझं मन नसताना, हातांना कोणतंही कृत्य कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे कृत्य मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, शरीराला सुखदुःख कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हे सुखदुःख मला माहीत नव्हतं.' माझं मन नसताना, जननेंद्रियाला आनंद, रमण किंवा संतती कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'हा आनंद, ही रमण, ही संतती मला माहीत नव्हती.' माझं मन नसताना, पायांना हालचाल कळत नाही, असं तो म्हणतो. 'ही हालचाल मला माहीत नव्हती.' माझं मन नसताना, बुद्धी काहीच साध्य करू शकत नाही, आणि काहीही समजता येत नाही.

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः

कोणतीही वाणी जाणून घ्यायची नाही, तर बोलणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणताही वास जाणून घ्यायचा नाही, तर वास घेणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणतंही रूप जाणून घ्यायचं नाही, तर ते पाहणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणताही आवाज जाणून घ्यायचा नाही, तर तो ऐकणारा कोण आहे हे ओळखावं. अन्नाचा स्वाद जाणून घ्यायचा नाही, तर तो स्वाद ओळखणारा कोण आहे हे ओळखावं. कोणतंही कृत्य जाणून घ्यायचं नाही, तर ते करणारा कोण आहे हे ओळखावं. सुखदुःख जाणून घ्यायचं नाही, तर ते जाणणारा कोण आहे हे ओळखावं. आनंद, रमण किंवा संतती जाणून घ्यायची नाही, तर ते जाणणारा कोण आहे हे ओळखावं. हालचाल जाणून घ्यायची नाही, तर ती जाणणारा कोण आहे हे ओळखावं. मन जाणून घ्यायचं नाही, तर विचार करणारा कोण आहे हे ओळखावं. ही दहा तत्त्वं म्हणजे भूतांची मूळ रूपं आहेत, आणि त्यांना प्रज्ञा म्हणजेच जाणिवेचं अधिपत्य आहे. दहा प्रज्ञा तत्त्वं भूतांवर आधारलेली आहेत. जर भूतांची मूळ तत्त्वं नसती, तर प्रज्ञा तत्त्वंही नसती; आणि प्रज्ञा तत्त्वं नसती, तर भूतांची मूळ तत्त्वंही नसती.