അഥാതോ നിഃശ്രേയസാദാനം സര്വാ ഹ വൈ ദേവതാ അഹം ശ്രേയസേ വിവദമാനാഃ । അസ്മാച്ഛരീരാദുച്ചക്രമുസ്തദ്ദാരുഭൂതം ശിഷ്യേഥൈതദ്വാക്പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ഛിഷ്യ ഏവ । അഥൈതച്ചക്ഷുഃ പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ചക്ഷുഷാ പശ്യച്ഛിഷ്യ ഏവാഥൈനച്ഛ്രോത്രം പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ചക്ഷുഷാ പശ്യച്ഛ്രോത്രേണ ശൃണ്വച്ഛിഷ്യ ഏവാഥൈനന്മനഃ പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ചക്ഷുഷാ പശ്യച്ഛ്രോത്രേണ ശൃണ്വന്മനസാ ധ്യായച്ഛിഷ്യ ഏവാഥൈതത്പ്രാണഃ പ്രവിവേശ തത്തത ഏവ സമുത്തസ്ഥൌ തേ ദേവാഃ പ്രാണേ നിഃശ്രേയസം വിചിന്ത്യ പ്രാണമേവ പ്രജ്ഞാത്മാനമഭിസമ്ഭൂയ സഹൈതൈഃ സര്വൈരസ്മാല്ലോകാദുച്ചക്രമുഃ । തേ വായു-പ്രതിഷ്ഠാകാശാത്മാനഃ സ്വര്യയുസ്തഥൊ ഏവൈവം വിദ്വാന്സര്വേഷാം ഭൂതാനാം പ്രാണമേവ പ്രജ്ഞാത്മാനമഭിസമ്ഭൂയ സഹൈതൈഃ സര്വൈരസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമതി സ വായുപ്രതിഷ്ഠാകാശാത്മാ ന സ്വരേതി തദ്ഭവതി യത്രൈതദ്ദേവാസ്തത്പ്രാപ്യ തദമൃതോ ഭവതിയദമൃതാ ദേവാഃ
ഇപ്പോൾ പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ച് പറയാം. എല്ലാം ദേവതകളും പരസ്പരം ഉത്തമത്വം നേടാൻ മത്സരിച്ചു. അവരൊക്കെയും ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയപ്പോൾ ശരീരം മരണമടഞ്ഞതുപോലെ ആയിരുന്നു. പിന്നെ വാക്ക് അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചെങ്കിലും ജീവൻ ഇല്ലായിരുന്നു. കാഴ്ച അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. കേൾവി അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, കേൾവിയാൽ കേട്ടു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. മനസ്സ് അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, കേൾവിയാൽ കേട്ടു, മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. ശ്വാസം അകത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അവിടെ നിന്നു എഴുന്നേറ്റു. ദേവതകൾ ശ്വാസത്തിൽ പരമശ്രേയസ്സിനെ ചിന്തിച്ചു, ശ്വാസത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവായി ഏറ്റെടുത്തു, അവരൊക്കെയും ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി. അവർ വായുവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ആകാശം സ്വഭാവമായി സ്വർഗത്തിൽ എത്തി. ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ശ്വാസത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവായി ഏറ്റെടുത്തു, എല്ലാ ജീവികളോടൊപ്പം ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുന്നു. അവൻ വായുവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ആകാശം സ്വഭാവമായി സ്വർഗത്തിൽ എത്തുന്നു. ദേവതകൾ അതിൽ എത്തുമ്പോൾ അവർ അമൃതരാകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ദേവതകൾക്ക് അമൃതത ലഭിക്കുന്നത്.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ആദിത്യേ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ । ബൃഹത്പാണ്ഡരവാസാ അതിഷ്ഠാഃ സര്വേഷാം ഭൂതാനാം മൂര്ധേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേഽതിഷ്ഠാഃ സര്വേഷാം ഭൂതാനാം മൂര്ധാ ഭവതി
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകിര്യ, ഈ വ്യക്തിയാണ് സൂര്യനിൽ ഉള്ളത്; ഞാനവനെ ആരാധിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കരുത്. അവൻ വലിയ വെളുത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ച് എല്ലാ ജീവികളുടെ തലയിൽ നില്ക്കുന്നു. ഞാൻ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ എല്ലാ ജീവികളുടെയും തലവനാകും.
സ ഹോവാചാ ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ചന്ദ്രമസി പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ സോമോ രാജാന്നസ്യാത്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ മേവമുപാസ്തേഽന്നസ്യാത്മാ ഭവതി
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകിര്യ, ഈ വ്യക്തിയാണ് ചന്ദ്രനിൽ ഉള്ളത്; ഞാനവനെ ആരാധിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കരുത്. സോമൻ രാജാവാണ്, അഹാരം തന്നെയാണ് അവൻ. ഞാൻ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ അഹാരത്തിന്റെ ആത്മാവാകും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ വിദ്യുതി പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാസ്തേജസ ആത്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ തേജസ ആത്മാ ഭവതി
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകിര്യ, ഈ വ്യക്തിയാണ് മിന്നലിൽ ഉള്ളത്; ഞാനവനെ ആരാധിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കരുത്. അവൻ പ്രകാശത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. ഞാൻ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ പ്രകാശത്തിന്റെ ആത്മാവാകും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ സ്തനയിത്നൌ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ ശബ്ദസ്യാത്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ ശബ്ദസ്യാത്മാ ഭവതി
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകിര്യ, ഈ വ്യക്തിയാണ് ഇടിമുഴക്കത്തിൽ ഉള്ളത്; ഞാനവനെ ആരാധിക്കുന്നു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കരുത്. അവൻ ശബ്ദത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. ഞാൻ ഇങ്ങനെ ആരാധിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ ആരാധിച്ചാൽ, അവൻ ശബ്ദത്തിന്റെ ആത്മാവാകും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ വായൌ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ ഇന്ദ്രോ വൈകുണ്ഠോഽപരാജിതാ സേനേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ । ജിഷ്ണുര്ഹ വാപരാജിഷ്ണുരന്യതസ്യജായീ ഭവതി
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷോഽഗ്നൌ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ വിഷാസഹിരിതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ വിഷാസഹിര്വാന്വേഷ ഭവതി
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, അഗ്നിയിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ വിഷാസഹിയാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ വിഷം ജയിക്കാൻ ശേഷിയുള്ളവനാകും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷോഽപ്സു പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ നാമ്ന്യസ്യാത്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ നാമ്ന്യസ്യാത്മാ ഭവതീത്യധിദൈവതമഥാധ്യാത്മമ്
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ആദര്ശേ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ പ്രതിരൂപ ഇതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ പ്രതിരൂപോ ഹൈവാസ്യ പ്രജായാമാജായതേ നാപ്രതിരൂപഃ
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, കണ്ണാടിയിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പ്രതിരൂപമാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവന്റെ സന്താനത്തിൽ പ്രതിരൂപം തന്നെയാണ് ജനിക്കുന്നത്, പ്രതിരൂപമല്ലാത്തവൻ അല്ല.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ പ്രതിശ്രുത്കായാം പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ ദ്വിതീയോഽനപഗ ഇതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ വിന്ദതേ ദ്വിതീയാദ്ദ്വിതീയവാന്ഭവതി
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, പ്രതിശ്രുത്കയിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ രണ്ടാമൻ, വേർപെടാനാവാത്തവൻ. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ രണ്ടാമനെ നേടുകയും രണ്ടാമനുള്ളവനാവുകയും ചെയ്യും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ശബ്ദഃ പുരുഷമന്വേതി തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ അസുരിതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ നോ ഏവ സ്വയം നാസ്യ പ്രജാ പുരാ കാലാത്സംമോഹമേതി
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ച്ഛായാപുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ മൃത്യുരിതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ നോ ഏവ സ്വയം നാസ്യ പ്രജാ പുരാ കാലാത്പ്രമീയതേ
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, നിഴലിലുള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ മരണമാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവനു തന്നെ ശരിയായ സമയത്തിന് മുമ്പ് സന്താനം ഉണ്ടാകില്ല, മറിച്ച് അവൻ നശിക്കും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ശാരീരഃ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ പ്രജാപതിരിതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ പ്രജായതേ പ്രജയാ പശുഭിഃ
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ശരീരത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പ്രജാപതിയാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ സന്താനത്തിലും പശുക്കളിലും ജനിക്കും.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ പ്രാജ്ഞ ആത്മാ യേനൈതത്പുരുഷഃ സുപ്തഃ സ്വപ്നമാചരതി തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ യമോ രാജേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ സര്വം ഹാസ്മാ ഇദം ശ്രൈഷ്ഠ്യായ ഗമ്യതേ
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ദക്ഷിണേഽക്ഷന്പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാ നാമ്ന ആത്മാഽഗ്നേരാത്മാ ജ്യോതിഷ ആത്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്ത ഏതേഷാം സര്വേഷാമാത്മാ ഭവതി
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ സവ്യേഽക്ഷന്പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ സത്യസ്യാത്മാ വിദ്യുത ആത്മാ തേജസ ആത്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്ത ഏതേഷാം സര്വേഷാമാത്മാ ഭവതീതി
അഥാതഃ പിതാപുത്രീയം സമ്പ്രദാനമിതി ചാചക്ഷതേ । പിതാ പുത്രം പ്രേഷ്യന്നാഹ്വയതി നവൈസ്തൃണൈരഗാരം സംസ്തീര്യാഗ്നിമുപസമാധായോദകുമ്ഭം സപാത്രമുപനിധായാഹതേന വാസസാ സമ്പ്രച്ഛന്നഃ സ്വയം ശ്യേത ഏത്യ പുത്ര ഉപരിഷടാദഭിനിപദ്യതേ, ഇന്ദ്രിയൈരസ്യേന്ദ്രിയാണി സംസ്പൃശ്യാപി വാസ്യാഭിമുഖത ഏവാസീതാഥാസ്മൈ സംപ്രയച്ഛതി വാചം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ വാചം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ പ്രാണം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ പ്രാണം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ചക്ഷുര്മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ചക്ഷുസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ശ്രോത്രം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ശ്രോത്രം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । മനോ മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ മനസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । അന്നരസാന്മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാന്നരസാംസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । കര്മാണി മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ കര്മാണി തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । സുഖദുഃഖേ മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ സുഖദുഃഖേ തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ആനന്ദം രതിം പ്രജാതിം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ആനന്ദം രതിം പ്രജാതിം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ഇത്യാ മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ഇത്യാ തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാന്മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാംസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । അഥ ദക്ഷിണാവുത്പ്രാങുപനിഷ്ക്രാമതി തം പിതാനുമന്ത്രയതേ യശോ ബ്രഹ്മവര്ചസമന്നാദ്യം കീര്തിസ്ത്വാ ജുഷതാമിത്യഥേതരഃ സവ്യമംസമന്വവേക്ഷതേ പാണിനാന്തര്ധായ വസനാന്തേന വാ പ്രച്ഛാദ്യ സ്വര്ഗാംല്ലോകാന്കാമാനവാപ്നുഹീതി സ യദ്യഗദഃ സ്യാത്പുത്രസ്യൈശ്വര്യേ പിതാ വസേത്പരി വാ വ്രജേദ്യദ്യു വൈ പ്രേയാദ്യദേവൈനം സമാപയതി തഥാ സമാപയിതവ്യോ ഭവതി തഥാ സമാപയിതവ്യോ ഭവതി
ഇപ്പോൾ പിതാവിൽ നിന്ന് മകനിലേക്ക് അറിവ് കൈമാറുന്നതിനെക്കുറിച്ച് പറയാം. പിതാവ് മകനെ വിളിച്ചു, ഒമ്പത് ദർഭകൾ വിരിച്ച്, അഗ്നി തെളിച്ച്, വെള്ളം നിറച്ച പാത്രം വച്ചിട്ട്, പഴയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, താനെ മറച്ചു കിടന്നു. മകൻ അടുത്ത് വന്നു ഇരുന്നു. പിതാവ് തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മകന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായി സ്പർശിച്ചു, മകൻ നേരെ നോക്കി ഇരുന്നു. പിന്നെ പിതാവ് പറഞ്ഞു: 'വാക്ക് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' മകൻ പറഞ്ഞു: 'അച്ഛാ, വാക്ക് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ശ്വാസം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ശ്വാസം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'കണ്ണ് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, കണ്ണ് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ചെവി ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ചെവി എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'മനസ്സ് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, മനസ്സ് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'അന്നത്തിന്റെ സാരം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, അന്നത്തിന്റെ സാരം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'കർമ്മങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, കർമ്മങ്ങൾ എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'സുഖം, ദു:ഖം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, സുഖവും ദു:ഖവും എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തതി ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തതി എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ചലനം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ചലനം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിൽ വെക്കൂ.' എന്നിങ്ങനെ പിതാവ് മകനിൽ എല്ലാം വെച്ചു. പിന്നെ പിതാവ് കിഴക്കോട്ട് എഴുന്നേറ്റു, മകനെ അനുഗ്രഹിച്ചു: 'പ്രശസ്തി, ബ്രഹ്മതേജസ്, സമൃദ്ധി, കീർത്തി നിനക്ക് ലഭിക്കട്ടെ.' പിന്നെ മറ്റോൾ വലതുകാലിൽ നോക്കി, കൈകൊണ്ട് അതിനെ മറച്ചു, വസ്ത്രം കൊണ്ടോ മറച്ചു, 'സ്വർഗലോകവും ആഗ്രഹങ്ങളും നിനക്ക് ലഭിക്കട്ടെ' എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. പിതാവിന് ആരോഗ്യമുണ്ടെങ്കിൽ മകന്റെ ഐശ്വര്യത്തിൽ കൂടെ താമസിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ പുറത്ത് പോകും. മകൻ പുറത്ത് പോയാൽ, പിതാവ് നിർദ്ദേശപ്രകാരം കൈമാറ്റം പൂർത്തിയാക്കണം.
പ്രതര്ദനോ ഹ ദൈവോദാസിരിന്ദ്രസ്യ പ്രിയം ധാമോപജഗാമ । യുദ്ധേന ച പൌരുഷേണ ച തം ഹേന്ദ്ര ഉവാച । പ്രതര്ദന വരം തേ ദദാനീതി സ ഹോവാച പ്രതര്ദനഃ । ത്വമേവ മേ വൃണീഷ്വ യം ത്വം മനുഷ്യായ ഹിതതമം മന്യസ ഇതി തം ഹേന്ദ്ര ഉവാച । ന വൈ വരോഽവരസ്മൈ വൃണീതേ ത്വമേവ വൃണീഷ്വേത്യേവമരോ വൈ കില മ ഇതി ഹോവാച പ്രതര്ദനോഽഥോ ഖല്വിന്ദ്രഃ സത്യാദേവ നേയായ । സത്യം ഹീന്ദ്രഃ സ ഹോവാച । മാമേവ വിജാനീഹ്യേതദേവാഹം മനുഷ്യായ ഹിതതമം മന്യേ । യന്മാം വിജാനീയാത് । ത്രിശീര്ഷാണം ത്വാഷ്ട്രമഹനമവാങ്മുഖാന്യതീന്സാലാവൃകേഭ്യഃ പ്രായച്ഛം ബഹ്വീഃ സന്ധാ അതിക്രമ്യ ദിവി പ്രഹ്ലാദീയാനതൃണമഹമന്തരിക്ഷേ പൌലോമാന്പൃഥിവ്യാം കാലഖാഞ്ജാന് । തസ്യ മേ തത്ര ന ലോമ ച മാമീയതേ । സ യോ മാം വിജാനീയാന്നാസ്യ കേന ച കര്മണാ ലോകോ മീയതേ । ന മാതൃവധേന ന പിതൃവധേന ന സ്തേയേന ന ഭ്രൂണഹത്യയാ നാസ്യ പാപം ച ന ചകൃഷോ മുഖാന്നീലം വേത്തീതി
പ്രതർദനൻ, ദൈവോദാസന്റെ മകൻ, ഇന്ദ്രന്റെ പ്രിയമായ വാസസ്ഥലത്ത് എത്തി. യുദ്ധത്തിലും വീര്യത്തിലും അദ്ദേഹം വിജയിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രതർദന, ഞാൻ ഒരു വരം തരാം.' പ്രതർദനൻ പറഞ്ഞു: 'നീ തന്നെ മനുഷ്യന് ഏറ്റവും ഉപകാരപ്രദമെന്ന് കരുതുന്ന വരം എനിക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കൂ.' ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'വരങ്ങൾ മറ്റൊരാളിന് വേണ്ടി തിരഞ്ഞെടുക്കാറില്ല; നീ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം.' പ്രതർദനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് അമൃതത ലഭിക്കട്ടെ.' ഇന്ദ്രനെ സത്യത്തിലൂടെ മാത്രമേ അടുക്കാൻ കഴിയൂ, കാരണം ഇന്ദ്രൻ സത്യമാണ്. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'എന്നെ അറിയുക; മനുഷ്യന് ഏറ്റവും ഉപകാരപ്രദം ഇതാണ്: എന്നെ അറിയുക. ഞാൻ മൂന്നു തലയുള്ള ത്വഷ്ടാരനെ തലകുനിഞ്ഞ് സാലാവൃകർക്ക് അയച്ചു. അനേകം തടസ്സങ്ങൾ മറികടന്നു, സ്വർഗത്തിൽ പ്രഹ്ലാദിയരെ ജയിച്ചു; ആകാശത്തിൽ പൗലോമന്മാരെ, ഭൂമിയിൽ കാലഖഞ്ജന്മാരെ ജയിച്ചു. അതിൽ ഒരു രോമവും എനിക്ക് നഷ്ടമായില്ല. എന്നെ അറിയുന്നവനു യാതൊരു കർമ്മവും ദോഷം വരുത്തില്ല; അമ്മയെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെയും, അച്ഛനെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെയും, കള്ളനടത്തിയാലും, ഗർഭഹത്യ ചെയ്താലും, പാപം അവനെ സ്പർശിക്കില്ല. അവൻ വായിൽ നിന്ന് നീല നിറം കാണുകയില്ല.'
സ ഹോവാച പ്രാണോഽസ്മി പ്രജ്ഞാത്മാ തം മാമായുരമൃതമിത്യുപാസ്വ | ആയുഃ പ്രാണഃ പ്രാണോ വാ ആയുഃ പ്രാണ ഏവാചാമൃതമ് । യാവദ്ധ്യസ്മിഞ്ഛരീരേ പ്രാണോ വസതി താവദായുഃ । പ്രാണേന ഹ്യേവാമുഷ്മിംല്ലോകേഽമൃതത്വമാപ്നോതി । പ്രജ്ഞയാ സത്യസങ്കല്പം സ യോ മമായുരമൃതമിത്യുപാസ്തേ സര്വമായുരസ്മിംല്ലോക ഏതി । ആപ്നോത്യമൃതത്വമക്ഷിതിം സ്വര്ഗേ ലോകേ । തദ്ധൈക ആഹുരേകഭൂയം വൈ പ്രാണാ ഗച്ഛന്തീതി । ന ഹി കശ്ചന ശക്നുയാത്സകൃദ്വാചാ നാമ പ്രജ്ഞാപയിതും ചക്ഷുഷാ രൂപം ശ്രോത്രേണ ശബ്ദം മനസാ ധ്യാനമിത്യേകഭൂയം വൈ പ്രാണാഃ । ഏകൈകമേതാനി സര്വാണ്യേവ പ്രജ്ഞാപയന്തി । വാചം വദന്തീ സര്വേ പ്രാണാ അനുവദന്തി । ചക്ഷുഃ പശ്യത്സര്വേ പ്രാണാ അനുപശ്യന്തി ശ്രോത്രം ശൃണ്വത്സര്വേ പ്രാണാ അനുശൃണ്വന്തി മനോ ധ്യായത്സര്വേ പ്രാണാ അനുധ്യായന്തി പ്രാണം പ്രാണന്തം സര്വേ പ്രാണാ അനുപ്രാണന്തീതി । ഏവമുഹൈവൈതദിതി ഹേന്ദ്ര ഉവാച । അസ്തീത്യേവ പ്രാണാനാം നിഃശ്രേയസാദാനമിതി
അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ശ്വാസമാണ്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. എന്നെ ആയുസ്സും അമൃതതയും ആയി ആരാധിക്കണം.' ആയുസ്സ് ശ്വാസം തന്നെയാണ്; ശ്വാസം ആയുസ്സാണ്; ശ്വാസം തന്നെയാണ് അമൃതത. ഈ ശരീരത്തിൽ ശ്വാസം ഉണ്ടാകുന്നത്ര സമയം ആയുസ്സുണ്ട്. ശ്വാസം കൊണ്ടാണ് ആ ലോകത്ത് അമൃതത നേടുന്നത്. ജ്ഞാനത്തോടെ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനാകാം. എന്നെ ആയുസ്സും അമൃതതയും ആയി ആരാധിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് മുഴുവൻ ആയുസ്സും, സ്വർഗലോകത്ത് അമൃതതയും സ്ഥിരതയും നേടുന്നു. ചിലർ പറയുന്നു, 'ശ്വാസങ്ങൾ ഓരോന്നായി പോകുന്നു.' പക്ഷേ, ഒരാളും ഒരേസമയം വാക്ക് കൊണ്ട് എല്ലാ പേരുകളും, കണ്ണ് കൊണ്ട് എല്ലാ രൂപങ്ങളും, ചെവി കൊണ്ട് എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും, മനസോടെ എല്ലാ ചിന്തകളും പഠിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. ശ്വാസങ്ങൾ ഒന്നായാണ്. ഓരോന്നും ഇവയെല്ലാം അറിയിക്കുന്നു. വാക്ക് സംസാരിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം സംസാരിക്കുന്നു. കണ്ണ് കാണുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം കാണുന്നു. ചെവി കേൾക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം കേൾക്കുന്നു. മനസ്സ് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം ചിന്തിക്കുന്നു. ശ്വാസം ശ്വസിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം ശ്വസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു. 'ഇതാണ് ശ്വാസങ്ങളുടെ പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രാപ്തി.'
ജീവതി വാഗപേതോ മൂകാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി ചക്ഷുരപേതോഽന്ധാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി ശ്രോത്രാപേതോ ബധിരാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി മനോപേതോ ബാലാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി ബാഹുച്ഛിന്നോ ജീവത്യൂരുച്ഛിന്ന ഇതി । ഏവം ഹി പശ്യാമ ഇതി । അഥ ഖലു പ്രാണ ഏവ പ്രജ്ഞാത്മേദം ശരീരം പരിഗൃഹ്യോതഥാപയതി । തസ്മാദേതദേവോഽഥമുപാസീത । യോ വൈ പ്രാണഃ സാ പ്രജ്ഞാ യാ വാ പ്രജ്ഞാ സ പ്രാണഃ । സഹ ഹ്യേതാവസ്മിഞ്ഛരീരേ വസതഃ സഹോത്ക്രാമതസ്തസ്യൈഷൈവ ദൃഷ്ടിഃ । ഏതദ്വിജ്ഞാനമ് । യത്രൈതത്പുരുഷഃ സുപ്തഃ സ്വപ്നം ന കഞ്ചന പശ്യത്യഥാസ്മിന്പ്രാണ ഏവൈകധാ ഭവതി । തദൈനം വാക്സര്വൈര്നാമഭിഃ സഹാപ്യേതി ചക്ഷുഃ സര്വൈ രൂപൈഃ സഹാപ്യേതി ശ്രോത്രം സര്വൈഃ ശബ്ദൈഃ സഹാപ്യേതി മനഃ സര്വൈര്ധ്യാതൈഃ സഹാപ്യേതി । സ യദാ പ്രതിബുധ്യതേ യഥാഗ്നേര്ജ്വലതോ സര്വാ ദിശൊ വിസ്ഫുലിങ്ഗാ വിപ്രതിഷ്ഠേരന്നേവമേവൈതസ്മാദാത്മനഃ പ്രാണാ യഥായതനം വിപ്രതിഷ്ഠന്തേ പ്രാണേഭ്യോ ദേവാ ദേവേഭ്യോ ലോകാഃ । തസ്യൈഷൈവ സിദ്ധിരേതദ്വിജ്ഞാനമ് । യത്രൈതത്പുരുഷ ആര്തോ മരിഷ്യന്നാബല്യം ന്യേത്യ മോഹം നൈതി തദാഹുഃ । ഉദക്രമീച്ചിത്തമ് । ന ശൃണോതി ന പശ്യതി വാചാ വദതി ന ധ്യായത്യഥാസ്മിന്പ്രാണ ഏവൈകധാ ഭവതി തദൈനം വാക്സര്വൈര്നാമഭിഃ സഹാപ്യേതി ചക്ഷുഃ സര്വൈ രൂപൈഃ സഹാപ്യേതി ശ്രോത്രം സര്വൈഃ ശബ്ദൈഃ സഹാപ്യേതി മനഃ സര്വൈര്ധ്യാതൈഃ സഹാപ്യേതി സ യദാ പ്രതിബുധ്യതേ യഥാഗ്നേര്ജ്വലതോ വിസ്ഫുലിങ്ഗാ വിപ്രതിഷ്ഠേരന്നേവമേവൈതസ്മാദാത്മനഃ പ്രാണാ യഥായതനം വിപ്രതിഷ്ഠന്തേ പ്രാണേഭ്യോ ദേവാ ദേവേഭ്യോ ലോകാഃ
ജീവന് വാക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര് മൌനരായിരിക്കും. ജീവന് കണ്ണ് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര് കുരുടരായിരിക്കും. ജീവന് ചെവി നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര് ബധിരരായിരിക്കും. ജീവന് മനസ്സ് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര് ബാലന്മാരായി കാണപ്പെടും. കൈ മുറിഞ്ഞാലും ജീവന് നിലനില്ക്കും; കാലു മുറിഞ്ഞാലും ജീവന് നിലനില്ക്കും. ഇതെല്ലാം നാം കാണുന്നു. പക്ഷേ, പ്രാണന് എന്ന ജ്ഞാനാത്മാവ് ഈ ശരീരത്തെ പിടിച്ചു നിലനിര്ത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടു ഈ പ്രാണനെയാണ് ആരാധിക്കേണ്ടത്. പ്രാണന് തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞാനവും പ്രാണനാണ്. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് ഈ ശരീരത്തില് വസിക്കുന്നു, ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ദര്ശനം, ഇതാണ് അറിവ്. ഒരാള് ഉറങ്ങുമ്പോള് സ്വപ്നം കാണാതിരിക്കുമ്പോള്, അവനില് പ്രാണന് മാത്രം ഒറ്റയടിയായി നിലനില്ക്കുന്നു. വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിലേക്കു ചേരുന്നു, കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളുമായി. അവന് ഉണരുമ്പോള്, തീയില് നിന്നു ചിതറുന്ന ചിന്തകള് പോലെ, ഈ ആത്മാവില് നിന്നു പ്രാണന്മാര് ഓരോതന്നെ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു; പ്രാണന്മാരില് നിന്ന് ദേവന്മാരിലേക്ക്, ദേവന്മാരില് നിന്ന് ലോകങ്ങളിലേക്ക്. ഇതാണ് സിദ്ധി, ഇതാണ് അറിവ്. ഒരാള് വേദനയിലായോ മരണത്തോടു സമീപിച്ചോ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടോ മനസ്സില്ലാതായോ ഇരിക്കുമ്പോള്, 'അവന്റെ മനസ്സ് വിട്ടുപോയി' എന്നാണ് പറയുന്നത്. അവന് കേള്ക്കുന്നില്ല, കാണുന്നില്ല, സംസാരിക്കുന്നില്ല, ധ്യാനിക്കുന്നില്ല. അപ്പോള് അവനില് പ്രാണന് മാത്രം ഒറ്റയായി നിലനില്ക്കുന്നു. വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിലേക്കു ചേരുന്നു, കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളുമായി. അവന് ഉണരുമ്പോള്, തീയില് നിന്നു ചിതറുന്ന ചിന്തകള് പോലെ, ഈ ആത്മാവില് നിന്നു പ്രാണന്മാര് ഓരോതന്നെ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു; പ്രാണന്മാരില് നിന്ന് ദേവന്മാരിലേക്ക്, ദേവന്മാരില് നിന്ന് ലോകങ്ങളിലേക്ക്.
സ യദാസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമതി സഹൈവൈതൈഃ സര്വൈരുത്ക്രാമതി വാഗസ്മാത്സര്വാണി നാമാന്യഭിവിസൃജതേ സൃജതേ । വാചാ സര്വാണി നാമാന്യാപ്നോതി പ്രാണോഽസ്മാത്സര്വാന്ഗന്ധാനഭിവിസൃജതേ പ്രാണേന സര്വാന്ഗന്ധാനാപ്നോതി ചക്ഷുരസ്മാത്സര്വാണി രൂപാണ്യഭിവിസൃജതേ ചക്ഷുഷാ സര്വാണി രൂപാണ്യാപ്നോതി ശ്രോത്രമസ്മാത്സര്വാഞ്ച്ഛബ്ദാനഭിവിസൃജതേ ശ്രോത്രേണ സര്വാഞ്ച്ഛബ്ദാനാപ്നോതി മനോഽസ്മാത്സര്വാണി ധ്യാതാന്യഭിവിസൃജതേ മനസാ സര്വാണി ധ്യാതാന്യാപ്നോതി സൈഷാ പ്രാണേ സര്വാപ്തിഃ । യോ വൈ പ്രാണഃ സാ പ്രജ്ഞാ യാ വാ പ്രജ്ഞാ സ പ്രാണഃ സ ഹ ഹ്യേതാവസ്മിഞ്ച്ഛരീരേ വസതഃ സഹോത്ക്രാമതഃ । അഥ ഖലു യഥാഽസ്യൈ പ്രജ്ഞായൈ സര്വാണി ഭൂതാന്യേകം ഭവന്തി തദ്വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ
ഒരു ജീവന് ഈ ശരീരത്തില് നിന്ന് പുറപ്പെടുമ്പോള്, അവന് കൂടെ ഇവയെല്ലാം കൊണ്ടുപോകുന്നു. വാക്കിലൂടെ എല്ലാ പേരുകളും അവന് വിടുന്നു, വാക്കിലൂടെ തന്നെ അവന് എല്ലാ പേരുകളും നേടുന്നു. പ്രാണന് വഴി എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും വിടുന്നു, പ്രാണന് വഴി തന്നെ അവന് എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നേടുന്നു. കണ്ണിലൂടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും വിടുന്നു, കണ്ണിലൂടെ തന്നെ അവന് എല്ലാ രൂപങ്ങളും നേടുന്നു. ചെവിയിലൂടെ എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും വിടുന്നു, ചെവിയിലൂടെ തന്നെ അവന് എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും നേടുന്നു. മനസ്സിലൂടെ എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളും വിടുന്നു, മനസ്സിലൂടെ തന്നെ അവന് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളും നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ, പ്രാണനില് എല്ലാ പ്രാപ്തിയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പ്രാണന് തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞാനവും പ്രാണനാണ്. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് ഈ ശരീരത്തില് വസിക്കുന്നു, ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഇനി, ഈ ജ്ഞാനത്തില് എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും എങ്ങനെ ഒന്നാകുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കാം.
വാഗേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യൈ നാമ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ । ഘ്രാണമേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ ഗന്ധഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ചക്ഷുരേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ രൂപം പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ശ്രോത്രമേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ ശബ്ദഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ജിഹ്വൈവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യാന്നരസഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ഹസ്താവേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തയോഃ കര്മ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ശരീരമേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ സുഖദുഃഖേ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ഉപസ്ഥ ഏവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യാനന്ദോ രതിഃ പ്രജാതിഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ പാദാവേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തയോരിത്യാ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ പ്രജ്ഞൈവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യൈ ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ
വാക്ക് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ പേര് അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. മൂക്ക് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ ഗന്ധം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കണ്ണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ രൂപം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ചെവി ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ ശബ്ദം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. നാവ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ അന്നരസം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കൈകള് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അവയുടെ കര്മ്മം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ശരീരം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ഗുപ്തേന്ദ്രിയം ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ ആനന്ദം, രതി, സന്താനം എന്നിവ അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കാലുകള് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അവയുടെ നടപ്പ് അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ജ്ഞാനം തന്നെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്റെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങള് എന്നിവ അതിന് പുറത്ത് നിലനില്ക്കുന്ന ഭൂതത്വം.
പ്രജ്ഞയാ വാചം സമാരുഹ്യ വാചാ സര്വാണി സാമാന്യാപ്നോതി । പ്രജ്ഞയാ പ്രാണം സമാരുഹ്യ പ്രാണേന സര്വാന്ഗന്ധാനാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ചക്ഷുഃ സമാരുഹ്യ ചക്ഷുഷാ സര്വാണി രൂപാണ്യാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ശ്രോത്രം സമാരുഹ്യ ശ്രോത്രേണ സര്വാഞ്ച്ഛബ്ദാനാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ജിഹ്വാം സമാരുഹ്യ ജിഹ്വയാ സര്വാനന്നരസാനാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ഹസ്തൌ സമാരുഹ്യ ഹസ്താഭ്യാം സര്വാണി കര്മാണ്യാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ശരീരം സമാരുഹ്യ ശരീരേണ സുഖദുഃഖേ ആപ്നോതി പ്രജ്ഞയോപസ്ഥം സമാരുഹ്യോപസ്ഥേനാനന്ദം രതിം പ്രജ്ഞാമാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ പാദൌ സമാരുഹ്യ പാദാഭ്യാം സര്വാ ഇത്യാ ആപ്നോതി പ്രജ്ഞയൈവ ധിയം സമാരുഹ്യ പ്രജ്ഞയൈവ ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാനാപ്നോതി
ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ വാക്കിലേക്കുയരുമ്പോള് വാക്ക് വഴി എല്ലാ പേരുകളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ പ്രാണത്തിലേക്കുയരുമ്പോള് പ്രാണന് വഴി എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കണ്ണിലേക്കുയരുമ്പോള് കണ്ണ് വഴി എല്ലാ രൂപങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ചെവിയിലേക്കുയരുമ്പോള് ചെവി വഴി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ നാവിലേക്കുയരുമ്പോള് നാവ് വഴി എല്ലാ അന്നരസങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കൈകളിലേക്കുയരുമ്പോള് കൈകള് വഴി എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ശരീരത്തിലേക്കുയരുമ്പോള് ശരീരം വഴി സന്തോഷവും ദുഃഖവും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഗുപ്തേന്ദ്രിയത്തിലേക്കുയരുമ്പോള് അതിലൂടെ ആനന്ദം, രതി, സന്താനം എന്നിവ നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കാലുകളിലേക്കുയരുമ്പോള് കാലുകള് വഴി എല്ലാ നടപ്പും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായംകൊണ്ട് മാത്രം ബുദ്ധിയിലേക്കുയരുമ്പോള് ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായംകൊണ്ട് തന്നെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങള് എന്നിവ നേടുന്നു.
ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതാ വാങ്നാമ കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതന്നാമ പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി । ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതഃ പ്രാണോ ഗന്ധം കഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ നാഹമേതം ഗന്ധം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി । ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതം ചക്ഷൂ രൂപം കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതദ്രൂപം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന പ്രജ്ഞാപേതം ശ്രോത്രം ശബ്ദം കഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതം ശബ്ദം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതാ ജിഹ്വാന്നരസം കഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതമന്നരസം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന പ്രജ്ഞാപേതൌ ഹതൌ കര്മ കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേതാമന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ നാഹമേതത്കര്മ പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതം ശരീരം സുഖദുഃഖം കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ നാഹമേതത്സുഖദുഃഖം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേത ഉപസ്ഥ ആനന്ദം രതിം പ്രജാതിം കാഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതമാനന്ദം ന രതിം പ്രജാതിം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതൌ പാദാവിത്യാം കാഞ്ചന പ്രജ്ഞാപയേതാമന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതാമിത്യാം പ്രാജ്ഞസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതാ ധീഃ കാചന സിദ്ധ്യേന്ന പ്രജ്ഞാതവ്യം പ്രജ്ഞായേത്
ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ വാക്ക് ഒന്നും വെളിപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല, എന്റെ മനസ്സ് ഇല്ലാതെ ഒന്നും അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ പേര് അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ശ്വാസം ഒരു ഗന്ധവും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ഗന്ധം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കണ്ണ് ഒരു രൂപവും കാണിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ രൂപം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ചെവി ഒരു ശബ്ദവും കേൾപ്പിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ശബ്ദം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ നാവ് ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ രസം അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ രസം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കൈകൾ ഒരു പ്രവർത്തിയും ചെയ്യിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ പ്രവർത്തി അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ശരീരം സുഖം ദു:ഖം ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ സുഖം ദു:ഖം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ഗുഹ്യേന്ദ്രിയം ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം എന്നിവ ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കാലുകൾ ചലനം ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ചലനം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ബുദ്ധി ഒന്നും പൂർത്തിയാകില്ല, ഒന്നും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല.
ന വാചം വിജിജ്ഞാസീത വക്താരം വിദ്യാന്ന ഗന്ധം വിജിജ്ഞാസീത ഘ്രാതാരം വിദ്യാന്ന രൂപം വിജിജ്ഞാസീത രൂപവിദ്യം വിദ്യാന്ന ശബ്ദം വിജിജ്ഞാസീത ശ്രോതാരം വിദ്യാന്നാന്നരസം വിജിജ്ഞാസീതാന്നരസവിജ്ഞാതാരം വിദ്യാന്ന കര്മ വിജിജ്ഞാസീത കര്താരം വിദ്യാന്ന സുഖദുഃഖേ വിജിജ്ഞാസീത സുഖദുഃഖയോര്വിജ്ഞാതാരം വിദ്യാന്നാനന്ദം ന രതിം ന പ്രജാതിം വിജിജ്ഞാസീതാനന്ദസ്യ രതേഃ പ്രജാതേര്വിജ്ഞാതാരം വിദ്യാന്നേത്യാം വിജിജ്ഞാസീതൈതാരം വിദ്യാത് । ന മനോ വിജിജ്ഞാസീത മന്താരം വിദ്യാത് । താ വാ ഏതാ ദശൈവ ഭൂതമാത്രാ അധിപ്രജ്ഞം ദശ പ്രജ്ഞാമാത്രാ അധിഭൂതം യദ്ധി ഭൂതമാത്രാ ന സ്യുര്ന പ്രജ്ഞാമാത്രാഃ സ്യുര്യദ്വാ പ്രജ്ഞാമാത്രാ ന സ്യുര്ന ഭൂതമാത്രാഃ സ്യുഃ
വാക്ക് അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, സംസാരിക്കുന്നവനെ അറിയണം; ഗന്ധം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, വാസനയറിയുന്നവനെ അറിയണം; രൂപം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, കാണുന്നവനെ അറിയണം; ശബ്ദം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, കേൾക്കുന്നവനെ അറിയണം; ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ രസം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, രസം അറിയുന്നവനെ അറിയണം; പ്രവർത്തി അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചെയ്യുന്നവനെ അറിയണം; സുഖം ദു:ഖം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, അതറിയുന്നവനെ അറിയണം; ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, അവ അറിയുന്നവനെ അറിയണം; ചലനം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചലനം അറിയുന്നവനെ അറിയണം; മനസ്സ് അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചിന്തിക്കുന്നവനെ അറിയണം. ഈ പത്ത് ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; പത്ത് ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഭൗതികതത്വങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഇല്ല; ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ഭൗതികതത്വങ്ങളും ഇല്ല.
ന ഹ്യന്യതരതോ രൂപം കിഞ്ചന സിദ്ധ്യേന്നോ ഏതന്നാനാ തദ്യഥാ രഥസ്യാരേഷു നേമിരര്പിതാ നാഭാവരാ അര്പിതാ ഏവമേവൈതാ ഭൂതമാത്രാഃ പ്രജ്ഞാമാത്രാസ്വര്പിതാഃ പ്രജ്ഞാമാത്രാഃ പ്രാണേഽര്പിതാഃ സ ഏഷ പ്രാണ ഏവ പ്രജ്ഞാത്മാനന്ദോഽജരോഽമൃതഃ । ന സാധുനാ കര്മണാ ഭൂയാന്നോ ഏവാസാധുനാ കനീയാന് । ഏഷ ഹ്യേവൈനം സാധുകര്മ കാരയതി തം യമേഭ്യോ ലോകേഭ്യോ ഉന്നിനീഷത ഏഷ ഉ ഏവൈനമസാധു കര്മ കാരയതി തം യമധോ നിനീഷതേ । ഏഷ ലോകപാല ഏഷ ലോകാധിപതിരേഷ സര്വേശ്വരഃ സ മ ആത്മേതി വിദ്യാത്സ മ ആത്മേതി വിദ്യാത്
രൂപം ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ഇവ തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ല. എങ്ങനെ ചക്രത്തിന്റെ അരകളിൽ ചക്രക്കോണം ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, അതുപോലെ ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ജ്ഞാനതത്വങ്ങളിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ പ്രാണനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രാണൻ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവ്, ആനന്ദം, വൃദ്ധിയില്ലാത്തത്, അമൃതം. നല്ല പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരാൾ വലിയവനാകുന്നില്ല, ദുഷ്പ്രവൃത്തിയാൽ ചെറിയവനാകുന്നില്ല. ഇതാണ് ഒരാളെ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്, ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുന്നത്; ഇതാണ് ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്, താഴേക്ക് ഇടുന്നത്. ഇതാണ് ലോകങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ, ലോകങ്ങളുടെ അധിപൻ, എല്ലാറ്റിനും പ്രഭു. 'ഇതാണ് എന്റെ ആത്മാവ്' എന്ന് അറിയണം; 'ഇതാണ് എന്റെ ആത്മാവ്' എന്ന് അറിയണം.
അഥ ഗാര്ഗ്യോ ഹ വൈ ബാലാകിരനൂചാനഃ സംസ്പൃഷ്ട ആസ സോഽയമുശിനരേഷു സംവസന്മത്സ്യേഷു കുരുപഞ്ചാലേഷു കാശീവിദേഹേഷ്വിതി സഹാജാതശത്രും കാശ്യമേത്യോവാച । ബ്രഹ്മ തേ ബ്രവാണീതി തം ഹോവാച അജാതശത്രുഃ । സഹസ്രം ദദ്മസ്ത ഇത്യേതസ്യാം വാചി ജനകോ ജനക ഇതി വാ ഉ ജനാ ധാവന്തീതി
അപ്പോൾ ബാലാകിരന്റെ മകൻ ഗാർഗ്യൻ, വിദ്യാർത്ഥി, സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു. അവൻ ഉശിനരന്മാരിൽ, മത്സ്യന്മാരിൽ, കുറുക്കളിലും പഞ്ചാലന്മാരിലും, കാശികളും വിദേഹന്മാരിലും താമസിച്ചു. അവൻ കാശിരാജാവായ അജാതശത്രുവിനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിന്നെ ബ്രഹ്മം പഠിപ്പിക്കും.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിനക്ക് ആയിരം കൊടുക്കുന്നു.' ഈ വാക്കിൽ ജനകൻ 'ജനക' എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, ആളുകൾ അവനെ തേടി ഓടുന്നു.
സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ആകാശേ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ പൂര്ണമപ്രവര്തി ബ്രഹ്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ പൂര്യതേ പ്രജയാ പശുഭിര്നോ ഏവ സ്വയം നാസ്യ പ്രജാ പുരാ കാലാത്പ്രവര്തതേ
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ആകാശത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പൂർണ്ണതയല്ല, ബ്രഹ്മമായി മുന്നോട്ട് പോവുന്നവനുമല്ല. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ സന്താനത്തിലും പശുക്കളിലും സമൃദ്ധനാകും, പക്ഷേ അവനു തന്നെ ശരിയായ സമയത്തിന് മുമ്പ് സന്താനം ഉണ്ടാകില്ല.
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, കാറ്റിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ ഇന്ദ്രനാണ്, വൈകുണ്ഠനാണ്, ജയിക്കാനാവാത്ത സേനാധിപനാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ ജയിച്ചും അജേയനും ആകുന്നു, മറ്റുള്ളവരെ അതിക്രമിക്കുന്നു.
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, വെള്ളത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പേരുകളുടെ ആത്മാവാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ പേരുകളുടെ ആത്മാവായിത്തീരുന്നു. ഇതാണ് ദേവതകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം; ഇനി ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച്.
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ശബ്ദം പുരുഷനെ പിന്തുടരുന്നു; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ അസുരനാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവനു തന്നെ ശരിയായ സമയത്തിന് മുമ്പ് സന്താനം ഉണ്ടാകില്ല, മറിച്ച് അവൻ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലാകും.
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, സ്വപ്നം കാണുമ്പോൾ ഈ മനുഷ്യൻ അനുഭവപ്പെടുന്ന ബുദ്ധിയുള്ള ആത്മാവാണ് ഇതു; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ യമനാണ്, രാജാവാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, ഈ എല്ലാം അവന്റെ ഉത്തമത്വത്തിനായി ലഭിക്കും.
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, വലതുകണ്ണിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പേരിന്റെ ആത്മാവാണ്, അഗ്നിയുടെ ആത്മാവാണ്, പ്രകാശത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, ഇവയൊക്കെയുടെയും ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ഇടതുകണ്ണിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ സത്യത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്, മിന്നലിന്റെ ആത്മാവാണ്, പ്രകാശത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, ഇവയൊക്കെയുടെയും ആത്മാവായിത്തീരുന്നു.
തത ഉ ഹ ബാലാകിസ്തൂഷ്ണീമാസ തം ഹോവാചാജാതശത്രുരേതാവന്നു ബാലാകാ൩ഇ ഇത്യേതാവദ്ധീതി ഹോവാച ബാലാകിസ്തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മൃഷാ വൈ കില മാ സമവാദയിഷ്ഠാ ബ്രഹ്മ തേ ബ്രവാണീതി । സ ഹോവാച യോ വൈ ബാലാക ഏതേഷാം പുരുഷാണാം കര്താ യസ്യ വൈതത്കര്മ സ വൈ വേദിതവ്യ ഇതി തത ഉ ഹ ബാലാകിഃ സമിത്പാണിഃ പ്രതിചക്രാമോപായാനീതി തം ഹോവാചജാതശത്രുഃ പ്രതിലോമരൂപമേവ സ്യാദ്യത്ക്ഷത്രിയോ ബ്രാഹ്മണമുപനയേത് । ഏഹി വ്യേവ ത്വാ ജ്ഞപയിഷ്യാമീതി തം ഹ പാണാവഭിപദ്യ പ്രവവ്രാജ തൌ ഹ സുപ്തം പുരുഷമീയതുസ്തം ഹാജാതശത്രുരാമന്ത്രയാംചക്രേ । ബൃഹത്പാണ്ഡരവാസഃ സോമരാജന്നിതി । സ ഉ ഹ തൂഷ്ണീമേവ ശിശ്യേ । തത ഉ ഹൈനം യഷ്ട്യാവിചിക്ഷേപ സ തത ഏവ സമുത്തസ്ഥൌ തം ഹോവാചാജാതശത്രുഃ । ക്വൈഷ ഏതദ്വാലോകേ പുരുഷോഽശയിഷ്ട ക്വൈതദഭൂത്കുത ഏതദാഗാ൩ദിതി । തത ഉ ഹ ബാലാകിര്ന വിജജ്ഞൌ
അതിനുശേഷം ബാലാകി മൗനമായി നിന്നു. അജാതശത്രു അവനോട് ചോദിച്ചു: ഇത്രയോ, ബാലാകി? അത്രയേ ഉള്ളൂ എന്നു ബാലാകി പറഞ്ഞു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ വ്യർത്ഥമായി ധ്യാനിച്ചു; ഞാൻ നിന്നോട് ബ്രഹ്മത്തെക്കുറിച്ച് പറയും. അവൻ പറഞ്ഞു: ഈ പുരുഷന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചവൻ, ഇവരുടെ പ്രവൃത്തിയാണത്, അവനെയാണ് അറിയേണ്ടത്. അതിനുശേഷം ബാലാകി ഇന്ധനത്തോടുകൂടി ഉപദേശത്തിനായി സമീപിച്ചു. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ഒരു ക്ഷത്രിയൻ ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ ഉപദേശിക്കുന്നത് വിപരീതമാണ്. വാ, ഞാൻ നിന്നെ പഠിപ്പിക്കാം. അജാതശത്രു അവന്റെ കൈ പിടിച്ച് പുറപ്പെട്ടു. അവർ ഉറങ്ങുന്ന ഒരാളെ സമീപിച്ചു. അജാതശത്രു വിളിച്ചു: ബ്രഹത് പാണ്ഡരവാസ, സോമരാജാ! എന്നാൽ അവൻ മൗനത്തിൽ തന്നെ കിടന്നു. പിന്നെ അവനെ ഒരു ദണ്ഡുകൊണ്ട് തട്ടിയപ്പോൾ അവൻ ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു. അജാതശത്രു ചോദിച്ചു: ഈ ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന പുരുഷൻ എവിടെയായിരുന്നു? അവൻ എവിടെയേക്കു പോയി, എവിടുനിന്നാണ് തിരികെ വന്നത്? ബാലാകിക്ക് അതറിയാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്യത്രൈഷ ഏതദ്ബാലാകേ പുരുഷോഽശയിഷ്ട യത്രൈതദഭൂദ്യത ഏതദാഗാദ്ധിതാ നാമ ഹൃദയസ്യ നാഡ്യോ ഹൃദയാത്പുരീതതമഭിപ്രതന്വന്തി തദ്യഥാ സഹസ്രധാ കേശോ വിപാടിതസ്താവദണ്വ്യഃ പിങ്ഗലസ്യാണിമ്നാ തിഷ്ഠന്തി । ശുക്ലസ്യ കൃഷ്ണസ്യ പീതസ്യ ലോഹിതസ്യേതി താസു തദാ ഭവതി । യദാ സുപ്തഃ സ്വപ്നം ന കഞ്ചന പശ്യത്യസ്മിന്പ്രാണ ഏവൈകധാ ഭവതി തഥൈനം വാക്സര്വൈര്നാമഭിഃ സഹാപ്യേതി ചക്ഷുഃ സര്വൈ രൂപൈഃ സഹാപ്യേതി ശ്രോത്രം സര്വൈഃ ശബ്ദൈഃ സഹാപ്യേതി മനഃ സര്വൈര്ധ്യാതൈഃ സഹാപ്യേതി സ യദാ പ്രതിബുധ്യതേ യഥാഗ്നേര്ജ്വലതോ സര്വാ ദിശോ വിസ്ഫുലിങ്ഗാ വിപ്രതിഷ്ഠേരന്നേവമേവൈതസ്മാദാത്മനഃ പ്രാണാ യഥായതനം വിപ്രതിഷ്ഠന്തേ പ്രാണേഭ്യോ ദേവാ ദേവേഭ്യോ ലോകാസ്തദ്യഥാ ക്ഷുരഃ ക്ഷുരധ്യാനേഽവഹിതഃ സ്യാദ്വിശ്വംഭരോ വാ വിശ്വംഭരകുലായ ഏവമേവൈഷ പ്രാജ്ഞ ആത്മേദം ശരീരമാത്മാനമനുപ്രവിഷ്ട ആ ലോമഭ്യ ആ നഖേഭ്യഃ
അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ഈ പുരുഷൻ കിടന്നിരുന്നിടത്ത്, അവൻ എവിടെയായിരുന്നു, എവിടുനിന്നാണ് തിരികെ വന്നത്—ഹൃദയത്തിലെ ഹിതാ എന്നറിയപ്പെടുന്ന നാഡികൾ ഹൃദയത്തിൽ നിന്ന് ശരീരമൊട്ടാകെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഒരു മുടി ആയിരം തവണ പിളർത്തിയതുപോലെ, അവ നാരുകൾ വളരെ സൂക്ഷ്മമായി നിലകൊള്ളുന്നു; വെള്ള, കറുപ്പ്, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ് നിറങ്ങളിലുള്ളവ. അവയിൽ അവൻ വസിക്കുന്നു. ഒരാൾ ഉറങ്ങുമ്പോഴും സ്വപ്നം കാണാത്തപ്പോൾ, അവൻ പ്രാണനുമായി ഒന്നാകുന്നു. അപ്പോൾ വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിൽ ലയിക്കുന്നു; കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ചിന്തകളുമായി അവനിൽ ലയിക്കുന്നു. അവൻ ഉണരുമ്പോൾ, ഒരു തീയിൽ നിന്ന് ചിന്തകൾ എല്ലാ ദിശകളിലേക്കും പടരുന്നതുപോലെ, ഈ ആത്മാവിൽ നിന്ന് പ്രാണങ്ങൾ തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു. പ്രാണങ്ങളിൽ നിന്ന് ദേവതകൾ, ദേവതകളിൽ നിന്ന് ലോകങ്ങൾ. ഒരു വെട്ടി അതിന്റെ കവർയിൽ സൂക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതുപോലോ, ഒരു ഇലഞ്ഞ് തന്റേതായ ജാലത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതുപോലോ, ഈ ബുദ്ധിയുള്ള ആത്മാവ് ഈ ശരീരത്തിൽ, മുടിയിൽ നിന്ന് നഖം വരെ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു.