കൌഷീതക്യുപനിഷദ്

അഥാതഃ സായമന്നം പ്രാതര്ദനമാന്തരമഗ്നിഹോത്രമിതി ചാചക്ഷതേ യാവദ്വൈ പുരുഷോ ഭാഷതേ ന താവത്പ്രാണിതും ശക്നോതി പ്രാണം തദാ വാചി ജുഹോതി । യാവദ്വൈ പുരുഷഃ പ്രാണിതി ന താവദ്ഭാഷിതും ശക്നോതി വാചം തദാ പ്രാണേ ജുഹോതി । ഏതേഽനന്തേഽമൃതാഹുതിര്ജാഗ്രച്ച സ്വപംശ്ച സന്തതമവ്യവച്ഛിന്നം ജുഹോത്യഥ യാ അന്യാ ആഹുതയോഽന്തവത്യസ്താഃ കര്മമയ്യോ ഹി ഭവന്ത്യേതദ്ധ വൈ പൂര്വേ വിദ്വാംസോഽഗ്നിഹോത്രം ന ജുഹവാംചക്രുഃ

ഇപ്പോൾ, സായംഭോഗവും പ്രാതർഭോഗവും ഇടയ്ക്കുള്ള അഗ്നിഹോത്രം എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഒരാൾ സംസാരിക്കുന്നിടത്തോളം അവൻ ശ്വാസം എടുക്കാൻ കഴിയില്ല; അപ്പോൾ ശ്വാസം വാക്കിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഒരാൾ ശ്വാസം എടുക്കുന്നിടത്തോളം അവൻ സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല; അപ്പോൾ വാക്ക് ശ്വാസത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇവയാണ് അനന്തവും അമൃതവുമായ അർപ്പണങ്ങൾ, ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും തുടർച്ചയായി, ഇടവേളയില്ലാതെ അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. മറ്റു അർപ്പണങ്ങൾ എല്ലാം അവസാനമുള്ളവയാണ്, അവ പ്രവർത്തിയിൽ നിന്നുള്ളവയാണ്. അതുകൊണ്ടു തന്നെ, പഴയ ജ്ഞാനികൾ അഗ്നിഹോത്രം അർപ്പിച്ചിരുന്നില്ല.

ഉക്ഥം ബ്രഹ്മേതി ഹ സ്മാഹ ശുഷ്കഭൃങ്ഗരസ്തദൃഗിത്യുപാസീത സര്വാണി ഹാസ്മൈ ഭൂതാനി ശ്രൈഷ്ഠ്യായാഭ്യര്ച്യന്തേ തദ്യജുരിത്യുപാസീത സര്വാണി ഹാസ്മൈ ഭൂതാനി ശ്രൈഷ്ഠ്യായ യുജ്യന്തേ തത്സാമേത്യുപാസീത സര്വാണി ഹാസ്മൈ ഭൂതാനി ശ്രൈഷ്ഠ്യായ സന്നമന്തേ തച്ഛ്രീരിത്യുപാസീത തദ്യശ ഇത്യുപാസീത തത്തേജ ഇത്യുപാസീത തദ്യഥൈതച്ഛാസ്ത്രാണാം ശ്രീമത്തമം യശസ്വിതമം തേജസ്വിതമം ഭവതി । തഥൈവൈവം വിദ്വാന്സര്വേഷാം ഭൂതാനാം ശ്രീമത്തമോ യശസ്വിതമസ്തേജസ്വിതമോ ഭവതി । തമേതമൈഷ്ടകം കര്മമയമാത്മാനമധ്വര്യുഃ സംസ്കരോതി തസ്മിന്യജുര്മയം പ്രവയതി യജുര്മയമ് ഋങ്മയം ഹോതാ ഋങ്മയേ സാമമയമുദ്ഗാതാ സ ഏഷ സര്വസ്യൈ ത്രയീവിദ്യായാ ആത്മൈഷ ഉ ഏവാസ്യാത്മാ ഏതദാത്മാ ഭവതി യ ഏവം വേദ

ശുഷ്കഭൃംഗരൻ പറഞ്ഞു: "ഉക്തം ബ്രഹ്മമാണ്." അതിനെ ഋക്‌വേദം എന്നപോലെ ധ്യാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി ആദരിക്കും. അതിനെ യജുർവേദം എന്നപോലെ ധ്യാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനോടൊപ്പം ചേർന്ന് ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി ഒന്നാകും. അതിനെ സാമവേദം എന്നപോലെ ധ്യാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി നമസ്കരിക്കും. അതിനെ ഐശ്വര്യമായി, കീര്ത്തിയായി, തേജസ്സായി ധ്യാനം ചെയ്യണം. എങ്ങനെ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഐശ്വര്യവും, കീര്ത്തിയും, തേജസ്സും ഉള്ളത് ഉണ്ടാകുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെ ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും ഏറ്റവും ഐശ്വര്യവാനായി, കീര്ത്തിയുള്ളവനായി, തേജസ്സുള്ളവനായി മാറുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ കർമ്മരൂപമായ ഒരു ഇഷ്ടികയാക്കി നിർമ്മിക്കുന്നു; അതിൽ യജുർവേദം ചേർക്കുന്നു, ഹോതാവ് ഋക്‌വേദം ചേർക്കുന്നു, ഉദ്ഗാതാവ് സാമവേദം ചേർക്കുന്നു. ഇതാണ് ത്രയീവിദ്യകളുടെ ആത്മാവ്; ഇതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ അതായ ആത്മാവായി മാറുന്നു.

അഥാതഃ സര്വജിതഃ കൌഷീതകേസ്ത്രീണ്യുപാസനാനി ഭവന്തി യജ്ഞോപവീതം കൃത്വാപ ആചമ്യ ത്രിരുദപാത്രം പ്രസിച്യോദ്യന്തമാദിത്യമുപതിഷ്ഠേത വര്ഗോഽസി പാപ്മാനം മേ വൃങ്ധീത്യേതയൈവാവൃതാ മധ്യേ സന്തമുദ്വര്ഗോഽസി പാപ്മാനം മേ വൃങ്ധീത്യേതയൈവാവൃതാഽസ്തം യന്തം സംവര്ഗോഽസി പാപ്മാനം മേ സംവൃങ്ധീതി । യദഹോരാത്രാഭ്യാം പാപം കരോതി സം തദ്വൃങ്ക്തേ

ഇനി സർവ്വജിതെന്നാൽ, കൗശീതകിയിൽ മൂന്നു ഉപാസനകൾ ഉണ്ട്. യജ്ഞോപവീതം ധരിച്ച് വെള്ളം കഴിച്ച്, മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉണക്കിയ പാത്രത്തിൽ വെള്ളം തളിച്ച്, ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യനെ നോക്കി ധ്യാനം ചെയ്യണം: "നീ പ്രകാശമാണ്; എന്റെ പാപം നീക്കം ചെയ്യണം." ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് മധ്യാഹ്നത്തിൽ സൂര്യനെ നോക്കി ധ്യാനം ചെയ്യണം: "നീ ഉയർന്ന പ്രകാശമാണ്; എന്റെ പാപം നീക്കം ചെയ്യണം." അസ്തമയസമയത്ത് സൂര്യനെ നോക്കി ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ധ്യാനം ചെയ്യണം: "നീ താഴേക്കുള്ള പ്രകാശമാണ്; എന്റെ പാപം നീക്കം ചെയ്യണം." ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, രാവും പകലും ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പാപങ്ങളും അകറ്റപ്പെടും.

അഥ മാസി മാസ്യമാവാസ്യായാം പശ്ചാച്ചന്ദ്രമസം ദൃശ്യമാനമുപതിഷ്ഠേതൈതയൈവാവൃതാ ഹരിതതൃണാഭ്യാം വാക്പ്രത്യസ്യതി യത്തേ സുസീമം ഹൃദയമധി ചന്ദ്രമസി ശ്രിതം തേനാമൃതത്വസ്യേശാനം മാഹം പൌത്രമഘം രുദമിതി ന ഹാസ്മാത്പൂര്വാഃ പ്രജാഃ പ്രയന്തീതി നു ജാതപുത്രസ്യാഥാജാതപുത്രസ്യാപ്യായസ്വ സമേതു തേ സന്തേ പയാംസി സമുയന്തു വാജാ യമാദിത്യാ അംശുമാപ്യായയന്തീത്യേതാസ്തിസ്ര ഋചോ ജപിത്വാ മാസ്മാകം പ്രാണേന പ്രജയാ പശുഭിരാപ്യായയിഷ്ഠാ യൊഽസ്മാന്ദ്വേഷ്ടി യം ച വയം ദ്വിഷ്മസ്തസ്യ പ്രാണേന പ്രജയാ പശുഭിരാപ്യായസ്വേതി ദൈവീമാവൃതമാവര്ത ആദിത്യസ്യാവൃതമന്വാവര്തയതി ദക്ഷിണം ബാഹുമന്വാവര്തതേ

മാസത്തിൽ, അമാവാസ്യ ദിവസം പടിഞ്ഞാറ് കാണുന്ന ചന്ദ്രനെ നോക്കി ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് രണ്ട് പച്ച പുല്ല് ഇട്ടുകൊണ്ട് പറയണം: "ചന്ദ്രനേ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ശുദ്ധമായത് എനിക്ക് അമൃതത്വം നൽകട്ടെ. പുത്രന്റെ പാപം കൊണ്ടു ഞാൻ കരയേണ്ടി വരരുതേ." അതുകൊണ്ടാണ് പൂർവ്വികർ അവനെക്കാൾ മുമ്പ് പോകാറില്ല. പുത്രൻ ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നത് നോക്കാതെ, "നീ വളരട്ടെ, നിന്റെ പാൽ കൂടട്ടെ, വെള്ളവും സമ്പത്തും നിന്നിലേക്കു വരട്ടെ. ആദിത്യന്മാർ അവരുടെ കിരണങ്ങളാൽ നിന്നെ വളർത്തട്ടെ" എന്ന് ഈ മൂന്ന് ഋക്കുകൾ ജപിച്ച്, "നമ്മുടെ പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ നീ വളർച്ച നൽകണം. ആരെങ്കിലും നമ്മെ ദ്വേഷിച്ചാലും, നാം ആരെയെങ്കിലും ദ്വേഷിച്ചാലും, അവർക്കും പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ വളർച്ച ലഭിക്കട്ടെ" എന്ന് പറയണം. ഇതാണ് ദൈവിക മന്ത്രം, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെ ചക്രം, വലത് കൈയുടെ ചലനം.

അഥ പൌര്ണമാസ്യാം പുരസ്താച്ചന്ദ്രമസം ദൃശ്യമാനമുപതിഷ്ഠേതൈതയൈവാവൃതാ സോമോ രാജാസി വിചകക്ഷണഃ പഞ്ചമുഖോഽസി പ്രജാപതിര്ബ്രാഹ്മണസ്ത ഏകം മുഖം തേന മുഖേന രാജ്ഞോഽത്സി തേന മുഖേന മാമന്നാദം കുരു രാജാ ത ഏകം മുഖം തേന മുഖേന വിശോത്സി തേനൈവ മുഖേന മാമന്നാദം കുരു ശ്യേനസ്ത ഏകം മുഖം തേന മുഖേന പക്ഷിണോഽത്സി തേന മുഖേന മാമന്നാദം കുരു അഗ്നിഷ്ട ഏകം മുഖം തേന മുഖേനേമം ലോകമത്സി തേന മുഖേന മാമന്നാദം കുരു ത്വയി പഞ്ചമം മുഖം തേന മുഖേന സര്വാണി ഭൂതാന്യത്സി തേന മുഖേന മാമന്നാദം കുരു മാസ്മാകം പ്രാണേന പ്രജയാ പശുഭിരവക്ഷേഷ്ഠാ യോഽസ്മാദ്വേഷ്ടി യം ച വയം ദ്വിഷ്മസ്തസ്യ പ്രാണേന പ്രജയാ പശുഭിരവക്ഷീയസ്വേതി ദൈവീമാവൃതമാവര്ത ആദിത്യസ്യാവൃതമന്വാവര്തന്ത ഇതി ദക്ഷിണം ബാഹുമന്വാവര്തതേ

പൗർണമി ദിവസം കിഴക്കോട്ട് കാണുന്ന ചന്ദ്രനെ നോക്കി ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് പറയണം: "നീ സോമൻ രാജാവാണ്, ജ്ഞാനിയാണു, അഞ്ചു മുഖമുള്ളവനാണ്. നീ പ്രജാപതിയും ബ്രാഹ്മണനുമാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് രാജാവിനെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നീ രാജാവാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് ജനങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നീ ശ്യേനപക്ഷിയാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് പക്ഷികളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നീ അഗ്നിയാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് ഈ ലോകത്തെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നിന്നിൽ അഞ്ചാമത്തെ മുഖം ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ജീവികളെയും ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നമ്മുടെ പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ നീ കുറവ് വരുത്തരുതേ. ആരെങ്കിലും നമ്മെ ദ്വേഷിച്ചാലും, നാം ആരെയെങ്കിലും ദ്വേഷിച്ചാലും, അവർക്കു പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ കുറവ് വരട്ടെ." ഇതാണ് ദൈവിക മന്ത്രം, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെ ചക്രം, വലത് കൈയുടെ ചലനം.

അഥ പ്രോഷ്യാന്പുത്രസ്യ മൂര്ധാനമഭിമൃശേത് । അങ്ഗാദങ്ഗാത്സമ്ഭവസി ഹൃദയാദധിജായസേ । ആത്മാ ത്വം പുത്ര മാവിഥ സ ജീവ ശരദഃ ശതമസാവിതി നാമാസ്യ ഗൃഹ്ണാതി । അശ്മാ ഭവ പരശുര്ഭവ ഹിരണ്യമസ്തൃതം ഭവ । തേജോ വൈ പുത്രനാമാസി സ ജീവ ശരദഃ ശതമസാവിതി നാമാസ്യ ഗൃഹ്ണാതി। യേന പ്രജാപതിഃ പ്രജാഃ പര്യഗൃഹ്ണാദരിഷ്ട്യൈ തേന ത്വാ പരിഗൃഹ്ണാമ്യസാവിതി നാമാസ്യ ഗൃഹ്ണാത്യഥാസ്യ ദക്ഷിണേ കര്ണേ ജപത്യസ്മൈ പ്രയന്ധി മഘവന്നൃജീഷിന്നിതീന്ദ്ര ശ്രേഷ്ഠാനി ദ്രവിണാനി ധേഹീതി സവ്യേ മാ ച്ഛിത്ഥാ മാ വ്യഥിഷ്ഠാഃ ശതം ശരദ ആയുഷോ ജീവ പുത്ര । തേ നാമ്നാ മൂര്ധാനമഭിജിഘ്രാമ്യസാവിതി ത്രിര്മൂര്ധാനമവജിഘ്രേദ്ഗവാം ത്വാ ഹിങ്കാരേണാഭിഹിങ്കരോമീതി ത്രിര്മൂര്ധാനമഭിഹിങ്കുര്യാത്

ദൂരയാത്ര കഴിഞ്ഞ് മകൻ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അവന്റെ തല സ്പർശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയണം: "നിന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗത്തുനിന്നും നീ ജനിച്ചു, ഹൃദയത്തിൽ നിന്നാണ് നീ ഉദിച്ചത്. മകനേ, നീ എന്റെ ആത്മാവാണ്, നീ നശിക്കരുത്. നൂറു വർഷം നീ ജീവിക്കണം." എന്നിങ്ങനെ അവനൊരു പേര് നൽകണം. "കല്ലുപോലെ ഉറച്ചവനാകൂ, വെട്ടിക്കൊള്ളുന്ന വാളുപോലെ ശക്തനാകൂ, പൊന്നുപോലെ തുളയില്ലാത്തവനാകൂ. മകനേ, നിന്റെ പേര് തേജസ് ആണ്, നീ നൂറു വർഷം ജീവിക്കണം." എന്നിങ്ങനെ അവനൊരു പേര് നൽകണം. "പ്രജാപതി സൃഷ്ടികളെ സംരക്ഷിക്കാൻ എങ്ങനെ അവരെ അളിംഗനം ചെയ്തുവോ, അതുപോലെ ഞാൻ നിന്നെ സംരക്ഷിക്കാൻ അളിംഗനം ചെയ്യുന്നു." എന്നിങ്ങനെ അവനൊരു പേര് നൽകണം. പിന്നെ അവന്റെ വലതുകാതിൽ ഇങ്ങനെ ജപിക്കണം: "മഘവാൻ, ഇന്ദ്രാ, അവനു മികച്ച സമ്പത്ത് നൽകേണമേ." ഇടതുകാതിൽ: "നീ വിട്ടുപോകരുത്, ഭയപ്പെടരുത്. മകനേ, നൂറു വർഷം നീ ജീവിക്കണം." എന്നിങ്ങനെ അവന്റെ പേര് വിളിച്ച് മൂന്നു പ്രാവശ്യം തലയിൽ മണക്കണം; "പശുക്കളുടെ ശബ്ദം പോലെ ഞാൻ നിന്നെ മണക്കുന്നു." എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം തലയിൽ മണക്കുകയും പശുക്കളുടെ ശബ്ദം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉച്ചരിക്കയും വേണം.

അഥാതോ ദൈവഃ പരിമര ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യദഗ്നിര്ജ്വലത്യഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന ജ്വലതി തസ്യാദിത്യമേവ തേജോ ഗച്ഛതി വായും പ്രാണ ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യഥാദിത്യോ ദൃശ്യതേഽഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന ദൃശ്യതേ തസ്യ ചന്ദ്രമസമേവ തേജോ ഗചഛതി വായും പ്രാണ ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യച്ചന്ദ്രമാ ദൃശ്യതേ । അഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന ദൃശ്യതേ തസ്യ വിദ്യുതമേവ തേജോ ഗച്ഛതി വായും പ്രാണ ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യദ്വിദ്യുദ്വിദ്യോതതേഽഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന വിദ്യോതതേ തസ്യ വായുമേവ തേജോ ഗച്ഛതി വായും പ്രാണഃ । താ വാ ഏതാഃ സര്വാ ദേവതാ വായുമേവ പ്രവിശ്യ വായൌ മൃതാ ന മൃച്ഛന്തേ തസ്മാദേവ ഉ പുനരുദീരത ഇത്യധിദൈവതമഥാധ്യാത്മമ്

ഇപ്പോൾ ദൈവികമായ ലയത്തെക്കുറിച്ച് പറയാം: അഗ്നി ജ്വലിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. അഗ്നി അണയുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രകാശം സൂര്യനിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. സൂര്യൻ ദൃശ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ദൃശ്യമായില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പ്രകാശം ചന്ദ്രനിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. ചന്ദ്രൻ ദൃശ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. ചന്ദ്രൻ ദൃശ്യമായില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പ്രകാശം മിന്നലിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. മിന്നൽ തെളിയുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. മിന്നൽ തെളിയാതിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രകാശം വായുവിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. ഈ ദേവതകൾ എല്ലാം വായുവിൽ ലയിക്കുന്നു; വായുവിൽ ലയിച്ചാൽ അവ നശിക്കാറില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അവ വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നത്. ഇതാണ് ദേവതകളെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദീകരണം; ഇനി ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് പറയാം.

ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യദ്വാചാ വദത്യഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന വദതി തസ്യ ചക്ഷുരേവ തേജോ ഗച്ഛതി പ്രാണം പ്രാണ ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യച്ചക്ഷുഷാ പശ്യത്യഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന പശ്യതി തസ്യ ശ്രോത്രമേവ തേജോ ഗച്ഛതി പ്രാണം പ്രാണ ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യച്ഛ്രോത്രേണ ശൃണോത്യഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന ശൃണോതി തസ്യ മന ഏവ തേജോ ഗച്ഛതി പ്രാണ ഏതദ്വൈ ബ്രഹ്മ ദീപ്യതേ യന്മനസാ ധ്യായത്യഥൈതന്മ്രിയതേ യന്ന ധ്യായതി തസ്യ പ്രാണമേവ തേജോ ഗച്ഛതി പ്രാണം പ്രാണസ്താവാ ഏതാഃ സര്വാ ദേവതാഃ പ്രാണമേവ പ്രവിശ്യ പ്രാണേ മൃതാ ന മൃച്ഛന്തേ തസ്മാ ദേവ ഉ പുനരുദീരതേ തദ്യദിഹ വാ ഏവം വിദ്വാംസ ഉഭൌ പര്വതാവഭിപ്രവര്തേയാതാം തുസ്തൂര്ഷമാണോ ദക്ഷിണശ്ചോത്തരശ്ച ന ഹൈവൈനം സ്തൃണ്വീയാതാമ് । അഥ യ ഏനം ദ്വിഷന്തി യാംശ്ച സ്വയം ദ്വേഷ്ടി ത ഏനം സര്വേ പരിമ്രിയന്തേ

വാക്ക് സംസാരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. സംസാരിക്കാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം കണ്ണിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. കണ്ണ് കാണുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. കാണാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം ചെവിയിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ചെവി കേൾക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. കേൾക്കാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം മനസ്സിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. ധ്യാനിക്കാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം ശ്വാസത്തിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ഈ ദേവതകൾ എല്ലാം ശ്വാസത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; ശ്വാസത്തിൽ ലയിച്ചാൽ അവ നശിക്കാറില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അവ വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് രണ്ട് ജ്ഞാനികൾ ദക്ഷിണവും ഉത്തരവും നിന്നു രണ്ടു പർവതങ്ങളിലേക്കു പോവുകയാണെങ്കിൽ, ആരും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അവനോട് വൈരമുള്ളവരും അവൻ സ്വയം വൈരമിടുന്നവരും എല്ലാം നശിച്ചുപോകും.

അഥാതോ നിഃശ്രേയസാദാനം സര്വാ ഹ വൈ ദേവതാ അഹം ശ്രേയസേ വിവദമാനാഃ । അസ്മാച്ഛരീരാദുച്ചക്രമുസ്തദ്ദാരുഭൂതം ശിഷ്യേഥൈതദ്വാക്പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ഛിഷ്യ ഏവ । അഥൈതച്ചക്ഷുഃ പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ചക്ഷുഷാ പശ്യച്ഛിഷ്യ ഏവാഥൈനച്ഛ്രോത്രം പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ചക്ഷുഷാ പശ്യച്ഛ്രോത്രേണ ശൃണ്വച്ഛിഷ്യ ഏവാഥൈനന്മനഃ പ്രവിവേശ തദ്വാചാ വദച്ചക്ഷുഷാ പശ്യച്ഛ്രോത്രേണ ശൃണ്വന്മനസാ ധ്യായച്ഛിഷ്യ ഏവാഥൈതത്പ്രാണഃ പ്രവിവേശ തത്തത ഏവ സമുത്തസ്ഥൌ തേ ദേവാഃ പ്രാണേ നിഃശ്രേയസം വിചിന്ത്യ പ്രാണമേവ പ്രജ്ഞാത്മാനമഭിസമ്ഭൂയ സഹൈതൈഃ സര്വൈരസ്മാല്ലോകാദുച്ചക്രമുഃ । തേ വായു-പ്രതിഷ്ഠാകാശാത്മാനഃ സ്വര്യയുസ്തഥൊ ഏവൈവം വിദ്വാന്സര്വേഷാം ഭൂതാനാം പ്രാണമേവ പ്രജ്ഞാത്മാനമഭിസമ്ഭൂയ സഹൈതൈഃ സര്വൈരസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമതി സ വായുപ്രതിഷ്ഠാകാശാത്മാ ന സ്വരേതി തദ്ഭവതി യത്രൈതദ്ദേവാസ്തത്പ്രാപ്യ തദമൃതോ ഭവതിയദമൃതാ ദേവാഃ

ഇപ്പോൾ പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ച് പറയാം. എല്ലാം ദേവതകളും പരസ്പരം ഉത്തമത്വം നേടാൻ മത്സരിച്ചു. അവരൊക്കെയും ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയപ്പോൾ ശരീരം മരണമടഞ്ഞതുപോലെ ആയിരുന്നു. പിന്നെ വാക്ക് അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചെങ്കിലും ജീവൻ ഇല്ലായിരുന്നു. കാഴ്ച അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. കേൾവി അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, കേൾവിയാൽ കേട്ടു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. മനസ്സ് അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, കേൾവിയാൽ കേട്ടു, മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. ശ്വാസം അകത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അവിടെ നിന്നു എഴുന്നേറ്റു. ദേവതകൾ ശ്വാസത്തിൽ പരമശ്രേയസ്സിനെ ചിന്തിച്ചു, ശ്വാസത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവായി ഏറ്റെടുത്തു, അവരൊക്കെയും ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി. അവർ വായുവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ആകാശം സ്വഭാവമായി സ്വർഗത്തിൽ എത്തി. ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ശ്വാസത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവായി ഏറ്റെടുത്തു, എല്ലാ ജീവികളോടൊപ്പം ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുന്നു. അവൻ വായുവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ആകാശം സ്വഭാവമായി സ്വർഗത്തിൽ എത്തുന്നു. ദേവതകൾ അതിൽ എത്തുമ്പോൾ അവർ അമൃതരാകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ദേവതകൾക്ക് അമൃതത ലഭിക്കുന്നത്.

അഥാതഃ പിതാപുത്രീയം സമ്പ്രദാനമിതി ചാചക്ഷതേ । പിതാ പുത്രം പ്രേഷ്യന്നാഹ്വയതി നവൈസ്തൃണൈരഗാരം സംസ്തീര്യാഗ്നിമുപസമാധായോദകുമ്ഭം സപാത്രമുപനിധായാഹതേന വാസസാ സമ്പ്രച്ഛന്നഃ സ്വയം ശ്യേത ഏത്യ പുത്ര ഉപരിഷടാദഭിനിപദ്യതേ, ഇന്ദ്രിയൈരസ്യേന്ദ്രിയാണി സംസ്പൃശ്യാപി വാസ്യാഭിമുഖത ഏവാസീതാഥാസ്മൈ സംപ്രയച്ഛതി വാചം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ വാചം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ പ്രാണം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ പ്രാണം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ചക്ഷുര്മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ചക്ഷുസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ശ്രോത്രം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ശ്രോത്രം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । മനോ മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ മനസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । അന്നരസാന്മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാന്നരസാംസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । കര്മാണി മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ കര്മാണി തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । സുഖദുഃഖേ മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ സുഖദുഃഖേ തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ആനന്ദം രതിം പ്രജാതിം മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ആനന്ദം രതിം പ്രജാതിം തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ഇത്യാ മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ഇത്യാ തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാന്മേ ത്വയി ദധാനീതി പിതാ ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാംസ്തേ മയി ദധ ഇതി പുത്രഃ । അഥ ദക്ഷിണാവുത്പ്രാങുപനിഷ്ക്രാമതി തം പിതാനുമന്ത്രയതേ യശോ ബ്രഹ്മവര്ചസമന്നാദ്യം കീര്തിസ്ത്വാ ജുഷതാമിത്യഥേതരഃ സവ്യമംസമന്വവേക്ഷതേ പാണിനാന്തര്ധായ വസനാന്തേന വാ പ്രച്ഛാദ്യ സ്വര്ഗാംല്ലോകാന്കാമാനവാപ്നുഹീതി സ യദ്യഗദഃ സ്യാത്പുത്രസ്യൈശ്വര്യേ പിതാ വസേത്പരി വാ വ്രജേദ്യദ്യു വൈ പ്രേയാദ്യദേവൈനം സമാപയതി തഥാ സമാപയിതവ്യോ ഭവതി തഥാ സമാപയിതവ്യോ ഭവതി

ഇപ്പോൾ പിതാവിൽ നിന്ന് മകനിലേക്ക് അറിവ് കൈമാറുന്നതിനെക്കുറിച്ച് പറയാം. പിതാവ് മകനെ വിളിച്ചു, ഒമ്പത് ദർഭകൾ വിരിച്ച്, അഗ്നി തെളിച്ച്, വെള്ളം നിറച്ച പാത്രം വച്ചിട്ട്, പഴയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, താനെ മറച്ചു കിടന്നു. മകൻ അടുത്ത് വന്നു ഇരുന്നു. പിതാവ് തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മകന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായി സ്പർശിച്ചു, മകൻ നേരെ നോക്കി ഇരുന്നു. പിന്നെ പിതാവ് പറഞ്ഞു: 'വാക്ക് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' മകൻ പറഞ്ഞു: 'അച്ഛാ, വാക്ക് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ശ്വാസം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ശ്വാസം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'കണ്ണ് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, കണ്ണ് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ചെവി ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ചെവി എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'മനസ്സ് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, മനസ്സ് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'അന്നത്തിന്റെ സാരം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, അന്നത്തിന്റെ സാരം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'കർമ്മങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, കർമ്മങ്ങൾ എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'സുഖം, ദു:ഖം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, സുഖവും ദു:ഖവും എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തതി ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തതി എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ചലനം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ചലനം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിൽ വെക്കൂ.' എന്നിങ്ങനെ പിതാവ് മകനിൽ എല്ലാം വെച്ചു. പിന്നെ പിതാവ് കിഴക്കോട്ട് എഴുന്നേറ്റു, മകനെ അനുഗ്രഹിച്ചു: 'പ്രശസ്തി, ബ്രഹ്മതേജസ്, സമൃദ്ധി, കീർത്തി നിനക്ക് ലഭിക്കട്ടെ.' പിന്നെ മറ്റോൾ വലതുകാലിൽ നോക്കി, കൈകൊണ്ട് അതിനെ മറച്ചു, വസ്ത്രം കൊണ്ടോ മറച്ചു, 'സ്വർഗലോകവും ആഗ്രഹങ്ങളും നിനക്ക് ലഭിക്കട്ടെ' എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. പിതാവിന് ആരോഗ്യമുണ്ടെങ്കിൽ മകന്റെ ഐശ്വര്യത്തിൽ കൂടെ താമസിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ പുറത്ത് പോകും. മകൻ പുറത്ത് പോയാൽ, പിതാവ് നിർദ്ദേശപ്രകാരം കൈമാറ്റം പൂർത്തിയാക്കണം.

പ്രതര്ദനോ ഹ ദൈവോദാസിരിന്ദ്രസ്യ പ്രിയം ധാമോപജഗാമ । യുദ്ധേന ച പൌരുഷേണ ച തം ഹേന്ദ്ര ഉവാച । പ്രതര്ദന വരം തേ ദദാനീതി സ ഹോവാച പ്രതര്ദനഃ । ത്വമേവ മേ വൃണീഷ്വ യം ത്വം മനുഷ്യായ ഹിതതമം മന്യസ ഇതി തം ഹേന്ദ്ര ഉവാച । ന വൈ വരോഽവരസ്മൈ വൃണീതേ ത്വമേവ വൃണീഷ്വേത്യേവമരോ വൈ കില മ ഇതി ഹോവാച പ്രതര്ദനോഽഥോ ഖല്വിന്ദ്രഃ സത്യാദേവ നേയായ । സത്യം ഹീന്ദ്രഃ സ ഹോവാച । മാമേവ വിജാനീഹ്യേതദേവാഹം മനുഷ്യായ ഹിതതമം മന്യേ । യന്മാം വിജാനീയാത് । ത്രിശീര്ഷാണം ത്വാഷ്ട്രമഹനമവാങ്മുഖാന്യതീന്സാലാവൃകേഭ്യഃ പ്രായച്ഛം ബഹ്വീഃ സന്ധാ അതിക്രമ്യ ദിവി പ്രഹ്ലാദീയാനതൃണമഹമന്തരിക്ഷേ പൌലോമാന്പൃഥിവ്യാം കാലഖാഞ്ജാന് । തസ്യ മേ തത്ര ന ലോമ ച മാമീയതേ । സ യോ മാം വിജാനീയാന്നാസ്യ കേന ച കര്മണാ ലോകോ മീയതേ । ന മാതൃവധേന ന പിതൃവധേന ന സ്തേയേന ന ഭ്രൂണഹത്യയാ നാസ്യ പാപം ച ന ചകൃഷോ മുഖാന്നീലം വേത്തീതി

പ്രതർദനൻ, ദൈവോദാസന്റെ മകൻ, ഇന്ദ്രന്റെ പ്രിയമായ വാസസ്ഥലത്ത് എത്തി. യുദ്ധത്തിലും വീര്യത്തിലും അദ്ദേഹം വിജയിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രതർദന, ഞാൻ ഒരു വരം തരാം.' പ്രതർദനൻ പറഞ്ഞു: 'നീ തന്നെ മനുഷ്യന് ഏറ്റവും ഉപകാരപ്രദമെന്ന് കരുതുന്ന വരം എനിക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കൂ.' ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'വരങ്ങൾ മറ്റൊരാളിന് വേണ്ടി തിരഞ്ഞെടുക്കാറില്ല; നീ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം.' പ്രതർദനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് അമൃതത ലഭിക്കട്ടെ.' ഇന്ദ്രനെ സത്യത്തിലൂടെ മാത്രമേ അടുക്കാൻ കഴിയൂ, കാരണം ഇന്ദ്രൻ സത്യമാണ്. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'എന്നെ അറിയുക; മനുഷ്യന് ഏറ്റവും ഉപകാരപ്രദം ഇതാണ്: എന്നെ അറിയുക. ഞാൻ മൂന്നു തലയുള്ള ത്വഷ്ടാരനെ തലകുനിഞ്ഞ് സാലാവൃകർക്ക് അയച്ചു. അനേകം തടസ്സങ്ങൾ മറികടന്നു, സ്വർഗത്തിൽ പ്രഹ്ലാദിയരെ ജയിച്ചു; ആകാശത്തിൽ പൗലോമന്മാരെ, ഭൂമിയിൽ കാലഖഞ്ജന്മാരെ ജയിച്ചു. അതിൽ ഒരു രോമവും എനിക്ക് നഷ്ടമായില്ല. എന്നെ അറിയുന്നവനു യാതൊരു കർമ്മവും ദോഷം വരുത്തില്ല; അമ്മയെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെയും, അച്ഛനെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെയും, കള്ളനടത്തിയാലും, ഗർഭഹത്യ ചെയ്താലും, പാപം അവനെ സ്പർശിക്കില്ല. അവൻ വായിൽ നിന്ന് നീല നിറം കാണുകയില്ല.'

സ ഹോവാച പ്രാണോഽസ്മി പ്രജ്ഞാത്മാ തം മാമായുരമൃതമിത്യുപാസ്വ | ആയുഃ പ്രാണഃ പ്രാണോ വാ ആയുഃ പ്രാണ ഏവാചാമൃതമ് । യാവദ്ധ്യസ്മിഞ്ഛരീരേ പ്രാണോ വസതി താവദായുഃ । പ്രാണേന ഹ്യേവാമുഷ്മിംല്ലോകേഽമൃതത്വമാപ്നോതി । പ്രജ്ഞയാ സത്യസങ്കല്പം സ യോ മമായുരമൃതമിത്യുപാസ്തേ സര്വമായുരസ്മിംല്ലോക ഏതി । ആപ്നോത്യമൃതത്വമക്ഷിതിം സ്വര്ഗേ ലോകേ । തദ്ധൈക ആഹുരേകഭൂയം വൈ പ്രാണാ ഗച്ഛന്തീതി । ന ഹി കശ്ചന ശക്നുയാത്സകൃദ്വാചാ നാമ പ്രജ്ഞാപയിതും ചക്ഷുഷാ രൂപം ശ്രോത്രേണ ശബ്ദം മനസാ ധ്യാനമിത്യേകഭൂയം വൈ പ്രാണാഃ । ഏകൈകമേതാനി സര്വാണ്യേവ പ്രജ്ഞാപയന്തി । വാചം വദന്തീ സര്വേ പ്രാണാ അനുവദന്തി । ചക്ഷുഃ പശ്യത്സര്വേ പ്രാണാ അനുപശ്യന്തി ശ്രോത്രം ശൃണ്വത്സര്വേ പ്രാണാ അനുശൃണ്വന്തി മനോ ധ്യായത്സര്വേ പ്രാണാ അനുധ്യായന്തി പ്രാണം പ്രാണന്തം സര്വേ പ്രാണാ അനുപ്രാണന്തീതി । ഏവമുഹൈവൈതദിതി ഹേന്ദ്ര ഉവാച । അസ്തീത്യേവ പ്രാണാനാം നിഃശ്രേയസാദാനമിതി

അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ശ്വാസമാണ്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. എന്നെ ആയുസ്സും അമൃതതയും ആയി ആരാധിക്കണം.' ആയുസ്സ് ശ്വാസം തന്നെയാണ്; ശ്വാസം ആയുസ്സാണ്; ശ്വാസം തന്നെയാണ് അമൃതത. ഈ ശരീരത്തിൽ ശ്വാസം ഉണ്ടാകുന്നത്ര സമയം ആയുസ്സുണ്ട്. ശ്വാസം കൊണ്ടാണ് ആ ലോകത്ത് അമൃതത നേടുന്നത്. ജ്ഞാനത്തോടെ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനാകാം. എന്നെ ആയുസ്സും അമൃതതയും ആയി ആരാധിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് മുഴുവൻ ആയുസ്സും, സ്വർഗലോകത്ത് അമൃതതയും സ്ഥിരതയും നേടുന്നു. ചിലർ പറയുന്നു, 'ശ്വാസങ്ങൾ ഓരോന്നായി പോകുന്നു.' പക്ഷേ, ഒരാളും ഒരേസമയം വാക്ക് കൊണ്ട് എല്ലാ പേരുകളും, കണ്ണ് കൊണ്ട് എല്ലാ രൂപങ്ങളും, ചെവി കൊണ്ട് എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും, മനസോടെ എല്ലാ ചിന്തകളും പഠിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. ശ്വാസങ്ങൾ ഒന്നായാണ്. ഓരോന്നും ഇവയെല്ലാം അറിയിക്കുന്നു. വാക്ക് സംസാരിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം സംസാരിക്കുന്നു. കണ്ണ് കാണുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം കാണുന്നു. ചെവി കേൾക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം കേൾക്കുന്നു. മനസ്സ് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം ചിന്തിക്കുന്നു. ശ്വാസം ശ്വസിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം ശ്വസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു. 'ഇതാണ് ശ്വാസങ്ങളുടെ പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രാപ്തി.'

ജീവതി വാഗപേതോ മൂകാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി ചക്ഷുരപേതോഽന്ധാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി ശ്രോത്രാപേതോ ബധിരാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി മനോപേതോ ബാലാന്ഹി പശ്യാമോ ജീവതി ബാഹുച്ഛിന്നോ ജീവത്യൂരുച്ഛിന്ന ഇതി । ഏവം ഹി പശ്യാമ ഇതി । അഥ ഖലു പ്രാണ ഏവ പ്രജ്ഞാത്മേദം ശരീരം പരിഗൃഹ്യോതഥാപയതി । തസ്മാദേതദേവോഽഥമുപാസീത । യോ വൈ പ്രാണഃ സാ പ്രജ്ഞാ യാ വാ പ്രജ്ഞാ സ പ്രാണഃ । സഹ ഹ്യേതാവസ്മിഞ്ഛരീരേ വസതഃ സഹോത്ക്രാമതസ്തസ്യൈഷൈവ ദൃഷ്ടിഃ । ഏതദ്വിജ്ഞാനമ് । യത്രൈതത്പുരുഷഃ സുപ്തഃ സ്വപ്നം ന കഞ്ചന പശ്യത്യഥാസ്മിന്പ്രാണ ഏവൈകധാ ഭവതി । തദൈനം വാക്സര്വൈര്നാമഭിഃ സഹാപ്യേതി ചക്ഷുഃ സര്വൈ രൂപൈഃ സഹാപ്യേതി ശ്രോത്രം സര്വൈഃ ശബ്ദൈഃ സഹാപ്യേതി മനഃ സര്വൈര്ധ്യാതൈഃ സഹാപ്യേതി । സ യദാ പ്രതിബുധ്യതേ യഥാഗ്നേര്ജ്വലതോ സര്വാ ദിശൊ വിസ്ഫുലിങ്ഗാ വിപ്രതിഷ്ഠേരന്നേവമേവൈതസ്മാദാത്മനഃ പ്രാണാ യഥായതനം വിപ്രതിഷ്ഠന്തേ പ്രാണേഭ്യോ ദേവാ ദേവേഭ്യോ ലോകാഃ । തസ്യൈഷൈവ സിദ്ധിരേതദ്വിജ്ഞാനമ് । യത്രൈതത്പുരുഷ ആര്തോ മരിഷ്യന്നാബല്യം ന്യേത്യ മോഹം നൈതി തദാഹുഃ । ഉദക്രമീച്ചിത്തമ് । ന ശൃണോതി ന പശ്യതി വാചാ വദതി ന ധ്യായത്യഥാസ്മിന്പ്രാണ ഏവൈകധാ ഭവതി തദൈനം വാക്സര്വൈര്നാമഭിഃ സഹാപ്യേതി ചക്ഷുഃ സര്വൈ രൂപൈഃ സഹാപ്യേതി ശ്രോത്രം സര്വൈഃ ശബ്ദൈഃ സഹാപ്യേതി മനഃ സര്വൈര്ധ്യാതൈഃ സഹാപ്യേതി സ യദാ പ്രതിബുധ്യതേ യഥാഗ്നേര്ജ്വലതോ വിസ്ഫുലിങ്ഗാ വിപ്രതിഷ്ഠേരന്നേവമേവൈതസ്മാദാത്മനഃ പ്രാണാ യഥായതനം വിപ്രതിഷ്ഠന്തേ പ്രാണേഭ്യോ ദേവാ ദേവേഭ്യോ ലോകാഃ

ജീവന്‍ വാക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ മൌനരായിരിക്കും. ജീവന്‍ കണ്ണ് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ കുരുടരായിരിക്കും. ജീവന്‍ ചെവി നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ ബധിരരായിരിക്കും. ജീവന്‍ മനസ്സ് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ ബാലന്മാരായി കാണപ്പെടും. കൈ മുറിഞ്ഞാലും ജീവന്‍ നിലനില്‍ക്കും; കാലു മുറിഞ്ഞാലും ജീവന്‍ നിലനില്‍ക്കും. ഇതെല്ലാം നാം കാണുന്നു. പക്ഷേ, പ്രാണന്‍ എന്ന ജ്ഞാനാത്മാവ് ഈ ശരീരത്തെ പിടിച്ചു നിലനിര്‍ത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടു ഈ പ്രാണനെയാണ് ആരാധിക്കേണ്ടത്. പ്രാണന്‍ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞാനവും പ്രാണനാണ്. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് ഈ ശരീരത്തില്‍ വസിക്കുന്നു, ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ദര്‍ശനം, ഇതാണ് അറിവ്. ഒരാള്‍ ഉറങ്ങുമ്പോള്‍ സ്വപ്നം കാണാതിരിക്കുമ്പോള്‍, അവനില്‍ പ്രാണന്‍ മാത്രം ഒറ്റയടിയായി നിലനില്‍ക്കുന്നു. വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിലേക്കു ചേരുന്നു, കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളുമായി. അവന്‍ ഉണരുമ്പോള്‍, തീയില്‍ നിന്നു ചിതറുന്ന ചിന്തകള്‍ പോലെ, ഈ ആത്മാവില്‍ നിന്നു പ്രാണന്‍മാര്‍ ഓരോതന്നെ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു; പ്രാണന്‍മാരില്‍ നിന്ന് ദേവന്മാരിലേക്ക്, ദേവന്മാരില്‍ നിന്ന് ലോകങ്ങളിലേക്ക്. ഇതാണ് സിദ്ധി, ഇതാണ് അറിവ്. ഒരാള്‍ വേദനയിലായോ മരണത്തോടു സമീപിച്ചോ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടോ മനസ്സില്ലാതായോ ഇരിക്കുമ്പോള്‍, 'അവന്റെ മനസ്സ് വിട്ടുപോയി' എന്നാണ് പറയുന്നത്. അവന്‍ കേള്‍ക്കുന്നില്ല, കാണുന്നില്ല, സംസാരിക്കുന്നില്ല, ധ്യാനിക്കുന്നില്ല. അപ്പോള്‍ അവനില്‍ പ്രാണന്‍ മാത്രം ഒറ്റയായി നിലനില്‍ക്കുന്നു. വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിലേക്കു ചേരുന്നു, കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളുമായി. അവന്‍ ഉണരുമ്പോള്‍, തീയില്‍ നിന്നു ചിതറുന്ന ചിന്തകള്‍ പോലെ, ഈ ആത്മാവില്‍ നിന്നു പ്രാണന്‍മാര്‍ ഓരോതന്നെ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു; പ്രാണന്‍മാരില്‍ നിന്ന് ദേവന്മാരിലേക്ക്, ദേവന്മാരില്‍ നിന്ന് ലോകങ്ങളിലേക്ക്.

സ യദാസ്മാച്ഛരീരാദുത്ക്രാമതി സഹൈവൈതൈഃ സര്വൈരുത്ക്രാമതി വാഗസ്മാത്സര്വാണി നാമാന്യഭിവിസൃജതേ സൃജതേ । വാചാ സര്വാണി നാമാന്യാപ്നോതി പ്രാണോഽസ്മാത്സര്വാന്ഗന്ധാനഭിവിസൃജതേ പ്രാണേന സര്വാന്ഗന്ധാനാപ്നോതി ചക്ഷുരസ്മാത്സര്വാണി രൂപാണ്യഭിവിസൃജതേ ചക്ഷുഷാ സര്വാണി രൂപാണ്യാപ്നോതി ശ്രോത്രമസ്മാത്സര്വാഞ്ച്ഛബ്ദാനഭിവിസൃജതേ ശ്രോത്രേണ സര്വാഞ്ച്ഛബ്ദാനാപ്നോതി മനോഽസ്മാത്സര്വാണി ധ്യാതാന്യഭിവിസൃജതേ മനസാ സര്വാണി ധ്യാതാന്യാപ്നോതി സൈഷാ പ്രാണേ സര്വാപ്തിഃ । യോ വൈ പ്രാണഃ സാ പ്രജ്ഞാ യാ വാ പ്രജ്ഞാ സ പ്രാണഃ സ ഹ ഹ്യേതാവസ്മിഞ്ച്ഛരീരേ വസതഃ സഹോത്ക്രാമതഃ । അഥ ഖലു യഥാഽസ്യൈ പ്രജ്ഞായൈ സര്വാണി ഭൂതാന്യേകം ഭവന്തി തദ്വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ

ഒരു ജീവന്‍ ഈ ശരീരത്തില്‍ നിന്ന് പുറപ്പെടുമ്പോള്‍, അവന്‍ കൂടെ ഇവയെല്ലാം കൊണ്ടുപോകുന്നു. വാക്കിലൂടെ എല്ലാ പേരുകളും അവന്‍ വിടുന്നു, വാക്കിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ പേരുകളും നേടുന്നു. പ്രാണന്‍ വഴി എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും വിടുന്നു, പ്രാണന്‍ വഴി തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നേടുന്നു. കണ്ണിലൂടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും വിടുന്നു, കണ്ണിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ രൂപങ്ങളും നേടുന്നു. ചെവിയിലൂടെ എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും വിടുന്നു, ചെവിയിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും നേടുന്നു. മനസ്സിലൂടെ എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളും വിടുന്നു, മനസ്സിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളും നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ, പ്രാണനില്‍ എല്ലാ പ്രാപ്തിയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പ്രാണന്‍ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞാനവും പ്രാണനാണ്. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് ഈ ശരീരത്തില്‍ വസിക്കുന്നു, ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഇനി, ഈ ജ്ഞാനത്തില്‍ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും എങ്ങനെ ഒന്നാകുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കാം.

വാഗേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യൈ നാമ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ । ഘ്രാണമേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ ഗന്ധഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ചക്ഷുരേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ രൂപം പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ശ്രോത്രമേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ ശബ്ദഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ജിഹ്വൈവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യാന്നരസഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ഹസ്താവേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തയോഃ കര്മ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ശരീരമേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യ സുഖദുഃഖേ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ ഉപസ്ഥ ഏവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യാനന്ദോ രതിഃ പ്രജാതിഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ പാദാവേവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തയോരിത്യാ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ പ്രജ്ഞൈവാസ്യാ ഏകമങ്ഗമുദൂഢം തസ്യൈ ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാഃ പരസ്താത്പ്രതിവിഹിതാ ഭൂതമാത്രാ

വാക്ക് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ പേര് അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. മൂക്ക് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ഗന്ധം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കണ്ണ് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ രൂപം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ചെവി ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ശബ്ദം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. നാവ് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ അന്നരസം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കൈകള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അവയുടെ കര്‍മ്മം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ശരീരം ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ഗുപ്തേന്ദ്രിയം ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ആനന്ദം, രതി, സന്താനം എന്നിവ അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കാലുകള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അവയുടെ നടപ്പ് അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ജ്ഞാനം തന്നെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ എന്നിവ അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം.

പ്രജ്ഞയാ വാചം സമാരുഹ്യ വാചാ സര്വാണി സാമാന്യാപ്നോതി । പ്രജ്ഞയാ പ്രാണം സമാരുഹ്യ പ്രാണേന സര്വാന്ഗന്ധാനാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ചക്ഷുഃ സമാരുഹ്യ ചക്ഷുഷാ സര്വാണി രൂപാണ്യാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ശ്രോത്രം സമാരുഹ്യ ശ്രോത്രേണ സര്വാഞ്ച്ഛബ്ദാനാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ജിഹ്വാം സമാരുഹ്യ ജിഹ്വയാ സര്വാനന്നരസാനാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ഹസ്തൌ സമാരുഹ്യ ഹസ്താഭ്യാം സര്വാണി കര്മാണ്യാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ ശരീരം സമാരുഹ്യ ശരീരേണ സുഖദുഃഖേ ആപ്നോതി പ്രജ്ഞയോപസ്ഥം സമാരുഹ്യോപസ്ഥേനാനന്ദം രതിം പ്രജ്ഞാമാപ്നോതി പ്രജ്ഞയാ പാദൌ സമാരുഹ്യ പാദാഭ്യാം സര്വാ ഇത്യാ ആപ്നോതി പ്രജ്ഞയൈവ ധിയം സമാരുഹ്യ പ്രജ്ഞയൈവ ധിയോ വിജ്ഞാതവ്യം കാമാനാപ്നോതി

ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ വാക്കിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ വാക്ക് വഴി എല്ലാ പേരുകളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ പ്രാണത്തിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ പ്രാണന്‍ വഴി എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കണ്ണിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ കണ്ണ് വഴി എല്ലാ രൂപങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ചെവിയിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ ചെവി വഴി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ നാവിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ നാവ് വഴി എല്ലാ അന്നരസങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കൈകളിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ കൈകള്‍ വഴി എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ശരീരത്തിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ ശരീരം വഴി സന്തോഷവും ദുഃഖവും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഗുപ്തേന്ദ്രിയത്തിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ അതിലൂടെ ആനന്ദം, രതി, സന്താനം എന്നിവ നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കാലുകളിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ കാലുകള്‍ വഴി എല്ലാ നടപ്പും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായംകൊണ്ട് മാത്രം ബുദ്ധിയിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായംകൊണ്ട് തന്നെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ എന്നിവ നേടുന്നു.

ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതാ വാങ്നാമ കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതന്നാമ പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി । ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതഃ പ്രാണോ ഗന്ധം കഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ നാഹമേതം ഗന്ധം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി । ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതം ചക്ഷൂ രൂപം കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതദ്രൂപം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന പ്രജ്ഞാപേതം ശ്രോത്രം ശബ്ദം കഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതം ശബ്ദം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതാ ജിഹ്വാന്നരസം കഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതമന്നരസം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന പ്രജ്ഞാപേതൌ ഹതൌ കര്മ കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേതാമന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ നാഹമേതത്കര്മ പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതം ശരീരം സുഖദുഃഖം കിഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ നാഹമേതത്സുഖദുഃഖം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേത ഉപസ്ഥ ആനന്ദം രതിം പ്രജാതിം കാഞ്ചന പ്രജ്ഞപയേദന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതമാനന്ദം ന രതിം പ്രജാതിം പ്രാജ്ഞാസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതൌ പാദാവിത്യാം കാഞ്ചന പ്രജ്ഞാപയേതാമന്യത്ര മേ മനോഽഭൂദിത്യാഹ । നാഹമേതാമിത്യാം പ്രാജ്ഞസിഷമിതി ന ഹി പ്രജ്ഞാപേതാ ധീഃ കാചന സിദ്ധ്യേന്ന പ്രജ്ഞാതവ്യം പ്രജ്ഞായേത്

ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ വാക്ക് ഒന്നും വെളിപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല, എന്റെ മനസ്സ് ഇല്ലാതെ ഒന്നും അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ പേര് അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ശ്വാസം ഒരു ഗന്ധവും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ഗന്ധം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കണ്ണ് ഒരു രൂപവും കാണിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ രൂപം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ചെവി ഒരു ശബ്ദവും കേൾപ്പിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ശബ്ദം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ നാവ് ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ രസം അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ രസം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കൈകൾ ഒരു പ്രവർത്തിയും ചെയ്യിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ പ്രവർത്തി അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ശരീരം സുഖം ദു:ഖം ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ സുഖം ദു:ഖം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ഗുഹ്യേന്ദ്രിയം ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം എന്നിവ ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കാലുകൾ ചലനം ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ചലനം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ബുദ്ധി ഒന്നും പൂർത്തിയാകില്ല, ഒന്നും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല.

ന വാചം വിജിജ്ഞാസീത വക്താരം വിദ്യാന്ന ഗന്ധം വിജിജ്ഞാസീത ഘ്രാതാരം വിദ്യാന്ന രൂപം വിജിജ്ഞാസീത രൂപവിദ്യം വിദ്യാന്ന ശബ്ദം വിജിജ്ഞാസീത ശ്രോതാരം വിദ്യാന്നാന്നരസം വിജിജ്ഞാസീതാന്നരസവിജ്ഞാതാരം വിദ്യാന്ന കര്മ വിജിജ്ഞാസീത കര്താരം വിദ്യാന്ന സുഖദുഃഖേ വിജിജ്ഞാസീത സുഖദുഃഖയോര്വിജ്ഞാതാരം വിദ്യാന്നാനന്ദം ന രതിം ന പ്രജാതിം വിജിജ്ഞാസീതാനന്ദസ്യ രതേഃ പ്രജാതേര്വിജ്ഞാതാരം വിദ്യാന്നേത്യാം വിജിജ്ഞാസീതൈതാരം വിദ്യാത് । ന മനോ വിജിജ്ഞാസീത മന്താരം വിദ്യാത് । താ വാ ഏതാ ദശൈവ ഭൂതമാത്രാ അധിപ്രജ്ഞം ദശ പ്രജ്ഞാമാത്രാ അധിഭൂതം യദ്ധി ഭൂതമാത്രാ ന സ്യുര്ന പ്രജ്ഞാമാത്രാഃ സ്യുര്യദ്വാ പ്രജ്ഞാമാത്രാ ന സ്യുര്ന ഭൂതമാത്രാഃ സ്യുഃ

വാക്ക് അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, സംസാരിക്കുന്നവനെ അറിയണം; ഗന്ധം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, വാസനയറിയുന്നവനെ അറിയണം; രൂപം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, കാണുന്നവനെ അറിയണം; ശബ്ദം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, കേൾക്കുന്നവനെ അറിയണം; ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ രസം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, രസം അറിയുന്നവനെ അറിയണം; പ്രവർത്തി അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചെയ്യുന്നവനെ അറിയണം; സുഖം ദു:ഖം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, അതറിയുന്നവനെ അറിയണം; ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, അവ അറിയുന്നവനെ അറിയണം; ചലനം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചലനം അറിയുന്നവനെ അറിയണം; മനസ്സ് അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചിന്തിക്കുന്നവനെ അറിയണം. ഈ പത്ത് ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; പത്ത് ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഭൗതികതത്വങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഇല്ല; ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ഭൗതികതത്വങ്ങളും ഇല്ല.

ന ഹ്യന്യതരതോ രൂപം കിഞ്ചന സിദ്ധ്യേന്നോ ഏതന്നാനാ തദ്യഥാ രഥസ്യാരേഷു നേമിരര്പിതാ നാഭാവരാ അര്പിതാ ഏവമേവൈതാ ഭൂതമാത്രാഃ പ്രജ്ഞാമാത്രാസ്വര്പിതാഃ പ്രജ്ഞാമാത്രാഃ പ്രാണേഽര്പിതാഃ സ ഏഷ പ്രാണ ഏവ പ്രജ്ഞാത്മാനന്ദോഽജരോഽമൃതഃ । ന സാധുനാ കര്മണാ ഭൂയാന്നോ ഏവാസാധുനാ കനീയാന് । ഏഷ ഹ്യേവൈനം സാധുകര്മ കാരയതി തം യമേഭ്യോ ലോകേഭ്യോ ഉന്നിനീഷത ഏഷ ഉ ഏവൈനമസാധു കര്മ കാരയതി തം യമധോ നിനീഷതേ । ഏഷ ലോകപാല ഏഷ ലോകാധിപതിരേഷ സര്വേശ്വരഃ സ മ ആത്മേതി വിദ്യാത്സ മ ആത്മേതി വിദ്യാത്

രൂപം ഒന്നും ഒറ്റയ്ക്ക് ഉണ്ടാകുന്നില്ല; ഇവ തമ്മിൽ വ്യത്യാസമില്ല. എങ്ങനെ ചക്രത്തിന്റെ അരകളിൽ ചക്രക്കോണം ഉറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, അതുപോലെ ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ജ്ഞാനതത്വങ്ങളിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു, ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ പ്രാണനിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രാണൻ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവ്, ആനന്ദം, വൃദ്ധിയില്ലാത്തത്, അമൃതം. നല്ല പ്രവൃത്തിയാൽ ഒരാൾ വലിയവനാകുന്നില്ല, ദുഷ്പ്രവൃത്തിയാൽ ചെറിയവനാകുന്നില്ല. ഇതാണ് ഒരാളെ നല്ല പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്, ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് ഉയർത്തുന്നത്; ഇതാണ് ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യാൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്, താഴേക്ക് ഇടുന്നത്. ഇതാണ് ലോകങ്ങളുടെ രക്ഷകൻ, ലോകങ്ങളുടെ അധിപൻ, എല്ലാറ്റിനും പ്രഭു. 'ഇതാണ് എന്റെ ആത്മാവ്' എന്ന് അറിയണം; 'ഇതാണ് എന്റെ ആത്മാവ്' എന്ന് അറിയണം.

അഥ ഗാര്ഗ്യോ ഹ വൈ ബാലാകിരനൂചാനഃ സംസ്പൃഷ്ട ആസ സോഽയമുശിനരേഷു സംവസന്മത്സ്യേഷു കുരുപഞ്ചാലേഷു കാശീവിദേഹേഷ്വിതി സഹാജാതശത്രും കാശ്യമേത്യോവാച । ബ്രഹ്മ തേ ബ്രവാണീതി തം ഹോവാച അജാതശത്രുഃ । സഹസ്രം ദദ്മസ്ത ഇത്യേതസ്യാം വാചി ജനകോ ജനക ഇതി വാ ഉ ജനാ ധാവന്തീതി

അപ്പോൾ ബാലാകിരന്റെ മകൻ ഗാർഗ്യൻ, വിദ്യാർത്ഥി, സ്പർശിക്കപ്പെട്ടു. അവൻ ഉശിനരന്മാരിൽ, മത്സ്യന്മാരിൽ, കുറുക്കളിലും പഞ്ചാലന്മാരിലും, കാശികളും വിദേഹന്മാരിലും താമസിച്ചു. അവൻ കാശിരാജാവായ അജാതശത്രുവിനെ സമീപിച്ചു പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിന്നെ ബ്രഹ്മം പഠിപ്പിക്കും.' അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിനക്ക് ആയിരം കൊടുക്കുന്നു.' ഈ വാക്കിൽ ജനകൻ 'ജനക' എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു, ആളുകൾ അവനെ തേടി ഓടുന്നു.

സ ഹോവാച ബാലാകിര്യ ഏവൈഷ ആകാശേ പുരുഷസ്തമേവാഹമുപാസ ഇതി തം ഹോവാചാജാതശത്രുര്മാ മൈതസ്മിന്സമവാദയിഷ്ഠാഃ പൂര്ണമപ്രവര്തി ബ്രഹ്മേതി വാ അഹമേതമുപാസ ഇതി സ യോ ഹൈതമേവമുപാസ്തേ പൂര്യതേ പ്രജയാ പശുഭിര്നോ ഏവ സ്വയം നാസ്യ പ്രജാ പുരാ കാലാത്പ്രവര്തതേ

അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, ആകാശത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പൂർണ്ണതയല്ല, ബ്രഹ്മമായി മുന്നോട്ട് പോവുന്നവനുമല്ല. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ സന്താനത്തിലും പശുക്കളിലും സമൃദ്ധനാകും, പക്ഷേ അവനു തന്നെ ശരിയായ സമയത്തിന് മുമ്പ് സന്താനം ഉണ്ടാകില്ല.

അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, കാറ്റിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ ഇന്ദ്രനാണ്, വൈകുണ്ഠനാണ്, ജയിക്കാനാവാത്ത സേനാധിപനാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ ജയിച്ചും അജേയനും ആകുന്നു, മറ്റുള്ളവരെ അതിക്രമിക്കുന്നു.

അവൻ പറഞ്ഞു: ബാലാകി, വെള്ളത്തിൽ ഉള്ള പുരുഷൻ ഇതാണ്; അവനെയാണ് ഞാൻ ധ്യാനിക്കുന്നത്. അജാതശത്രു പറഞ്ഞു: നീ ഇതിനെ പരമമായതെന്നു കരുതരുത്; അവൻ പേരുകളുടെ ആത്മാവാണ്. എന്നാൽ ഞാൻ അവനെ ഇങ്ങനെ ധ്യാനിക്കുന്നു. ആരെങ്കിലും ഇങ്ങനെ അവനെ ധ്യാനിച്ചാൽ, അവൻ പേരുകളുടെ ആത്മാവായിത്തീരുന്നു. ഇതാണ് ദേവതകളെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപദേശം; ഇനി ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച്.