आता मी तुम्हाला कौषीतकी उपनिषदातील या पवित्र अध्यायांची कथा एकसंध, भावपूर्ण आणि श्रद्धेने सांगतो. सर्व देवता, श्रेष्ठत्वासाठी एकमेकांशी स्पर्धा करीत, या शरीरातून बाहेर पडल्या आणि जणू काही प्राणविहीन होऊन राहिल्या. मग वाणी शरीरात आली आणि त्या वाणीने तो बोलू लागला, तरीही तो प्राणहीनच होता. पुढे दृष्टी आली, त्या वाणीने तो बोलला, त्या दृष्टीने पाहिले, पण तिथेही जीवन नव्हते. ऐकण्याची शक्ती आली, त्या वाणीने बोलला, त्या दृष्टीने पाहिले, त्या ऐकण्याने ऐकले, आणि तरीही तो प्राणहीनच राहिला. मन आले, त्या वाणीने बोलला, त्या दृष्टीने पाहिले, त्या ऐकण्याने ऐकले, त्या मनाने विचार केला, तरीही जीवन नव्हते. शेवटी प्राण आला, आणि तेव्हा तो उठून बसला. देवतांनी प्राणामध्येच सर्वोच्चत्वाचे चिंतन केले आणि प्राणाला ज्ञानस्वरूप आत्मा मानून, सर्व देवता त्याच्याबरोबर या जगातून निघून गेल्या. त्यांनी वायूला आधार आणि आकाशाला सार मानले आणि स्वर्ग प्राप्त केला. जो हे जाणतो, तोही प्राणाला ज्ञानस्वरूप आत्मा मानून, सर्व प्राण्यांसह शरीरातून निघून जातो आणि त्याला स्वर्गाची प्राप्ती होते. देवता जेव्हा तिथे पोहोचतात, तेव्हा ते अमर होतात—म्हणून देवता अमर आहेत. पुन्हा, पिता-पुत्र परंपरेचा विधी असा सांगितला आहे : पिता आपल्या पुत्राला बोलावतो, नऊ कुशांच्या पात्या पसरतो, अग्नीची स्थापना करतो, जलपात्र ठेवतो, जुना वस्त्र अंगावर घेतो आणि झोपतो. पुत्र जवळ येतो, बसतो, आणि पित्याच्या इंद्रियांना स्वतःच्या इंद्रियांशी स्पर्श करतो. मग पिता म्हणतो, "मी तुझ्यात वाणी ठेवतो." पुत्र म्हणतो, "वडील, वाणी माझ्यात ठेवा." हेच प्राण, दृष्टी, श्रवण, मन, अन्नरस, कृती, सुख-दुःख, आनंद, संतान, गती, बुद्धी, विवेक, इच्छा—हे सर्व पिता पुत्रात ठेवतो आणि पुत्र विनंती करतो. हे सर्व दिल्यावर, पिता पूर्वेकडे उभा राहून, पुत्राला आशीर्वाद देतो: "कीर्ती, तेज, पोषण, आणि यश तुझ्या अंगी असो." पुत्र उजव्या मांडीवर हात ठेवतो आणि प्रार्थना करतो: "स्वर्गलोक आणि इच्छित गोष्टी मला मिळो." पिता निरोगी असेल तर पुत्राच्या समृद्धीत राहतो, किंवा निघून जातो. पुत्र निघून गेला तर, पिता हा विधी पूर्ण करतो. एका वेळी, दिवोदासाचा पुत्र प्रतर्दन इंद्राच्या प्रिय निवासस्थानी गेला. युद्ध आणि पराक्रमामुळे इंद्र म्हणाला, "प्रतर्दन, मी तुला वर देतो." प्रतर्दन म्हणाला, "माझ्यासाठी जे मानवासाठी श्रेष्ठ आहे, तेच तू निवड." इंद्र म्हणाला, "वर दुसऱ्यासाठी निवडता येत नाही, तूच निवड." प्रतर्दन म्हणाला, "मग मला अमरत्व दे." इंद्र, जो सत्य आहे, म्हणाला, "माझे ज्ञानच श्रेष्ठ आहे. मी तुझे भले करतो—माझे ज्ञान घे. मी तीन-मुखी त्वष्टृ दैत्याला खाली डोकावून सालावृकांकडे पाठवले, स्वर्गात प्रह्लादियांचा, वातावरणात पौलोमांचा, पृथ्वीवर कालकंजांचा पराभव केला. तरी माझ्या एका केसालाही इजा झाली नाही. जो मला ओळखतो, त्याला कोणतेही पाप नष्ट करू शकत नाही—आई किंवा वडिलांचा वध, चोरी, गर्भहत्या, काहीही; त्याला पाप स्पर्श करत नाही." इंद्र म्हणाला, "मीच प्राण, मीच ज्ञानस्वरूप आत्मा आहे. मला जीवन आणि अमरत्व म्हणून पूजावे. प्राण म्हणजे जीवन, प्राण म्हणजे अमरत्व. जोपर्यंत प्राण आहे, तोपर्यंत जीवन आहे. प्राणानेच अमरत्व मिळते. ज्ञानाने सत्यात स्थिती मिळते. जो मला जीवन आणि अमरत्व म्हणून पूजतो, त्याला या जगातील सर्व जीवन मिळते आणि स्वर्गात अमरत्व मिळते. काही जण म्हणतात, 'प्राण वेगळे असतात,' पण प्रत्यक्षात सर्व प्राण एकत्र आहेत. वाणी बोलते, सर्व प्राण तिच्यासोबत बोलतात; दृष्टी पाहते, सर्व प्राण पाहतात; ऐकणे, मन, प्राण—सर्व एकत्र असतात. हेच प्राणांच्या सर्वोच्च प्राप्तीचे रहस्य आहे." "वाणी गेली तरी मनुष्य जगतो—मूक माणसे जगतात. दृष्टी गेली तरी जगतो—आंधळे जगतात. श्रवण गेलं तरी जगतो—बहिरे जगतात. मन गेलं तरी जगतो—बालिश जगतात. हात किंवा पाय तुटले तरीही जीवन राहते. पण प्राण आणि ज्ञानस्वरूप आत्मा यांनीच शरीर धारण केले आहे. म्हणून फक्त प्राणाचीच उपासना करावी. प्राण म्हणजेच ज्ञान, ज्ञान म्हणजेच प्राण. दोघेही शरीरात एकत्र आहेत आणि एकत्र निघून जातात. हेच दृष्टी आहे, हेच ज्ञान आहे. जेव्हा मनुष्य झोपतो आणि स्वप्नही पाहत नाही, तेव्हा फक्त प्राण एकत्र राहतो. वाणी, दृष्टी, श्रवण, मन हे सर्व प्राणाशी एकरूप होतात. जागा झाल्यावर जसे अग्नीतील ठिणग्या सर्वत्र उडतात, तसे प्राण सर्व ठिकाणी विखुरले जातात—प्राणांतून देवतेकडे, देवतेकडून लोकांकडे. हेच साध्य, हेच ज्ञान. मृत्यूच्या वेळी, जेव्हा शक्ती क्षीण होते, मन जातं, ऐकू येत नाही, दिसत नाही, बोलू शकत नाही, विचार करू शकत नाही—तेव्हा फक्त प्राण एकत्र राहतो. वाणी, दृष्टी, श्रवण, मन हे सर्व प्राणाशी एकरूप होतात. जागा झाल्यावर पुन्हा प्राण सर्वत्र विखुरले जातात. शरीरातून निघताना, तो सर्व इंद्रियांना घेऊनच निघतो. वाणीने सर्व नावे, प्राणाने सर्व वास, दृष्टीने सर्व रूपे, श्रवणाने सर्व आवाज, मनाने सर्व विचार—हे सर्व त्या प्राणात समाविष्ट असतात. प्राण म्हणजेच ज्ञान, ज्ञान म्हणजेच प्राण. दोघेही शरीरात एकत्र राहतात आणि एकत्रच निघून जातात. सर्व प्राणी ज्ञानात एकरूप होतात. वाणी, नाक, डोळे, कान, जिभ, हात, शरीर, जननेंद्रिय, पाय, आणि बुद्धी—हे ज्ञानाचे अवयव आहेत. प्रत्येकाचा एक तत्त्व आहे, जे शरीराच्या पलीकडे स्थिर आहे—नाव, वास, रूप, ध्वनी, अन्नरस, कृती, सुख-दुःख, आनंद-संतती, गती, बुद्धी-इच्छा-विवेक. ज्ञानानेच वाणी, प्राण, दृष्टी, श्रवण, जिभ, हात, शरीर, जननेंद्रिय, पाय, बुद्धी—या सर्वांचा उत्कर्ष होतो आणि त्यांच्याद्वारे सर्व गोष्टी प्राप्त होतात. ज्ञानाशिवाय वाणी काहीच सांगू शकत नाही, प्राण वास ओळखू शकत नाही, दृष्टी रूप ओळखू शकत नाही, श्रवण ध्वनी ऐकू शकत नाही, जिभ अन्नरस जाणू शकत नाही, हात कृती करू शकत नाही, शरीर सुख-दुःख जाणू शकत नाही, जननेंद्रिय आनंद-संतती देऊ शकत नाही, पाय गती जाणू शकत नाही, बुद्धी विवेक साधू शकत नाही—सर्व काही ज्ञानावर अवलंबून आहे. हे जाणावे की, वाणी नव्हे तर वक्ता, वास नव्हे तर वास घेणारा, रूप नव्हे तर पाहणारा, ध्वनी नव्हे तर ऐकणारा, अन्नरस नव्हे तर जाणणारा, कृती नव्हे तर करणारा, सुख-दुःख नव्हे तर जाणणारा, आनंद-संतती नव्हे तर जाणणारा, गती नव्हे तर जाणणारा, मन नव्हे तर विचार करणारा—हे सर्व ज्ञानावर चालतात, आणि ज्ञान तत्त्वे इंद्रिय तत्त्वांवर चालतात. दोन्ही एकमेकांशिवाय अस्तित्वात येऊ शकत नाहीत. जसे चाकाचे कडा आणि आर, तसे इंद्रिय तत्त्वे ज्ञानावर, आणि ज्ञान प्राणावर स्थिर आहेत. हा प्राण म्हणजेच आनंदस्वरूप, वृद्धत्वरहित, अमर आत्मा आहे. सत्कर्मे केल्याने तो मोठा होत नाही, दुष्कर्मे केल्याने तो लहान होत नाही. तोच चांगले आणि वाईट कर्म करवतो, वर किंवा खाली नेतो. तोच या सर्व जगाचा रक्षक, स्वामी, अधिपती आहे. हेच माझे आत्मस्वरूप आहे—हे जाणावे. यानंतर, बालाकिराचा पुत्र गार्ग्य हा विद्यार्जनासाठी उशीनर, मत्स्य, कुरु, पंचाल, काशी आणि विदेह या प्रदेशांत राहिला. तो काशीचा राजा अजातशत्रु याच्याकडे गेला आणि म्हणाला, "मी तुला ब्रह्म विद्या शिकवीन." अजातशत्रु म्हणाला, "मी तुला हजार द्यीन." या संवादात जनकाचा उल्लेख आहे. गार्ग्य म्हणाला, "हा सूर्यातील पुरुष, मी त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणाला, "अशी उपासना करू नकोस. तो सर्व प्राण्यांच्या डोक्यावर उजळ वस्त्र घालून उभा आहे. मी त्याची अशी उपासना करतो—जो असे करतो तो सर्वांचा प्रमुख होतो." पुढे, "हा चंद्रातील पुरुष, मी त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "अशी उपासना करू नकोस. सोम हा अन्नाचा स्वामी आहे. अशी उपासना करणारा अन्नाचा स्वामी होतो." "हा विजेमधील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो तेजाचा आत्मा आहे. अशी उपासना करणारा तेजाचा स्वामी होतो." "हा गडगडाटातील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो ध्वनीचा आत्मा आहे. अशी उपासना करणारा ध्वनीचा स्वामी होतो." "हा आकाशातील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो पूर्ण नाही, ब्रह्मरूप नाही. अशी उपासना करणारा संतान आणि पशुधनाने समृद्ध होतो, पण योग्य काळापूर्वी त्याला संतती मिळत नाही." "हा वायूमधील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो इंद्र आहे, अजेय सेनापती. अशी उपासना करणारा जिंकतो आणि इतरांपेक्षा श्रेष्ठ होतो." "हा अग्नीतील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो विषासाही आहे. अशी उपासना करणारा विषावर विजय मिळवतो." "हा जलमधील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो नावांचा आत्मा आहे. अशी उपासना करणारा नावांचा स्वामी होतो." "हा आरशातील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो प्रतिरूप आहे. अशी उपासना करणाऱ्याला संतानात प्रतिरूप मिळते." "हा प्रतिध्वनीतील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो द्वितीय, अविच्छेद्य आहे. अशी उपासना करणारा द्वितीयत्व प्राप्त करतो." "हा पाठलाग करणारा ध्वनी, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो असुर आहे. अशी उपासना करणारा योग्य काळापूर्वी संतान प्राप्त करत नाही, गोंधळात पडतो." "हा सावलीतील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो मृत्यू आहे. अशी उपासना करणारा योग्य काळापूर्वी संतान न मिळवता नष्ट होतो." "हा शरीरातील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो प्रजापती आहे. अशी उपासना करणारा संतान आणि पशुधनाने समृद्ध होतो." "हा बुद्धिमान आत्मा, जो झोपेत स्वप्न अनुभवतो, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो यम, राजा आहे. अशी उपासना करणाऱ्याला सर्व काही प्राप्त होते." "हा उजव्या डोळ्यातील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो नाव, अग्नी आणि प्रकाशाचा आत्मा आहे. अशी उपासना करणारा सर्वांचा आत्मा होतो." "हा डाव्या डोळ्यातील पुरुष, त्याची उपासना करतो." अजातशत्रु म्हणतो, "तो सत्य, विजेचा आणि तेजाचा आत्मा आहे. अशी उपासना करणारा सर्वांचा आत्मा होतो." गार्ग्य गप्प झाला. अजातशत्रु म्हणतो, "हेच सर्व आहे का?" गार्ग्य म्हणतो, "हो." अजातशत्रु म्हणतो, "तू व्यर्थच उपासना केलीस; मी तुला ब्रह्म सांगतो. या सर्वांचा कर्ता, ज्याचे हे कार्य आहे, तोच जाणावा." गार्ग्य शिष्यत्व स्वीकारतो. अजातशत्रु म्हणतो, "क्षत्रियाने ब्राह्मणाला शिकवणे उलट आहे, तरी ये, मी शिकवतो." तो त्याचा हात धरतो. ते झोपलेल्या माणसाजवळ जातात. अजातशत्रु त्याला हाक मारतो, पण तो उत्तर देत नाही. मग काठीने टोचतो, तेव्हा तो जागा होतो. "हा पुरुष कुठे गेला होता? कुठून परतला?" असे विचारतो. गार्ग्य उत्तर देऊ शकत नाही.