കൌഷീതക്യുപനിഷദ്

स होवाच ये वै के चास्माल्लोकात्प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गच्छन्ति । तेषां प्राणैः पूर्वपक्ष आप्यायते । अथापरपक्षे न प्रजनयति । एतद्वै स्वर्गस्य लोकस्य द्वारं यश्चन्द्रमास्तं यत्प्रत्याह तमतिसृजतेऽथ य एनं प्रत्याहतमिह वृष्टिर्भूत्वा वर्षति स इह कीटो वा पतङ्गो वा शकुनिर्वा शार्दूलो वा सिंहो वा मत्स्यो वा परश्वा वा पुरुषो वान्यो वैतेषु स्थानेषु प्रत्याजायते यथाकर्म यथाविद्यम् । तमागतं पृच्छति कोऽसीति तं प्रतिब्रूयाद्विचक्षणादृतवो रेत आभृतं पञ्चदशात्प्रसूतात्पित्र्यावतस्तन्मा पुंसि कर्तर्येरयध्वं पुंसा कर्त्रा मातरि मा निषिक्तः स जायमान उपजायमानो द्वादश त्रयोदश उपमासो द्वादशत्रयोदशेन पित्रा सन्तद्विदेहं तन्म ऋतवो मर्त्यव आरभध्वम् । तेन सत्येन तपसर्तुरस्म्यार्तवोऽस्मि कोऽसि त्वमस्मीति तमतिसृजते

അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഈ ലോകം വിട്ടുപോകുന്ന എല്ലാവരും ചന്ദ്രനിലേക്കാണ് പോകുന്നത്. അവരുടെ പ്രാണശക്തിയാൽ ചന്ദ്രന്റെ വലിപ്പം വളരുന്നു. പക്ഷേ, ചന്ദ്രൻ ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ അവിടെ പുത്രന്മാർ ഉണ്ടാകുന്നില്ല. ഇതാണ് സ്വർഗ്ഗലോകത്തിലേക്കുള്ള വാതിൽ. ആരെങ്കിലും ചന്ദ്രന്റെ ചോദ്യം ഉത്തരം പറയുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ മോചിതനാകുന്നു; ഉത്തരം പറയാത്തവൻ മഴയായി ഭൂമിയിൽ തിരിച്ചുവരുന്നു. മഴയായി വീണ്, അവൻ ഇവിടെ പുഴു, കീടം, പക്ഷി, കടുവ, സിംഹം, മത്സ്യം, വൃക്ഷം, മനുഷ്യൻ, അല്ലെങ്കിൽ തന്റെ പ്രവൃത്തിയും അറിവും അനുസരിച്ച് മറ്റേതെങ്കിലും രൂപത്തിൽ ജനിക്കുന്നു. അവൻ ജനിച്ചപ്പോൾ, 'നീ ആരാണ്?' എന്ന് ചോദിക്കും. അവൻ ഉത്തരം പറയണം: 'ഞാൻ ജ്ഞാനമുള്ള ঋതുക്കളിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്; പതിനഞ്ചു ഭാഗങ്ങളുള്ള പിതാവിൽ നിന്നാണ് വിത്ത് വന്നത്; പിതൃവംശത്തിൽ നിന്നാണ് ഞാൻ. എന്നെ മാതാവിൽ ഇടരുത്; പിതാവിൽ പ്രവർത്തകനായി എന്നെ നയിക്കൂ. ঋതുക്കളും മരണശീലികളും എന്നെ ശരീരത്തിൽ സ്വീകരിക്കട്ടെ.' ഈ സത്യത്താൽ, ഈ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ ঋതുവാണ്, ഞാൻ പുത്രനാണ്. നീ ആരാണ്?' അങ്ങനെ പറഞ്ഞാൽ അവൻ മോചിതനാകുന്നു.'

स एतं देवयानं पन्थानमासाद्याग्निलोकमागच्छति स वायुलोकं स वरुणलोकं स आदित्यलोकं स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलोकं स ब्रह्मलोकं तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मलोकस्यारोहृदो मुहूर्तॊऽन्वेष्टिहा विरजा नदील्यो वृक्षः सालज्यं संस्थानमपराजितमायतनमिन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ । विभुप्रमितं विचक्षणाऽऽसन्द्यमितौजाः पर्यङ्कः प्रिया च मानसी प्रतिरूपा च चाक्षुषी पुष्पाण्यावयतौ वै च जगान्यम्बाश्चाम्बावयवीश्चाप्सरसः । अम्बया नद्यस्तमित्थंविदागच्छति तं ब्रह्मा हाभिधावत मम यशसा विजरां वा अयं नदीं प्रापन्न वा अयं जरयिष्यतीति

അവൻ ദേവയാനപഥം എത്തി, അഗ്നിലോകത്തേക്കു കടക്കുന്നു; പിന്നെ വായു ലോകം, പിന്നെ വരുണലോകം, പിന്നെ സൂര്യലോകം, പിന്നെ ഇന്ദ്രലോകം, പിന്നെ പ്രജാപതിലോകം, പിന്നെ ബ്രഹ്മലോകം. ബ്രഹ്മലോകത്തിലേക്കു കയറുന്നവർക്കു അവിടെ അന്വേഷണത്തിന്റെ നിമിഷങ്ങൾ, വിരജാനദി, സാലവൃക്ഷം, സംസ്ഥാനം എന്ന നഗരം, അപരാജിത എന്ന രാജമന്ദിരം, വാതിൽക്കാവൽക്കാരായി ഇന്ദ്രനും പ്രജാപതിയും ഉണ്ട്. അവിടെ വിപുലമായ ഇരിപ്പിടം, ജ്ഞാനമുള്ള സിംഹാസനം, അമിതതേജസ്സുള്ള കിടക്ക, മനസ്സിന് പ്രിയമായവൾ, കണ്ണിന് മനോഹരിയായവൾ, പുഷ്പങ്ങൾ, നദികൾ, അമ്മമാർ, അമ്മാവയവങ്ങൾ, അപ്സരസുകൾ എന്നിവയും ഉണ്ട്. നദിയുടെ അരികിൽ അമ്മമാർ ഇങ്ങനെ വരുന്നു. അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് ഓടിയെത്തി, 'എന്റെ മഹിമയാൽ, ഇദ്ദേഹം വൃദ്ധിയില്ലാത്ത നദി എത്തിച്ചേരുന്നോ, അല്ലെങ്കിൽ ഇദ്ദേഹം വൃദ്ധനാക്കപ്പെടുമോ?' എന്ന് ചോദിക്കുന്നു.

तं पञ्चशतान्यप्सरसां प्रतिधावन्ति शतं चूर्णहस्ताः शतं फलहस्ताः शतमाञ्जनहस्ताः शतं माल्याहस्ताः ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कुर्वन्ति स ब्रह्मालङ्कारेणालङ्कृतो ब्रह्म विद्वान् ब्रह्मैवाभिप्रैति स आगच्छत्यारं हृदं तन्मनसात्येति तमित्वा सम्प्रतिविदो मज्जन्ति स आगच्छति मुहूर्तान्येष्टिहांस्तेऽस्मादपद्रवन्ति स आगच्छति विरजां नदीं तां मनसैवात्येति । तत्सुकृतदुष्कृते धूनुते । तस्य प्रिया ज्ञातयः सुकृतमुपयन्त्यप्रिया दुष्कृतं तद्यथा रथेन धावयन्रथचक्रे पर्यवेक्षत, एवमहोरात्रे पर्यवेक्षत एवं सुकृतदुष्कृते सर्वाणि च द्वन्द्वानि स एष विसुकृतो विदुष्कृतो ब्रह्म विद्वान्ब्रह्मैवाभिप्रैति

അവന്റെ അടുത്ത് അഞ്ഞൂറ് അപ്സരസുകൾ ഓടിയെത്തുന്നു: നൂറുപേർ ചൂർണ്ണം കൈവശം, നൂറുപേർ പഴങ്ങൾ കൈവശം, നൂറുപേർ അഞ്ജനം കൈവശം, നൂറുപേർ മാലകൾ കൈവശം. ബ്രഹ്മാവ് ദൈവികാഭരണങ്ങൾ അണിയിക്കുന്നു. അങ്ങനെ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, ബ്രഹ്മാവിനെ അറിഞ്ഞവൻ ബ്രഹ്മാവിലേക്കു തന്നെ എത്തുന്നു. അവൻ ഹൃദയസരസ്സിൽ എത്തി, മനസ്സുകൊണ്ട് അതു കടക്കുന്നു; അറിയാത്തവർ അവിടെ മുങ്ങിപ്പോകുന്നു. അവൻ അന്വേഷണത്തിന്റെ നിമിഷങ്ങൾ കാണുന്നു, അവ അവനെ വിട്ടുപോകുന്നു. അവൻ വിരജാനദി എത്തി, മനസ്സുകൊണ്ട് അതു കടക്കുന്നു. അവിടെ അവൻ തന്റെ നല്ലതും ചീത്തയും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. പ്രിയപ്പെട്ട ബന്ധുക്കൾ നല്ല പ്രവൃത്തിയെ പിന്തുടരുന്നു; പ്രിയമല്ലാത്തവർ ചീത്ത പ്രവൃത്തിയെ പിന്തുടരുന്നു. ഒരു രഥത്തിൽ ഓടുമ്പോൾ ചക്രം പിന്നിൽ നോക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ പകലും രാത്രിയും, എല്ലാ ദ്വന്ദ്വങ്ങളെയും, നല്ലതും ചീത്തയും പിന്നിൽ നോക്കുന്നു. അങ്ങനെ എല്ലാ പാപപുണ്യങ്ങളിൽ നിന്ന് ശുദ്ധനായി, ബ്രഹ്മാവിനെ അറിഞ്ഞവൻ ബ്രഹ്മാവിലേക്കു തന്നെ എത്തുന്നു.

स आगच्छतील्यं वृक्षं तं ब्रह्मगन्धः प्रविशति, स आगच्छति सालज्यं संस्थानं तं ब्रह्मरसः प्रविशति, आगच्छत्यपराजितमायतनं तं ब्रह्मतेजः प्रविशति स आगच्छति । इन्द्रप्रजापती द्वारगोपौ तावस्मादपद्रवतः स आगच्छति विभुप्रमितं तं ब्रह्मयशः प्रविशति स आगच्छति विचक्षणामासन्दीं बृहद्रथन्तरे सामनी पूर्वौ पादौ श्यैत नौधसे चापरौ वैरूपवैराजे अनूच्येते शाक्वररैवते तिरश्ची सा प्रज्ञा प्रज्ञया हि विपश्यति स आगच्छ्त्यमितौजसं पर्यङ्कं स प्राणस्तस्य भूतं च भविष्यच्च पूर्वौ पादौ श्रीश्चेरा चापरौ बृहद्रथन्तरे अनूच्ये भद्रयज्ञायज्ञीये शीर्षण्यमृचश्च सामानि च प्राचीनातानानि यजूंषि तिरश्चीनानि सोमांशव उपस्तरणमुद्गीथ उपश्रीः श्रीरुपबर्हणं तस्मिन्ब्रह्मास्ते तमित्थंवित्पादेनैवाग्र आरोहति । तं ब्रह्माह कोऽसीति तं प्रतिब्रूयात्

അവൻ ഇലയ് എന്ന വൃക്ഷത്തേക്ക് എത്തുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ സുഗന്ധം പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. പിന്നെ സാംസ്ഥാനം എന്ന നഗരത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ രസം പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അപ്പുറത്ത് അപരാജിതം എന്ന ആലയം; അവിടെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പ്രകാശം പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. അവൻ അങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോവുന്നു. ഇന്ദ്രനും പ്രജാപതിയും വാതിലിൽ കാവൽക്കാരായി നിൽക്കുന്നു; അവർ അവനെ തടയാതെ വഴിമാറുന്നു. അവൻ വിഭുപ്രമിതം എന്ന സിംഹാസനത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു; അവിടെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ മഹത്വം പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. പിന്നെ അവൻ വിചക്ഷണാ എന്ന അറിവിന്റെ ഇരിപ്പിടത്തിലേക്ക് എത്തുന്നു; അതിന്റെ മുൻകാലുകൾ ബൃഹദ്രഥന്തരവും ശ്യൈതയും, പിന്നിലെ കാലുകൾ നൗധസേയും വൈരൂപവൈരാജ്യവും, അറ്റങ്ങൾ ശാക്വരരൈവതം എന്നിവയാണ്. അതാണ് ജ്ഞാനം, കാരണം ജ്ഞാനത്തിലൂടെയാണ് കാണാൻ കഴിയുന്നത്. അവൻ അമിതൗജസ്സ് എന്ന കിടക്കയിലേക്കും എത്തുന്നു; അതിന്റെ മുൻകാലുകൾ ഭൂതവും ഭാവിയും, പിന്നിലെ കാലുകൾ ബൃഹദ്രഥന്തരസാമവും, തല ഭാഗം ഭദ്രയജ്ഞയും യജ്ഞായജ്ഞീയവും, അറ്റങ്ങൾ പഴയ സാമങ്ങളും യജുസും, തലയണ സോമരസം, മൂടുപടം ഉദ്ഗീതം, തലയണ ഭാഗം ശ്രീ. അതിൽ ബ്രഹ്മാവ് ഇരിക്കുന്നു. അവൻ അവിടേക്ക് കാൽ വെച്ച് കയറിയെത്തുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ചോദിക്കുന്നു: "നീ ആരാണ്?" അതിന് അവൻ ഉത്തരം പറയണം.

ऋतुरस्म्यार्तवोऽस्म्याकाशाद्योनेः सम्भूतो भार्या एतत्संवत्सरस्य तेजोभूतस्य भूतस्यात्मभूतस्य त्वमात्मासि यस्त्वमसि सोहमस्मीति तमाह कोऽहमस्मीति सत्यमिति ब्रूयात्किं तद्यत्सत्यमिति यदन्यद्देवेभ्यश्च प्राणेभ्यश्च तत्सदथ यद्देवाच्च प्राणाश्च तत्त्यं तदेतया वाचाभिव्याह्रियते सत्यमित्येतावदिदं सर्वमिदं सर्वमसि । इत्येवैनं तदाह । तदेतदृक्श्लोकेनाभ्युक्तं यजूदरः सामशिरा असावृङ्मूर्तिरव्ययः । स ब्रह्मेति हि विज्ञेय ऋषिर्ब्रह्ममयो महानिति । तमाह केन मे पौंस्रानि नामान्याप्नोतीति प्राणेनेति ब्रूयात् । केन स्त्रीनामानीति वाचेति केन नपुंसकनामानीति मनसेति केन गन्धानिति घ्राणेनेति ब्रूयात् । केन रूपाणीति चक्षुषेति केन शब्दानिति श्रोत्रेणेति केनान्नरसानिति जिह्वयेति केन कर्माणीति हस्ताभ्यामिति केन सुखदुःखे इति शरीरेणेति केनानन्दं रतिं प्रजापतिमित्युपस्थेनेति । केनेत्या इति पादाभ्यामिति केन धियो विज्ञातव्यं कामानिति प्रज्ञयेति ब्रूयात्तमह । आपो वै खलु मे ह्यसावयं ते लोक इति सा या ब्रह्मणॊ जितिर्या व्यष्टिस्तां जितिं जयति तां व्यष्टिं व्यश्नुते य एवं वेद य एवं वेद

"ഞാൻ ঋതു, ഞാനാണ് ঋതുക്കൾ; ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ജനിച്ചവൻ. ഭാര്യേ, നീ വർഷം, നീ പ്രകാശം, നീ ജീവൻ, നീ സകല ജീവികളുടെ ആത്മാവ്. നീയാണ് എന്റെ ആത്മാവ്; നീയാകുന്നവൻ ഞാനാണ്." ബ്രഹ്മാവ് ചോദിക്കുന്നു: "ഞാൻ ആരാണ്?" അതിന് ഉത്തരം പറയണം: "സത്യം." എന്താണ് സത്യം? ദേവന്മാരെയും പ്രാണന്മാരെയും കൂടാതെ ഉള്ളതെല്ലാം സത്യം; ദേവന്മാരും പ്രാണന്മാരും സത്യമാണ്. ഈ വാക്ക് കൊണ്ട് അതെല്ലാം സത്യമായി അറിയപ്പെടുന്നു. ഇതെല്ലാം അതാണ്; ഇതെല്ലാം നീയാണ്. അങ്ങനെ അവനോട് പറയുന്നു. ഇതാണ് വേദത്തിൽ പറയുന്നത്: യജുസ് വയറാണ്, സാമൻ തലയാണ്, ഈ ഋക് രൂപം അക്ഷരമാണ്. അവൻ ബ്രഹ്മമാണെന്ന് അറിയണം; മഹത്തായ ബ്രഹ്മമയനായ ഋഷിയാണ്. ബ്രഹ്മാവ് ചോദിക്കുന്നു: "എനിക്ക് പുരുഷനാമങ്ങൾ ലഭിക്കുന്നത് എങ്ങനെ?" ഉത്തരം പറയണം: "ശ്വാസം കൊണ്ടാണ്." "സ്ത്രീനാമങ്ങൾ എങ്ങനെ?" "വാക്ക് കൊണ്ടാണ്." "നപുംസകനാമങ്ങൾ എങ്ങനെ?" "മനസ്സുകൊണ്ടാണ്." "ഗന്ധങ്ങൾ എങ്ങനെ?" "മൂക്കുകൊണ്ടാണ്." "രൂപങ്ങൾ എങ്ങനെ?" "കണ്ണുകൊണ്ടാണ്." "ശബ്ദങ്ങൾ എങ്ങനെ?" "ചെവികൊണ്ടാണ്." "രുചികൾ എങ്ങനെ?" "നാവുകൊണ്ടാണ്." "കർമ്മങ്ങൾ എങ്ങനെ?" "കൈകൊണ്ടാണ്." "സുഖവും ദുഃഖവും എങ്ങനെ?" "ശരീരത്തിലൂടെ." "ആനന്ദം, ആസ്വാദനം, സന്താനോത്പത്തി എങ്ങനെ?" "ജനനേന്ദ്രിയം കൊണ്ടാണ്." "നടത്തൽ എങ്ങനെ?" "കാൽകൊണ്ടാണ്." "ധാരണകളും ആഗ്രഹങ്ങളും എങ്ങനെ അറിയാം?" "ജ്ഞാനത്തോടെ." അങ്ങനെ അവനോട് പറയുന്നു. വെള്ളമാണ് എന്റെ ലോകം, നിന്റെ ലോകം. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ വിജയത്തെ നേടുന്നു, വ്യക്തിത്വം നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ, ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവൻ.

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह कौषीतकिस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो मनो दूतं वाक्परिवेष्ट्री चक्षुर्गात्रं श्रोत्रं संश्रावयितृ तस्मै वा एतस्मै प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति तथो एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययाचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्योपनिषन्न याचेदिति । तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्धोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति । य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचतो भवति । अन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति

ശ്വാസം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മമെന്ന് കൗശീതകി പറഞ്ഞു. ഈ ശ്വാസം ബ്രഹ്മമായതിനാൽ മനസ്സാണ് ദൂതൻ, വാക്കാണ് സേവിക, കണ്ണാണ് ശരീരം, ചെവിയാണ് അറിയിപ്പുകാരൻ. ഈ ശ്വാസം ബ്രഹ്മമായതിനാൽ എല്ലാ ദേവതകളും അവനോട് ചോദിക്കാതെ തന്നെ ബലികൾ അർപ്പിക്കുന്നു; അതുപോലെ തന്നെ ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവനോട് എല്ലാ ജീവികളും ചോദിക്കാതെ തന്നെ ബലികൾ അർപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ സമീപത്തിരിക്കുന്നവനോട് ഒന്നും ചോദിക്കരുത്. ഒരു ഗ്രാമത്തിൽ ഭിക്ഷയടക്കി കിട്ടിയില്ലെങ്കിൽ, "എനിക്ക് കിട്ടാത്തത് ഞാൻ കഴിക്കില്ല" എന്ന് പറഞ്ഞു ഇരുന്നുപോകുന്നതുപോലെയാണ് ഇത്. മുന്നിൽ ഇരിക്കുന്നവർ നിഷേധിച്ചാൽ, അവർ പിന്നീട് "നാം കൊടുക്കാം" എന്ന് പറയും. ചോദിക്കുന്നവനു വേണ്ടിയുള്ള നിയമം ഇതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ, അവർ "നാം കൊടുക്കാം" എന്ന് പറയും, പക്ഷേ കൊടുക്കില്ല.

प्राणो ब्रह्मेति ह स्माह पैङ्ग्यस्तस्य ह वा एतस्य प्राणस्य ब्रह्मणो वाक्परस्ताच्चक्षुरारुन्धे चक्षुः परस्ताच्छ्रोत्रमारुन्धे श्रोत्रं परस्तान्मन आरुन्धे मनः परस्तात्प्राण आरुन्धे तस्मै वा एतस्मै वा प्राणाय ब्रह्मण एताः सर्वा देवता अयाचमानाय बलिं हरन्ति एवास्मै सर्वाणि भूतान्ययचमानायैव बलिं हरन्ति य एवं वेद तस्यॊपनिषन्न याचेदिति तद्यथा ग्रामं भिक्षित्वाऽलब्ध्वोपविशेन्नाहमतो दत्तमश्नीयामिति य एवैनं पुरस्तात्प्रत्याचक्षीरंस्त एवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इत्येष धर्मो याचितो भवत्यन्यतस्त्वेवैनमुपमन्त्रयन्ते ददाम त इति

പൈംഗ്യൻ പറഞ്ഞു: "ശ്വാസം തന്നെയാണ് ബ്രഹ്മം." ഈ ബ്രഹ്മമായ ശ്വാസത്തിന് വാക്ക് അതിനപ്പുറം; കാഴ്ച അതിൽ നിന്നു തടയപ്പെടുന്നു; കാഴ്ചക്ക് അതിനപ്പുറം; ശ്രവണശക്തി അതിൽ നിന്നു തടയപ്പെടുന്നു; ശ്രവണത്തിന് അതിനപ്പുറം; മനസ്സ് അതിൽ നിന്നു തടയപ്പെടുന്നു; മനസ്സിന് അതിനപ്പുറം; ശ്വാസം അതിൽ നിന്നു തടയപ്പെടുന്നു. ഈ ബ്രഹ്മമായ ശ്വാസത്തിന് എല്ലാ ദേവതകളും ചോദിക്കാതെ തന്നെ ബലികൾ അർപ്പിക്കുന്നു; അതുപോലെ ഇതു അറിയുന്നവനു എല്ലാ ജീവികളും ചോദിക്കാതെ തന്നെ ബലികൾ അർപ്പിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട്, അടുത്ത് ഇരിക്കുന്നവനോട് ഒന്നും ചോദിക്കരുത്. ഒരു ഗ്രാമത്തിൽ ഭിക്ഷയെടുത്ത് ഒന്നും കിട്ടാതെ, "ഇനി ഞാൻ ലഭിക്കാത്തത് കഴിക്കില്ല" എന്ന് പറഞ്ഞ് ഇരിക്കുന്നവനെപ്പോലെ, മുന്നിൽ ഇരിക്കുന്നവർ നിഷേധിച്ചാൽ, അവർ അവനോട് "നാം തരാം" എന്നു പറയുന്നു. ചോദിച്ചാൽ ഇങ്ങനെ ചെയ്യേണ്ടതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ, അവർ "നാം തരാം" എന്ന് പറയും, പക്ഷേ നൽകില്ല.

अथात एकधनावरोधनं यदेकधनमभिध्यायात्पौर्णमास्यां वाऽमावास्यायां वा शुद्धपक्षे वा पुण्ये नक्षत्रेऽग्निमुपसमाधाय परिसमुह्य परिस्तीर्य पर्युक्ष्योपूर्वदक्षिणं जान्वाच्य स्रुवेण वा चमसेन वा कंसेन वैता आज्याहुतीर्जुहोति वाङ्नामदेवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । प्राणॊ नाम देवताऽवरॊधिनी सा मेमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । चक्षुर्नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । श्रोत्रं नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहा । मनो नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाह। प्रज्ञा नाम देवतावरोधिनी सा मेऽमुष्मादिदमवरुन्धां तस्यै स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्यार्थं ब्रवीत दूतं वा प्रहिणुयाल्लभते हैव

ഇപ്പോൾ, ഒരൊറ്റ ധനം നേടാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ, പൗർണമി, അമാവാസ്യ, ശുദ്ധപക്ഷം, അല്ലെങ്കിൽ ഉത്തമ നക്ഷത്രത്തിൽ, അഗ്നി തെളിച്ച്, എല്ലാം ശേഖരിച്ച്, പടർത്ത്, തളിച്ച്, കിഴക്കും തെക്കും നോക്കി, ഒരു കുഴിച്ചോ കമണ്ഡലത്തോ പാത്രത്തിലോ നെയ്യ് അർപ്പണം ചെയ്യണം: "വാക്ക് എന്ന ദേവത എനിക്ക് അതിനെ പിടിച്ചു തരണമേ, അവളെ സുഖമായി ആക്കുന്നു." "ശ്വാസം എന്ന ദേവത എനിക്ക് അതിനെ പിടിച്ചു തരണമേ, അവളെ സുഖമായി ആക്കുന്നു." "കണ്ണ് എന്ന ദേവത എനിക്ക് അതിനെ പിടിച്ചു തരണമേ, അവളെ സുഖമായി ആക്കുന്നു." "ചെവി എന്ന ദേവത എനിക്ക് അതിനെ പിടിച്ചു തരണമേ, അവളെ സുഖമായി ആക്കുന്നു." "മനസ്സ് എന്ന ദേവത എനിക്ക് അതിനെ പിടിച്ചു തരണമേ, അവളെ സുഖമായി ആക്കുന്നു." "ബുദ്ധി എന്ന ദേവത എനിക്ക് അതിനെ പിടിച്ചു തരണമേ, അവളെ സുഖമായി ആക്കുന്നു." പിന്നെ, പുകവാസം നക്കിയും, നെയ്യ് പുരട്ടി, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, ഉദ്ദേശം പറഞ്ഞോ ദൂതനെ അയച്ചോ ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ചെയ്യുമ്പോൾ അതു നിർബന്ധമായി ലഭിക്കും.

अथातो दैवस्मरो यस्य प्रियो बुभूषेद्यस्यै वा एषां वै तेषामेवैकस्मिन्पर्वण्यग्निमुपसमाधायैतयैवावृतैता आज्याहुतीर्जुहोति वाचं मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । चक्षुस्ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहा । श्रॊत्रं ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । मनस्ते मयि जुहॊम्यसौ स्वाहा । प्रज्ञां ते मयि जुहोम्यसौ स्वाहेत्यथ धूमगन्धं प्रजिघ्रायाज्यलेपेनाङ्गान्यनुविमृज्य वाचंयमोऽभिप्रवृज्य संस्पर्शं जिगमिषेदपि वाताद्वा सम्भाषमाणस्तिष्ठेत्प्रियो हैव भवति स्मरन्ति हैवास्य

ഇപ്പോൾ ദൈവസ്മരണയെക്കുറിച്ച്: ആരെങ്കിലും പ്രിയപ്പെട്ടവൻ ഓർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുമ്പോ, അല്ലെങ്കിൽ ആര്ക്ക് ഇതു ചെയ്യപ്പെടുമ്പോ, ഏതെങ്കിലും ഉത്സവദിനത്തിൽ അഗ്നി തെളിച്ച്, ഈ അർപ്പണങ്ങൾ തന്നെയായി നെയ്യ് അർപ്പണം ചെയ്യണം: "നിന്റെ വാക്ക് എനിക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു, ഈയാൾക്ക് സുഖമായി ആക്കുന്നു." "നിന്റെ കാഴ്ച എനിക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു, ഈയാൾക്ക് സുഖമായി ആക്കുന്നു." "നിന്റെ ശ്രവണശക്തി എനിക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു, ഈയാൾക്ക് സുഖമായി ആക്കുന്നു." "നിന്റെ മനസ്സ് എനിക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു, ഈയാൾക്ക് സുഖമായി ആക്കുന്നു." "നിന്റെ ബുദ്ധി എനിക്ക് അർപ്പിക്കുന്നു, ഈയാൾക്ക് സുഖമായി ആക്കുന്നു." പിന്നെ, പുകവാസം നക്കിയും, നെയ്യ് പുരട്ടി, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, സ്പർശം തേടണം; അല്ലെങ്കിൽ, കാറ്റ് പോലും സംസാരിച്ചാലും മിണ്ടാതെ ഇരിക്കണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അവൻ പ്രിയനാകും; അവനെ അവർ ഓർക്കും.

अथातः सायमन्नं प्रातर्दनमान्तरमग्निहोत्रमिति चाचक्षते यावद्वै पुरुषो भाषते न तावत्प्राणितुं शक्नोति प्राणं तदा वाचि जुहोति । यावद्वै पुरुषः प्राणिति न तावद्भाषितुं शक्नोति वाचं तदा प्राणे जुहोति । एतेऽनन्तेऽमृताहुतिर्जाग्रच्च स्वपंश्च सन्ततमव्यवच्छिन्नं जुहोत्यथ या अन्या आहुतयोऽन्तवत्यस्ताः कर्ममय्यो हि भवन्त्येतद्ध वै पूर्वे विद्वांसोऽग्निहोत्रं न जुहवांचक्रुः

ഇപ്പോൾ, സായംഭോഗവും പ്രാതർഭോഗവും ഇടയ്ക്കുള്ള അഗ്നിഹോത്രം എന്നാണ് പറയുന്നത്. ഒരാൾ സംസാരിക്കുന്നിടത്തോളം അവൻ ശ്വാസം എടുക്കാൻ കഴിയില്ല; അപ്പോൾ ശ്വാസം വാക്കിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഒരാൾ ശ്വാസം എടുക്കുന്നിടത്തോളം അവൻ സംസാരിക്കാൻ കഴിയില്ല; അപ്പോൾ വാക്ക് ശ്വാസത്തിൽ അർപ്പിക്കുന്നു. ഇവയാണ് അനന്തവും അമൃതവുമായ അർപ്പണങ്ങൾ, ഉണർന്നിരിക്കുമ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും തുടർച്ചയായി, ഇടവേളയില്ലാതെ അർപ്പിക്കപ്പെടുന്നത്. മറ്റു അർപ്പണങ്ങൾ എല്ലാം അവസാനമുള്ളവയാണ്, അവ പ്രവർത്തിയിൽ നിന്നുള്ളവയാണ്. അതുകൊണ്ടു തന്നെ, പഴയ ജ്ഞാനികൾ അഗ്നിഹോത്രം അർപ്പിച്ചിരുന്നില്ല.

उक्थं ब्रह्मेति ह स्माह शुष्कभृङ्गरस्तदृगित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्यायाभ्यर्च्यन्ते तद्यजुरित्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय युज्यन्ते तत्सामेत्युपासीत सर्वाणि हास्मै भूतानि श्रैष्ठ्याय सन्नमन्ते तच्छ्रीरित्युपासीत तद्यश इत्युपासीत तत्तेज इत्युपासीत तद्यथैतच्छास्त्राणां श्रीमत्तमं यशस्वितमं तेजस्वितमं भवति । तथैवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रीमत्तमो यशस्वितमस्तेजस्वितमो भवति । तमेतमैष्टकं कर्ममयमात्मानमध्वर्युः संस्करोति तस्मिन्यजुर्मयं प्रवयति यजुर्मयम् ऋङ्मयं होता ऋङ्मये साममयमुद्गाता स एष सर्वस्यै त्रयीविद्याया आत्मैष उ एवास्यात्मा एतदात्मा भवति य एवं वेद

ശുഷ്കഭൃംഗരൻ പറഞ്ഞു: "ഉക്തം ബ്രഹ്മമാണ്." അതിനെ ഋക്‌വേദം എന്നപോലെ ധ്യാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി ആദരിക്കും. അതിനെ യജുർവേദം എന്നപോലെ ധ്യാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനോടൊപ്പം ചേർന്ന് ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി ഒന്നാകും. അതിനെ സാമവേദം എന്നപോലെ ധ്യാനം ചെയ്യണം. അങ്ങനെ ചെയ്താൽ എല്ലാ ജീവികളും അവനെ ശ്രേഷ്ഠതയ്ക്കായി നമസ്കരിക്കും. അതിനെ ഐശ്വര്യമായി, കീര്ത്തിയായി, തേജസ്സായി ധ്യാനം ചെയ്യണം. എങ്ങനെ ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഐശ്വര്യവും, കീര്ത്തിയും, തേജസ്സും ഉള്ളത് ഉണ്ടാകുന്നുവോ, അങ്ങനെ തന്നെ ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞവൻ എല്ലാ ജീവികളിലും ഏറ്റവും ഐശ്വര്യവാനായി, കീര്ത്തിയുള്ളവനായി, തേജസ്സുള്ളവനായി മാറുന്നു. യജ്ഞം ചെയ്യുന്നവൻ തന്റെ ആത്മാവിനെ കർമ്മരൂപമായ ഒരു ഇഷ്ടികയാക്കി നിർമ്മിക്കുന്നു; അതിൽ യജുർവേദം ചേർക്കുന്നു, ഹോതാവ് ഋക്‌വേദം ചേർക്കുന്നു, ഉദ്ഗാതാവ് സാമവേദം ചേർക്കുന്നു. ഇതാണ് ത്രയീവിദ്യകളുടെ ആത്മാവ്; ഇതാണ് അതിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞവൻ അതായ ആത്മാവായി മാറുന്നു.

अथातः सर्वजितः कौषीतकेस्त्रीण्युपासनानि भवन्ति यज्ञोपवीतं कृत्वाप आचम्य त्रिरुदपात्रं प्रसिच्योद्यन्तमादित्यमुपतिष्ठेत वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृता मध्ये सन्तमुद्वर्गोऽसि पाप्मानं मे वृङ्धीत्येतयैवावृताऽस्तं यन्तं संवर्गोऽसि पाप्मानं मे संवृङ्धीति । यदहोरात्राभ्यां पापं करोति सं तद्वृङ्क्ते

ഇനി സർവ്വജിതെന്നാൽ, കൗശീതകിയിൽ മൂന്നു ഉപാസനകൾ ഉണ്ട്. യജ്ഞോപവീതം ധരിച്ച് വെള്ളം കഴിച്ച്, മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉണക്കിയ പാത്രത്തിൽ വെള്ളം തളിച്ച്, ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യനെ നോക്കി ധ്യാനം ചെയ്യണം: "നീ പ്രകാശമാണ്; എന്റെ പാപം നീക്കം ചെയ്യണം." ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് മധ്യാഹ്നത്തിൽ സൂര്യനെ നോക്കി ധ്യാനം ചെയ്യണം: "നീ ഉയർന്ന പ്രകാശമാണ്; എന്റെ പാപം നീക്കം ചെയ്യണം." അസ്തമയസമയത്ത് സൂര്യനെ നോക്കി ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് ധ്യാനം ചെയ്യണം: "നീ താഴേക്കുള്ള പ്രകാശമാണ്; എന്റെ പാപം നീക്കം ചെയ്യണം." ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ, രാവും പകലും ചെയ്യുന്ന എല്ലാ പാപങ്ങളും അകറ്റപ്പെടും.

अथ मासि मास्यमावास्यायां पश्चाच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता हरिततृणाभ्यां वाक्प्रत्यस्यति यत्ते सुसीमं हृदयमधि चन्द्रमसि श्रितं तेनामृतत्वस्येशानं माहं पौत्रमघं रुदमिति न हास्मात्पूर्वाः प्रजाः प्रयन्तीति नु जातपुत्रस्याथाजातपुत्रस्याप्यायस्व समेतु ते सन्ते पयांसि समुयन्तु वाजा यमादित्या अंशुमाप्याययन्तीत्येतास्तिस्र ऋचो जपित्वा मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिराप्याययिष्ठा यॊऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिराप्यायस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तयति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते

മാസത്തിൽ, അമാവാസ്യ ദിവസം പടിഞ്ഞാറ് കാണുന്ന ചന്ദ്രനെ നോക്കി ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് രണ്ട് പച്ച പുല്ല് ഇട്ടുകൊണ്ട് പറയണം: "ചന്ദ്രനേ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിലെ ശുദ്ധമായത് എനിക്ക് അമൃതത്വം നൽകട്ടെ. പുത്രന്റെ പാപം കൊണ്ടു ഞാൻ കരയേണ്ടി വരരുതേ." അതുകൊണ്ടാണ് പൂർവ്വികർ അവനെക്കാൾ മുമ്പ് പോകാറില്ല. പുത്രൻ ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നത് നോക്കാതെ, "നീ വളരട്ടെ, നിന്റെ പാൽ കൂടട്ടെ, വെള്ളവും സമ്പത്തും നിന്നിലേക്കു വരട്ടെ. ആദിത്യന്മാർ അവരുടെ കിരണങ്ങളാൽ നിന്നെ വളർത്തട്ടെ" എന്ന് ഈ മൂന്ന് ഋക്കുകൾ ജപിച്ച്, "നമ്മുടെ പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ നീ വളർച്ച നൽകണം. ആരെങ്കിലും നമ്മെ ദ്വേഷിച്ചാലും, നാം ആരെയെങ്കിലും ദ്വേഷിച്ചാലും, അവർക്കും പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ വളർച്ച ലഭിക്കട്ടെ" എന്ന് പറയണം. ഇതാണ് ദൈവിക മന്ത്രം, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെ ചക്രം, വലത് കൈയുടെ ചലനം.

अथ पौर्णमास्यां पुरस्ताच्चन्द्रमसं दृश्यमानमुपतिष्ठेतैतयैवावृता सोमो राजासि विचकक्षणः पञ्चमुखोऽसि प्रजापतिर्ब्राह्मणस्त एकं मुखं तेन मुखेन राज्ञोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु राजा त एकं मुखं तेन मुखेन विशोत्सि तेनैव मुखेन मामन्नादं कुरु श्येनस्त एकं मुखं तेन मुखेन पक्षिणोऽत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु अग्निष्ट एकं मुखं तेन मुखेनेमं लोकमत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु त्वयि पञ्चमं मुखं तेन मुखेन सर्वाणि भूतान्यत्सि तेन मुखेन मामन्नादं कुरु मास्माकं प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षेष्ठा योऽस्माद्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तस्य प्राणेन प्रजया पशुभिरवक्षीयस्वेति दैवीमावृतमावर्त आदित्यस्यावृतमन्वावर्तन्त इति दक्षिणं बाहुमन्वावर्तते

പൗർണമി ദിവസം കിഴക്കോട്ട് കാണുന്ന ചന്ദ്രനെ നോക്കി ഇതേ മന്ത്രം ഉപയോഗിച്ച് പറയണം: "നീ സോമൻ രാജാവാണ്, ജ്ഞാനിയാണു, അഞ്ചു മുഖമുള്ളവനാണ്. നീ പ്രജാപതിയും ബ്രാഹ്മണനുമാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് രാജാവിനെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നീ രാജാവാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് ജനങ്ങളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നീ ശ്യേനപക്ഷിയാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് പക്ഷികളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നീ അഗ്നിയാണ്; ഒരു മുഖം കൊണ്ട് ഈ ലോകത്തെ ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നിന്നിൽ അഞ്ചാമത്തെ മുഖം ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ ജീവികളെയും ഭക്ഷിക്കുന്നു, ആ മുഖം കൊണ്ടു എന്നെ ഭക്ഷിക്കരുതേ. നമ്മുടെ പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ നീ കുറവ് വരുത്തരുതേ. ആരെങ്കിലും നമ്മെ ദ്വേഷിച്ചാലും, നാം ആരെയെങ്കിലും ദ്വേഷിച്ചാലും, അവർക്കു പ്രാണനിൽ, സന്താനത്തിൽ, മൃഗങ്ങളിൽ കുറവ് വരട്ടെ." ഇതാണ് ദൈവിക മന്ത്രം, സൂര്യന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെ ചക്രം, വലത് കൈയുടെ ചലനം.

अथ प्रोष्यान्पुत्रस्य मूर्धानमभिमृशेत् । अङ्गादङ्गात्सम्भवसि हृदयादधिजायसे । आत्मा त्वं पुत्र माविथ स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति । अश्मा भव परशुर्भव हिरण्यमस्तृतं भव । तेजो वै पुत्रनामासि स जीव शरदः शतमसाविति नामास्य गृह्णाति। येन प्रजापतिः प्रजाः पर्यगृह्णादरिष्ट्यै तेन त्वा परिगृह्णाम्यसाविति नामास्य गृह्णात्यथास्य दक्षिणे कर्णे जपत्यस्मै प्रयन्धि मघवन्नृजीषिन्नितीन्द्र श्रेष्ठानि द्रविणानि धेहीति सव्ये मा च्छित्था मा व्यथिष्ठाः शतं शरद आयुषो जीव पुत्र । ते नाम्ना मूर्धानमभिजिघ्राम्यसाविति त्रिर्मूर्धानमवजिघ्रेद्गवां त्वा हिङ्कारेणाभिहिङ्करोमीति त्रिर्मूर्धानमभिहिङ्कुर्यात्

ദൂരയാത്ര കഴിഞ്ഞ് മകൻ വീട്ടിലെത്തുമ്പോൾ, അവന്റെ തല സ്പർശിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയണം: "നിന്റെ ശരീരത്തിന്റെ ഓരോ ഭാഗത്തുനിന്നും നീ ജനിച്ചു, ഹൃദയത്തിൽ നിന്നാണ് നീ ഉദിച്ചത്. മകനേ, നീ എന്റെ ആത്മാവാണ്, നീ നശിക്കരുത്. നൂറു വർഷം നീ ജീവിക്കണം." എന്നിങ്ങനെ അവനൊരു പേര് നൽകണം. "കല്ലുപോലെ ഉറച്ചവനാകൂ, വെട്ടിക്കൊള്ളുന്ന വാളുപോലെ ശക്തനാകൂ, പൊന്നുപോലെ തുളയില്ലാത്തവനാകൂ. മകനേ, നിന്റെ പേര് തേജസ് ആണ്, നീ നൂറു വർഷം ജീവിക്കണം." എന്നിങ്ങനെ അവനൊരു പേര് നൽകണം. "പ്രജാപതി സൃഷ്ടികളെ സംരക്ഷിക്കാൻ എങ്ങനെ അവരെ അളിംഗനം ചെയ്തുവോ, അതുപോലെ ഞാൻ നിന്നെ സംരക്ഷിക്കാൻ അളിംഗനം ചെയ്യുന്നു." എന്നിങ്ങനെ അവനൊരു പേര് നൽകണം. പിന്നെ അവന്റെ വലതുകാതിൽ ഇങ്ങനെ ജപിക്കണം: "മഘവാൻ, ഇന്ദ്രാ, അവനു മികച്ച സമ്പത്ത് നൽകേണമേ." ഇടതുകാതിൽ: "നീ വിട്ടുപോകരുത്, ഭയപ്പെടരുത്. മകനേ, നൂറു വർഷം നീ ജീവിക്കണം." എന്നിങ്ങനെ അവന്റെ പേര് വിളിച്ച് മൂന്നു പ്രാവശ്യം തലയിൽ മണക്കണം; "പശുക്കളുടെ ശബ്ദം പോലെ ഞാൻ നിന്നെ മണക്കുന്നു." എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു പ്രാവശ്യം തലയിൽ മണക്കുകയും പശുക്കളുടെ ശബ്ദം മൂന്നു പ്രാവശ്യം ഉച്ചരിക്കയും വേണം.

अथातो दैवः परिमर एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यदग्निर्ज्वलत्यथैतन्म्रियते यन्न ज्वलति तस्यादित्यमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यथादित्यो दृश्यतेऽथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य चन्द्रमसमेव तेजो गचछति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चन्द्रमा दृश्यते । अथैतन्म्रियते यन्न दृश्यते तस्य विद्युतमेव तेजो गच्छति वायुं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्विद्युद्विद्योततेऽथैतन्म्रियते यन्न विद्योतते तस्य वायुमेव तेजो गच्छति वायुं प्राणः । ता वा एताः सर्वा देवता वायुमेव प्रविश्य वायौ मृता न मृच्छन्ते तस्मादेव उ पुनरुदीरत इत्यधिदैवतमथाध्यात्मम्

ഇപ്പോൾ ദൈവികമായ ലയത്തെക്കുറിച്ച് പറയാം: അഗ്നി ജ്വലിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. അഗ്നി അണയുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രകാശം സൂര്യനിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. സൂര്യൻ ദൃശ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. സൂര്യൻ ദൃശ്യമായില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പ്രകാശം ചന്ദ്രനിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. ചന്ദ്രൻ ദൃശ്യമായിരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. ചന്ദ്രൻ ദൃശ്യമായില്ലെങ്കിൽ അതിന്റെ പ്രകാശം മിന്നലിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. മിന്നൽ തെളിയുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. മിന്നൽ തെളിയാതിരിക്കുമ്പോൾ അതിന്റെ പ്രകാശം വായുവിലേക്കും ശ്വാസം വായുവിലേക്കും പോകുന്നു. ഈ ദേവതകൾ എല്ലാം വായുവിൽ ലയിക്കുന്നു; വായുവിൽ ലയിച്ചാൽ അവ നശിക്കാറില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അവ വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നത്. ഇതാണ് ദേവതകളെക്കുറിച്ചുള്ള വിശദീകരണം; ഇനി ആത്മാവിനെക്കുറിച്ച് പറയാം.

एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यद्वाचा वदत्यथैतन्म्रियते यन्न वदति तस्य चक्षुरेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्चक्षुषा पश्यत्यथैतन्म्रियते यन्न पश्यति तस्य श्रोत्रमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यच्छ्रोत्रेण शृणोत्यथैतन्म्रियते यन्न शृणोति तस्य मन एव तेजो गच्छति प्राण एतद्वै ब्रह्म दीप्यते यन्मनसा ध्यायत्यथैतन्म्रियते यन्न ध्यायति तस्य प्राणमेव तेजो गच्छति प्राणं प्राणस्तावा एताः सर्वा देवताः प्राणमेव प्रविश्य प्राणे मृता न मृच्छन्ते तस्मा देव उ पुनरुदीरते तद्यदिह वा एवं विद्वांस उभौ पर्वतावभिप्रवर्तेयातां तुस्तूर्षमाणो दक्षिणश्चोत्तरश्च न हैवैनं स्तृण्वीयाताम् । अथ य एनं द्विषन्ति यांश्च स्वयं द्वेष्टि त एनं सर्वे परिम्रियन्ते

വാക്ക് സംസാരിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. സംസാരിക്കാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം കണ്ണിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. കണ്ണ് കാണുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. കാണാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം ചെവിയിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ചെവി കേൾക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. കേൾക്കാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം മനസ്സിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. മനസ്സിൽ ധ്യാനിക്കുമ്പോൾ അതിൽ ബ്രഹ്മം പ്രകാശിക്കുന്നു. ധ്യാനിക്കാതിരുന്നാൽ അതിന്റെ പ്രകാശം ശ്വാസത്തിലേക്കും ശ്വാസം ശ്വാസത്തിലേക്കും പോകുന്നു. ഈ ദേവതകൾ എല്ലാം ശ്വാസത്തിൽ ലയിക്കുന്നു; ശ്വാസത്തിൽ ലയിച്ചാൽ അവ നശിക്കാറില്ല. അതുകൊണ്ടാണ് അവ വീണ്ടും ഉദയിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ അറിഞ്ഞ് രണ്ട് ജ്ഞാനികൾ ദക്ഷിണവും ഉത്തരവും നിന്നു രണ്ടു പർവതങ്ങളിലേക്കു പോവുകയാണെങ്കിൽ, ആരും അവനെ തോൽപ്പിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ അവനോട് വൈരമുള്ളവരും അവൻ സ്വയം വൈരമിടുന്നവരും എല്ലാം നശിച്ചുപോകും.

अथातो निःश्रेयसादानं सर्वा ह वै देवता अहं श्रेयसे विवदमानाः । अस्माच्छरीरादुच्चक्रमुस्तद्दारुभूतं शिष्येथैतद्वाक्प्रविवेश तद्वाचा वदच्छिष्य एव । अथैतच्चक्षुः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छिष्य एवाथैनच्छ्रोत्रं प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वच्छिष्य एवाथैनन्मनः प्रविवेश तद्वाचा वदच्चक्षुषा पश्यच्छ्रोत्रेण शृण्वन्मनसा ध्यायच्छिष्य एवाथैतत्प्राणः प्रविवेश तत्तत एव समुत्तस्थौ ते देवाः प्राणे निःश्रेयसं विचिन्त्य प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माल्लोकादुच्चक्रमुः । ते वायु-प्रतिष्ठाकाशात्मानः स्वर्ययुस्तथॊ एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां प्राणमेव प्रज्ञात्मानमभिसम्भूय सहैतैः सर्वैरस्माच्छरीरादुत्क्रामति स वायुप्रतिष्ठाकाशात्मा न स्वरेति तद्भवति यत्रैतद्देवास्तत्प्राप्य तदमृतो भवतियदमृता देवाः

ഇപ്പോൾ പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രാപ്തിയെക്കുറിച്ച് പറയാം. എല്ലാം ദേവതകളും പരസ്പരം ഉത്തമത്വം നേടാൻ മത്സരിച്ചു. അവരൊക്കെയും ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയപ്പോൾ ശരീരം മരണമടഞ്ഞതുപോലെ ആയിരുന്നു. പിന്നെ വാക്ക് അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചെങ്കിലും ജീവൻ ഇല്ലായിരുന്നു. കാഴ്ച അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. കേൾവി അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, കേൾവിയാൽ കേട്ടു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. മനസ്സ് അകത്തേക്ക് കടന്നു, വാക്ക് കൊണ്ട് സംസാരിച്ചു, കാഴ്ച കൊണ്ട് കണ്ടു, കേൾവിയാൽ കേട്ടു, മനസ്സിൽ ചിന്തിച്ചു, എന്നിരുന്നാലും ജീവൻ ഇല്ല. ശ്വാസം അകത്തേക്ക് കടന്നപ്പോൾ അവിടെ നിന്നു എഴുന്നേറ്റു. ദേവതകൾ ശ്വാസത്തിൽ പരമശ്രേയസ്സിനെ ചിന്തിച്ചു, ശ്വാസത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവായി ഏറ്റെടുത്തു, അവരൊക്കെയും ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോയി. അവർ വായുവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ആകാശം സ്വഭാവമായി സ്വർഗത്തിൽ എത്തി. ഇങ്ങനെ ആരെങ്കിലും ശ്വാസത്തെ ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവായി ഏറ്റെടുത്തു, എല്ലാ ജീവികളോടൊപ്പം ഈ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുന്നു. അവൻ വായുവിനെ അടിസ്ഥാനമാക്കി, ആകാശം സ്വഭാവമായി സ്വർഗത്തിൽ എത്തുന്നു. ദേവതകൾ അതിൽ എത്തുമ്പോൾ അവർ അമൃതരാകുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് ദേവതകൾക്ക് അമൃതത ലഭിക്കുന്നത്.

अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते । पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवैस्तृणैरगारं संस्तीर्याग्निमुपसमाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्रच्छन्नः स्वयं श्येत एत्य पुत्र उपरिषटादभिनिपद्यते, इन्द्रियैरस्येन्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्याभिमुखत एवासीताथास्मै संप्रयच्छति वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः प्राणं मे त्वयि दधानीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः । चक्षुर्मे त्वयि दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः । श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोत्रं ते मयि दध इति पुत्रः । मनो मे त्वयि दधानीति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः । अन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पितान्नरसांस्ते मयि दध इति पुत्रः । कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः । सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः । आनन्दं रतिं प्रजातिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजातिं ते मयि दध इति पुत्रः । इत्या मे त्वयि दधानीति पिता इत्या ते मयि दध इति पुत्रः । धियो विज्ञातव्यं कामान्मे त्वयि दधानीति पिता धियो विज्ञातव्यं कामांस्ते मयि दध इति पुत्रः । अथ दक्षिणावुत्प्राङुपनिष्क्रामति तं पितानुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसमन्नाद्यं कीर्तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सव्यमंसमन्ववेक्षते पाणिनान्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गांल्लोकान्कामानवाप्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वर्ये पिता वसेत्परि वा व्रजेद्यद्यु वै प्रेयाद्यदेवैनं समापयति तथा समापयितव्यो भवति तथा समापयितव्यो भवति

ഇപ്പോൾ പിതാവിൽ നിന്ന് മകനിലേക്ക് അറിവ് കൈമാറുന്നതിനെക്കുറിച്ച് പറയാം. പിതാവ് മകനെ വിളിച്ചു, ഒമ്പത് ദർഭകൾ വിരിച്ച്, അഗ്നി തെളിച്ച്, വെള്ളം നിറച്ച പാത്രം വച്ചിട്ട്, പഴയ വസ്ത്രം ധരിച്ച്, താനെ മറച്ചു കിടന്നു. മകൻ അടുത്ത് വന്നു ഇരുന്നു. പിതാവ് തന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ മകന്റെ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുമായി സ്പർശിച്ചു, മകൻ നേരെ നോക്കി ഇരുന്നു. പിന്നെ പിതാവ് പറഞ്ഞു: 'വാക്ക് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' മകൻ പറഞ്ഞു: 'അച്ഛാ, വാക്ക് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ശ്വാസം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ശ്വാസം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'കണ്ണ് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, കണ്ണ് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ചെവി ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ചെവി എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'മനസ്സ് ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, മനസ്സ് എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'അന്നത്തിന്റെ സാരം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, അന്നത്തിന്റെ സാരം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'കർമ്മങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, കർമ്മങ്ങൾ എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'സുഖം, ദു:ഖം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, സുഖവും ദു:ഖവും എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തതി ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ആനന്ദം, സന്തോഷം, സന്തതി എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ചലനം ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ചലനം എന്നിൽ വെക്കൂ.' 'ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങൾ ഞാൻ നിന്നിൽ വെക്കുന്നു.' 'അച്ഛാ, ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങൾ എന്നിൽ വെക്കൂ.' എന്നിങ്ങനെ പിതാവ് മകനിൽ എല്ലാം വെച്ചു. പിന്നെ പിതാവ് കിഴക്കോട്ട് എഴുന്നേറ്റു, മകനെ അനുഗ്രഹിച്ചു: 'പ്രശസ്തി, ബ്രഹ്മതേജസ്, സമൃദ്ധി, കീർത്തി നിനക്ക് ലഭിക്കട്ടെ.' പിന്നെ മറ്റോൾ വലതുകാലിൽ നോക്കി, കൈകൊണ്ട് അതിനെ മറച്ചു, വസ്ത്രം കൊണ്ടോ മറച്ചു, 'സ്വർഗലോകവും ആഗ്രഹങ്ങളും നിനക്ക് ലഭിക്കട്ടെ' എന്ന് പ്രാർത്ഥിച്ചു. പിതാവിന് ആരോഗ്യമുണ്ടെങ്കിൽ മകന്റെ ഐശ്വര്യത്തിൽ കൂടെ താമസിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ പുറത്ത് പോകും. മകൻ പുറത്ത് പോയാൽ, പിതാവ് നിർദ്ദേശപ്രകാരം കൈമാറ്റം പൂർത്തിയാക്കണം.

प्रतर्दनो ह दैवोदासिरिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगाम । युद्धेन च पौरुषेण च तं हेन्द्र उवाच । प्रतर्दन वरं ते ददानीति स होवाच प्रतर्दनः । त्वमेव मे वृणीष्व यं त्वं मनुष्याय हिततमं मन्यस इति तं हेन्द्र उवाच । न वै वरोऽवरस्मै वृणीते त्वमेव वृणीष्वेत्येवमरो वै किल म इति होवाच प्रतर्दनोऽथो खल्विन्द्रः सत्यादेव नेयाय । सत्यं हीन्द्रः स होवाच । मामेव विजानीह्येतदेवाहं मनुष्याय हिततमं मन्ये । यन्मां विजानीयात् । त्रिशीर्षाणं त्वाष्ट्रमहनमवाङ्मुखान्यतीन्सालावृकेभ्यः प्रायच्छं बह्वीः सन्धा अतिक्रम्य दिवि प्रह्लादीयानतृणमहमन्तरिक्षे पौलोमान्पृथिव्यां कालखाञ्जान् । तस्य मे तत्र न लोम च मामीयते । स यो मां विजानीयान्नास्य केन च कर्मणा लोको मीयते । न मातृवधेन न पितृवधेन न स्तेयेन न भ्रूणहत्यया नास्य पापं च न चकृषो मुखान्नीलं वेत्तीति

പ്രതർദനൻ, ദൈവോദാസന്റെ മകൻ, ഇന്ദ്രന്റെ പ്രിയമായ വാസസ്ഥലത്ത് എത്തി. യുദ്ധത്തിലും വീര്യത്തിലും അദ്ദേഹം വിജയിച്ചു. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രതർദന, ഞാൻ ഒരു വരം തരാം.' പ്രതർദനൻ പറഞ്ഞു: 'നീ തന്നെ മനുഷ്യന് ഏറ്റവും ഉപകാരപ്രദമെന്ന് കരുതുന്ന വരം എനിക്ക് തിരഞ്ഞെടുക്കൂ.' ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'വരങ്ങൾ മറ്റൊരാളിന് വേണ്ടി തിരഞ്ഞെടുക്കാറില്ല; നീ തന്നെ തിരഞ്ഞെടുക്കണം.' പ്രതർദനൻ പറഞ്ഞു: 'എനിക്ക് അമൃതത ലഭിക്കട്ടെ.' ഇന്ദ്രനെ സത്യത്തിലൂടെ മാത്രമേ അടുക്കാൻ കഴിയൂ, കാരണം ഇന്ദ്രൻ സത്യമാണ്. ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'എന്നെ അറിയുക; മനുഷ്യന് ഏറ്റവും ഉപകാരപ്രദം ഇതാണ്: എന്നെ അറിയുക. ഞാൻ മൂന്നു തലയുള്ള ത്വഷ്ടാരനെ തലകുനിഞ്ഞ് സാലാവൃകർക്ക് അയച്ചു. അനേകം തടസ്സങ്ങൾ മറികടന്നു, സ്വർഗത്തിൽ പ്രഹ്ലാദിയരെ ജയിച്ചു; ആകാശത്തിൽ പൗലോമന്മാരെ, ഭൂമിയിൽ കാലഖഞ്ജന്മാരെ ജയിച്ചു. അതിൽ ഒരു രോമവും എനിക്ക് നഷ്ടമായില്ല. എന്നെ അറിയുന്നവനു യാതൊരു കർമ്മവും ദോഷം വരുത്തില്ല; അമ്മയെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെയും, അച്ഛനെ കൊല്ലുന്നതിലൂടെയും, കള്ളനടത്തിയാലും, ഗർഭഹത്യ ചെയ്താലും, പാപം അവനെ സ്പർശിക്കില്ല. അവൻ വായിൽ നിന്ന് നീല നിറം കാണുകയില്ല.'

स होवाच प्राणोऽस्मि प्रज्ञात्मा तं मामायुरमृतमित्युपास्व | आयुः प्राणः प्राणो वा आयुः प्राण एवाचामृतम् । यावद्ध्यस्मिञ्छरीरे प्राणो वसति तावदायुः । प्राणेन ह्येवामुष्मिंल्लोकेऽमृतत्वमाप्नोति । प्रज्ञया सत्यसङ्कल्पं स यो ममायुरमृतमित्युपास्ते सर्वमायुरस्मिंल्लोक एति । आप्नोत्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके । तद्धैक आहुरेकभूयं वै प्राणा गच्छन्तीति । न हि कश्चन शक्नुयात्सकृद्वाचा नाम प्रज्ञापयितुं चक्षुषा रूपं श्रोत्रेण शब्दं मनसा ध्यानमित्येकभूयं वै प्राणाः । एकैकमेतानि सर्वाण्येव प्रज्ञापयन्ति । वाचं वदन्ती सर्वे प्राणा अनुवदन्ति । चक्षुः पश्यत्सर्वे प्राणा अनुपश्यन्ति श्रोत्रं शृण्वत्सर्वे प्राणा अनुशृण्वन्ति मनो ध्यायत्सर्वे प्राणा अनुध्यायन्ति प्राणं प्राणन्तं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्तीति । एवमुहैवैतदिति हेन्द्र उवाच । अस्तीत्येव प्राणानां निःश्रेयसादानमिति

അവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ശ്വാസമാണ്, ജ്ഞാനത്തിന്റെ ആത്മാവാണ്. എന്നെ ആയുസ്സും അമൃതതയും ആയി ആരാധിക്കണം.' ആയുസ്സ് ശ്വാസം തന്നെയാണ്; ശ്വാസം ആയുസ്സാണ്; ശ്വാസം തന്നെയാണ് അമൃതത. ഈ ശരീരത്തിൽ ശ്വാസം ഉണ്ടാകുന്നത്ര സമയം ആയുസ്സുണ്ട്. ശ്വാസം കൊണ്ടാണ് ആ ലോകത്ത് അമൃതത നേടുന്നത്. ജ്ഞാനത്തോടെ സത്യത്തിൽ ഉറച്ചവനാകാം. എന്നെ ആയുസ്സും അമൃതതയും ആയി ആരാധിക്കുന്നവൻ ഈ ലോകത്ത് മുഴുവൻ ആയുസ്സും, സ്വർഗലോകത്ത് അമൃതതയും സ്ഥിരതയും നേടുന്നു. ചിലർ പറയുന്നു, 'ശ്വാസങ്ങൾ ഓരോന്നായി പോകുന്നു.' പക്ഷേ, ഒരാളും ഒരേസമയം വാക്ക് കൊണ്ട് എല്ലാ പേരുകളും, കണ്ണ് കൊണ്ട് എല്ലാ രൂപങ്ങളും, ചെവി കൊണ്ട് എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും, മനസോടെ എല്ലാ ചിന്തകളും പഠിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല. ശ്വാസങ്ങൾ ഒന്നായാണ്. ഓരോന്നും ഇവയെല്ലാം അറിയിക്കുന്നു. വാക്ക് സംസാരിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം സംസാരിക്കുന്നു. കണ്ണ് കാണുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം കാണുന്നു. ചെവി കേൾക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം കേൾക്കുന്നു. മനസ്സ് ചിന്തിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം ചിന്തിക്കുന്നു. ശ്വാസം ശ്വസിക്കുമ്പോൾ എല്ലാ ശ്വാസങ്ങളും അതിനൊപ്പം ശ്വസിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്,' എന്ന് ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു. 'ഇതാണ് ശ്വാസങ്ങളുടെ പരമശ്രേയസ്സിന്റെ പ്രാപ്തി.'

जीवति वागपेतो मूकान्हि पश्यामो जीवति चक्षुरपेतोऽन्धान्हि पश्यामो जीवति श्रोत्रापेतो बधिरान्हि पश्यामो जीवति मनोपेतो बालान्हि पश्यामो जीवति बाहुच्छिन्नो जीवत्यूरुच्छिन्न इति । एवं हि पश्याम इति । अथ खलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं शरीरं परिगृह्योतथापयति । तस्मादेतदेवोऽथमुपासीत । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः । सह ह्येतावस्मिञ्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतस्तस्यैषैव दृष्टिः । एतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुषः सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति । तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति । स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो सर्वा दिशॊ विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः । तस्यैषैव सिद्धिरेतद्विज्ञानम् । यत्रैतत्पुरुष आर्तो मरिष्यन्नाबल्यं न्येत्य मोहं नैति तदाहुः । उदक्रमीच्चित्तम् । न शृणोति न पश्यति वाचा वदति न ध्यायत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तदैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकाः

ജീവന്‍ വാക്ക് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ മൌനരായിരിക്കും. ജീവന്‍ കണ്ണ് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ കുരുടരായിരിക്കും. ജീവന്‍ ചെവി നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ ബധിരരായിരിക്കും. ജീവന്‍ മനസ്സ് നഷ്ടപ്പെട്ടവരെ നാം കാണുന്നു, അവര്‍ ബാലന്മാരായി കാണപ്പെടും. കൈ മുറിഞ്ഞാലും ജീവന്‍ നിലനില്‍ക്കും; കാലു മുറിഞ്ഞാലും ജീവന്‍ നിലനില്‍ക്കും. ഇതെല്ലാം നാം കാണുന്നു. പക്ഷേ, പ്രാണന്‍ എന്ന ജ്ഞാനാത്മാവ് ഈ ശരീരത്തെ പിടിച്ചു നിലനിര്‍ത്തുന്നു. അതുകൊണ്ടു ഈ പ്രാണനെയാണ് ആരാധിക്കേണ്ടത്. പ്രാണന്‍ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞാനവും പ്രാണനാണ്. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് ഈ ശരീരത്തില്‍ വസിക്കുന്നു, ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഇതാണ് ദര്‍ശനം, ഇതാണ് അറിവ്. ഒരാള്‍ ഉറങ്ങുമ്പോള്‍ സ്വപ്നം കാണാതിരിക്കുമ്പോള്‍, അവനില്‍ പ്രാണന്‍ മാത്രം ഒറ്റയടിയായി നിലനില്‍ക്കുന്നു. വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിലേക്കു ചേരുന്നു, കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളുമായി. അവന്‍ ഉണരുമ്പോള്‍, തീയില്‍ നിന്നു ചിതറുന്ന ചിന്തകള്‍ പോലെ, ഈ ആത്മാവില്‍ നിന്നു പ്രാണന്‍മാര്‍ ഓരോതന്നെ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു; പ്രാണന്‍മാരില്‍ നിന്ന് ദേവന്മാരിലേക്ക്, ദേവന്മാരില്‍ നിന്ന് ലോകങ്ങളിലേക്ക്. ഇതാണ് സിദ്ധി, ഇതാണ് അറിവ്. ഒരാള്‍ വേദനയിലായോ മരണത്തോടു സമീപിച്ചോ ശക്തി നഷ്ടപ്പെട്ടോ മനസ്സില്ലാതായോ ഇരിക്കുമ്പോള്‍, 'അവന്റെ മനസ്സ് വിട്ടുപോയി' എന്നാണ് പറയുന്നത്. അവന്‍ കേള്‍ക്കുന്നില്ല, കാണുന്നില്ല, സംസാരിക്കുന്നില്ല, ധ്യാനിക്കുന്നില്ല. അപ്പോള്‍ അവനില്‍ പ്രാണന്‍ മാത്രം ഒറ്റയായി നിലനില്‍ക്കുന്നു. വാക്ക് എല്ലാ പേരുകളുമായി അവനിലേക്കു ചേരുന്നു, കണ്ണ് എല്ലാ രൂപങ്ങളുമായി, ചെവി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളുമായി, മനസ്സ് എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളുമായി. അവന്‍ ഉണരുമ്പോള്‍, തീയില്‍ നിന്നു ചിതറുന്ന ചിന്തകള്‍ പോലെ, ഈ ആത്മാവില്‍ നിന്നു പ്രാണന്‍മാര്‍ ഓരോതന്നെ തങ്ങളുടെ ഇടങ്ങളിലേക്ക് പോകുന്നു; പ്രാണന്‍മാരില്‍ നിന്ന് ദേവന്മാരിലേക്ക്, ദേവന്മാരില്‍ നിന്ന് ലോകങ്ങളിലേക്ക്.

स यदास्माच्छरीरादुत्क्रामति सहैवैतैः सर्वैरुत्क्रामति वागस्मात्सर्वाणि नामान्यभिविसृजते सृजते । वाचा सर्वाणि नामान्याप्नोति प्राणोऽस्मात्सर्वान्गन्धानभिविसृजते प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति चक्षुरस्मात्सर्वाणि रूपाण्यभिविसृजते चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति श्रोत्रमस्मात्सर्वाञ्च्छब्दानभिविसृजते श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति मनोऽस्मात्सर्वाणि ध्यातान्यभिविसृजते मनसा सर्वाणि ध्यातान्याप्नोति सैषा प्राणे सर्वाप्तिः । यो वै प्राणः सा प्रज्ञा या वा प्रज्ञा स प्राणः स ह ह्येतावस्मिञ्च्छरीरे वसतः सहोत्क्रामतः । अथ खलु यथाऽस्यै प्रज्ञायै सर्वाणि भूतान्येकं भवन्ति तद्व्याख्यास्यामः

ഒരു ജീവന്‍ ഈ ശരീരത്തില്‍ നിന്ന് പുറപ്പെടുമ്പോള്‍, അവന്‍ കൂടെ ഇവയെല്ലാം കൊണ്ടുപോകുന്നു. വാക്കിലൂടെ എല്ലാ പേരുകളും അവന്‍ വിടുന്നു, വാക്കിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ പേരുകളും നേടുന്നു. പ്രാണന്‍ വഴി എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും വിടുന്നു, പ്രാണന്‍ വഴി തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നേടുന്നു. കണ്ണിലൂടെ എല്ലാ രൂപങ്ങളും വിടുന്നു, കണ്ണിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ രൂപങ്ങളും നേടുന്നു. ചെവിയിലൂടെ എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും വിടുന്നു, ചെവിയിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും നേടുന്നു. മനസ്സിലൂടെ എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളും വിടുന്നു, മനസ്സിലൂടെ തന്നെ അവന്‍ എല്ലാ ധ്യാനങ്ങളും നേടുന്നു. ഇങ്ങനെ, പ്രാണനില്‍ എല്ലാ പ്രാപ്തിയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. പ്രാണന്‍ തന്നെയാണ് ജ്ഞാനം, ജ്ഞാനവും പ്രാണനാണ്. ഇവ രണ്ടും ഒരുമിച്ച് ഈ ശരീരത്തില്‍ വസിക്കുന്നു, ഒരുമിച്ച് പുറപ്പെടുന്നു. ഇനി, ഈ ജ്ഞാനത്തില്‍ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും എങ്ങനെ ഒന്നാകുന്നു എന്ന് വിശദീകരിക്കാം.

वागेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै नाम परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा । घ्राणमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य गन्धः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा चक्षुरेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य रूपं परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा श्रोत्रमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य शब्दः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा जिह्वैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यान्नरसः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा हस्तावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोः कर्म परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा शरीरमेवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्य सुखदुःखे परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा उपस्थ एवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यानन्दो रतिः प्रजातिः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा पादावेवास्या एकमङ्गमुदूढं तयोरित्या परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा प्रज्ञैवास्या एकमङ्गमुदूढं तस्यै धियो विज्ञातव्यं कामाः परस्तात्प्रतिविहिता भूतमात्रा

വാക്ക് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ പേര് അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. മൂക്ക് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ഗന്ധം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കണ്ണ് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ രൂപം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ചെവി ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ശബ്ദം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. നാവ് ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ അന്നരസം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കൈകള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അവയുടെ കര്‍മ്മം അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ശരീരം ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ സന്തോഷവും ദുഃഖവും അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ഗുപ്തേന്ദ്രിയം ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ആനന്ദം, രതി, സന്താനം എന്നിവ അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. കാലുകള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്‍റെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അവയുടെ നടപ്പ് അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം. ജ്ഞാനം തന്നെ ഒരു അവയവം മാത്രമാണ്; അതിന്‍റെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ എന്നിവ അതിന് പുറത്ത് നിലനില്‍ക്കുന്ന ഭൂതത്വം.

प्रज्ञया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि सामान्याप्नोति । प्रज्ञया प्राणं समारुह्य प्राणेन सर्वान्गन्धानाप्नोति प्रज्ञया चक्षुः समारुह्य चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्याप्नोति प्रज्ञया श्रोत्रं समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ्च्छब्दानाप्नोति प्रज्ञया जिह्वां समारुह्य जिह्वया सर्वानन्नरसानाप्नोति प्रज्ञया हस्तौ समारुह्य हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्माण्याप्नोति प्रज्ञया शरीरं समारुह्य शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति प्रज्ञयोपस्थं समारुह्योपस्थेनानन्दं रतिं प्रज्ञामाप्नोति प्रज्ञया पादौ समारुह्य पादाभ्यां सर्वा इत्या आप्नोति प्रज्ञयैव धियं समारुह्य प्रज्ञयैव धियो विज्ञातव्यं कामानाप्नोति

ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ വാക്കിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ വാക്ക് വഴി എല്ലാ പേരുകളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ പ്രാണത്തിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ പ്രാണന്‍ വഴി എല്ലാ സുഗന്ധങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കണ്ണിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ കണ്ണ് വഴി എല്ലാ രൂപങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ചെവിയിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ ചെവി വഴി എല്ലാ ശബ്ദങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ നാവിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ നാവ് വഴി എല്ലാ അന്നരസങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കൈകളിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ കൈകള്‍ വഴി എല്ലാ കര്‍മ്മങ്ങളും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ശരീരത്തിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ ശരീരം വഴി സന്തോഷവും ദുഃഖവും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ ഗുപ്തേന്ദ്രിയത്തിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ അതിലൂടെ ആനന്ദം, രതി, സന്താനം എന്നിവ നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായത്തോടെ കാലുകളിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ കാലുകള്‍ വഴി എല്ലാ നടപ്പും നേടുന്നു. ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായംകൊണ്ട് മാത്രം ബുദ്ധിയിലേക്കുയരുമ്പോള്‍ ജ്ഞാനത്തിന്റെ സഹായംകൊണ്ട് തന്നെ ബുദ്ധി, വിവേകം, ആഗ്രഹങ്ങള്‍ എന്നിവ നേടുന്നു.

न हि प्रज्ञापेता वाङ्नाम किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतन्नाम प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतः प्राणो गन्धं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतं गन्धं प्राज्ञासिषमिति । न हि प्रज्ञापेतं चक्षू रूपं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतद्रूपं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतं श्रोत्रं शब्दं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतं शब्दं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेता जिह्वान्नरसं कञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमन्नरसं प्राज्ञासिषमिति न प्रज्ञापेतौ हतौ कर्म किञ्चन प्रज्ञपयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्कर्म प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतं शरीरं सुखदुःखं किञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह नाहमेतत्सुखदुःखं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेत उपस्थ आनन्दं रतिं प्रजातिं काञ्चन प्रज्ञपयेदन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतमानन्दं न रतिं प्रजातिं प्राज्ञासिषमिति न हि प्रज्ञापेतौ पादावित्यां काञ्चन प्रज्ञापयेतामन्यत्र मे मनोऽभूदित्याह । नाहमेतामित्यां प्राज्ञसिषमिति न हि प्रज्ञापेता धीः काचन सिद्ध्येन्न प्रज्ञातव्यं प्रज्ञायेत्

ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ വാക്ക് ഒന്നും വെളിപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല, എന്റെ മനസ്സ് ഇല്ലാതെ ഒന്നും അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ പേര് അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ശ്വാസം ഒരു ഗന്ധവും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ഗന്ധം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കണ്ണ് ഒരു രൂപവും കാണിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ രൂപം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ചെവി ഒരു ശബ്ദവും കേൾപ്പിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ശബ്ദം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ നാവ് ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ രസം അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ രസം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കൈകൾ ഒരു പ്രവർത്തിയും ചെയ്യിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ പ്രവർത്തി അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ശരീരം സുഖം ദു:ഖം ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ സുഖം ദു:ഖം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ഗുഹ്യേന്ദ്രിയം ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം എന്നിവ ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ കാലുകൾ ചലനം ഒന്നും അറിയിക്കില്ല, മനസ്സ് ഇല്ലാതെ അറിയാൻ കഴിയില്ലെന്ന് പറയുന്നു. 'ഞാൻ ഈ ചലനം അറിയില്ലായിരുന്നു.' ജ്ഞാനം ഇല്ലാതെ ബുദ്ധി ഒന്നും പൂർത്തിയാകില്ല, ഒന്നും തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല.

न वाचं विजिज्ञासीत वक्तारं विद्यान्न गन्धं विजिज्ञासीत घ्रातारं विद्यान्न रूपं विजिज्ञासीत रूपविद्यं विद्यान्न शब्दं विजिज्ञासीत श्रोतारं विद्यान्नान्नरसं विजिज्ञासीतान्नरसविज्ञातारं विद्यान्न कर्म विजिज्ञासीत कर्तारं विद्यान्न सुखदुःखे विजिज्ञासीत सुखदुःखयोर्विज्ञातारं विद्यान्नानन्दं न रतिं न प्रजातिं विजिज्ञासीतानन्दस्य रतेः प्रजातेर्विज्ञातारं विद्यान्नेत्यां विजिज्ञासीतैतारं विद्यात् । न मनो विजिज्ञासीत मन्तारं विद्यात् । ता वा एता दशैव भूतमात्रा अधिप्रज्ञं दश प्रज्ञामात्रा अधिभूतं यद्धि भूतमात्रा न स्युर्न प्रज्ञामात्राः स्युर्यद्वा प्रज्ञामात्रा न स्युर्न भूतमात्राः स्युः

വാക്ക് അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, സംസാരിക്കുന്നവനെ അറിയണം; ഗന്ധം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, വാസനയറിയുന്നവനെ അറിയണം; രൂപം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, കാണുന്നവനെ അറിയണം; ശബ്ദം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, കേൾക്കുന്നവനെ അറിയണം; ഭക്ഷ്യത്തിന്റെ രസം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, രസം അറിയുന്നവനെ അറിയണം; പ്രവർത്തി അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചെയ്യുന്നവനെ അറിയണം; സുഖം ദു:ഖം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, അതറിയുന്നവനെ അറിയണം; ആനന്ദം, ആനന്ദം, സന്താനം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, അവ അറിയുന്നവനെ അറിയണം; ചലനം അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചലനം അറിയുന്നവനെ അറിയണം; മനസ്സ് അറിയാൻ ശ്രമിക്കേണ്ട, ചിന്തിക്കുന്നവനെ അറിയണം. ഈ പത്ത് ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ജ്ഞാനത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു; പത്ത് ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഭൗതികതത്വങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഭൗതികതത്വങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഇല്ല; ജ്ഞാനതത്വങ്ങൾ ഇല്ലെങ്കിൽ ഭൗതികതത്വങ്ങളും ഇല്ല.