ಕೌಷೀತಕ್ಯುಪನಿಷದ್

ಈ ಪವಿತ್ರ ಕೌಷೀತಕಿ ಉಪನಿಷತ್ತಿನ ಕಥನಗಳು ಹೀಗೆ ಹರಿದು ಬರುತ್ತವೆ: ಒಂದು ವೇಳೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ದೇವತೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿಗಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ, ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋದಾಗ, ದೇಹವು ಜೀವವಿಲ್ಲದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ಮಾತು ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಅವನು ಮಾತನಾಡಿದರೂ, ದೇಹ ಜೀವವಿಲ್ಲದಂತೆಯೇ ಇತ್ತು. ದೃಷ್ಟಿ ಬಂದರೂ, ಅವನು ನೋಡಿದರೂ, ಜೀವವಿಲ್ಲ. ಶ್ರವಣ ಬಂದರೂ, ಅವನು ಕೇಳಿದರೂ, ಜೀವವಿಲ್ಲ. ಮನಸ್ಸು ಬಂದರೂ, ಅವನು ಚಿಂತಿಸಿದರೂ, ಜೀವವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಉಸಿರು (ಪ್ರಾಣ) ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ಎದ್ದು ನಿಂತನು. ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪರಮೋನ್ನತ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಜ್ಞಾನಸ್ವರೂಪದ ಆತ್ಮ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಈ ಲೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋದರು. ಅವರು ವಾಯುವನ್ನು ಆಧಾರವಾಗಿ, ಆಕಾಶವನ್ನು ತತ್ವವಾಗಿ ಹೊಂದಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹೀಗಾಗಿ, ಯಾರು ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಜ್ಞಾನಾತ್ಮವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋದರೂ, ವಾಯು ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದು, ಆಕಾಶ ತತ್ವವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇವತೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ ಅಮರರಾಗುತ್ತಾರೆ; ದೇವತೆಗಳು ಅಮರರು. ಇದೀಗ ಪಿತಾ-ಪುತ್ರ ಪರಂಪರೆಯ ವರ್ಣನೆ: ಪಿತಾ ತನ್ನ ಪುತ್ರನನ್ನು ಕರೆದು, ನವ ಗಿಡದ ಹುಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹಾಸಿ, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಜಲಪಾತ್ರೆಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಪಾತ್ರೆ ಇಟ್ಟು, ಹಳೆಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊದಿಕೊಂಡು, ಮಲಗುತ್ತಾನೆ. ಪುತ್ರನು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆ ತನ್ನ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಪುತ್ರನಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿ, ತನ್ನಿಂದ: "ನಾನು ಮಾತನ್ನು ನಿನಗೆ ಇಡುತ್ತೇನೆ." ಪುತ್ರನು: "ತಂದೆ, ಮಾತನ್ನು ನನ್ನೊಳಗೆ ಇಡಿ." "ನಾನು ಉಸಿರನ್ನು ನಿನಗೆ ಇಡುತ್ತೇನೆ." "ತಂದೆ, ಉಸಿರನ್ನು ನನ್ನೊಳಗೆ ಇಡಿ." ಹೀಗೆ ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸು, ಆಹಾರದ ಸಾರ, ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸುಖ-ದುಃಖ, ಆನಂದ-ಹರ್ಷ-ಸಂತಾನ, ಚಲನೆ, ಬುದ್ಧಿ-ಪರಿಶೀಲನೆ-ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಇಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತಂದೆ ಪೂರ್ವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಎದ್ದು, ಪುತ್ರನಿಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದಿಸುತ್ತಾನೆ: "ಯಶಸ್ಸು, ತೇಜಸ್ಸು, ಪೋಷಣೆ, ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ನೀನು ಪಡೆಯಲಿ." ಪುತ್ರನು ಬಲಪಾದವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ: "ನೀನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಿ." ತಂದೆ ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ, ಪುತ್ರನ ಸಮೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ; ಪುತ್ರನು ಹೊರಡುವುದಾದರೆ, ತಂದೆ ವಿಧಿಯಂತೆ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರತರ್ಧನ, ದಿವೋದಾಸನ ಪುತ್ರನು, ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯ ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಇಂದ್ರನು: "ಪ್ರತರ್ಧನ, ನಿನಗೆ ವರ ನೀಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಪ್ರತರ್ಧನ: "ನಾನು ಮಾನವರಿಗೇನು ಉತ್ತಮ ಎಂದು ನೀನು ಭಾವಿಸುವುದನ್ನು ನೀನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡು" ಎಂದನು. ಇಂದ್ರನು: "ಪರರಿಗೆ ವರ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗದು; ನೀನು ಸ್ವತಃ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕು" ಎಂದನು. ಪ್ರತರ್ಧನ: "ಅಂದರೆ ನಾನು ಅಮರನಾಗಲಿ" ಎಂದನು. ಇಂದ್ರನು: "ನಾನು ಸತ್ಯ, ಸತ್ಯಮೂರ್ತಿಯಾಗಿರುವ ನಾನು, ನನನ್ನು ತಿಳಿಯು; ಇದೇ ಮಾನವರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ. ನಾನು ತ್ರಿಶಿರ ತ್ವಷ್ಟ್ರ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಶಲಾವ್ರಿಕರಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದೆ; ಅನೇಕ ಅಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದೆ; ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಹ್ಲಾದಿಯರನ್ನು, ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಪೌಲೋಮರನ್ನು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಖಂಜರನ್ನು ಗೆದ್ದೆ. ಯಾರೂ ನನ್ನ ಕೂದಲನ್ನೂ ಹಾನಿಗೊಳಗಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯಾರೂ ನನ್ನನ್ನು ತಿಳಿದರೆ, ಯಾವ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೂ ಅವನು ನಾಶವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪಾಪಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ." ಇಂದ್ರನು ಹೇಳಿದನು: "ನಾನು ಪ್ರಾಣ, ಜ್ಞಾನಾತ್ಮ. ನನನ್ನು ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಮರತ್ವವಾಗಿ ಪೂಜಿಸು." ಜೀವವೇ ಪ್ರಾಣ; ಪ್ರಾಣವೇ ಜೀವ; ಪ್ರಾಣವೇ ಅಮರತ್ವ. ಪ್ರಾಣ ದೇಹದಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ ಜೀವ ಇದೆ. ಪ್ರಾಣದ ಮೂಲಕ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಸತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಬಹುದು. ನನನ್ನು ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಮರತ್ವವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದವರು ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳನ್ನು, ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು 'ಪ್ರಾಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ' ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ, ಮಾತು, ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸು—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಮಾತು ಮಾತನಾಡುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಗಳು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತವೆ; ದೃಷ್ಟಿ ನೋಡುವುದಕ್ಕೆ, ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಣಗಳು ನೋಡುತ್ತವೆ; ಶ್ರವಣ ಕೇಳುತ್ತವೆ; ಮನಸ್ಸು ಚಿಂತಿಸುತ್ತದೆ; ಪ್ರಾಣ ಉಸಿರಾಡುತ್ತದೆ—ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ ಒಂದಾಗಿ ಕಾರ್ಯಮಾಡುತ್ತವೆ. ಇದೇ ಪ್ರಾಣಗಳ ಪರಮೋನ್ನತವನ್ನು ಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನ. ಮಾತು ಜೀವಿಸುವಾಗ ಹೊರಡಬಹುದು—ನಾವು ಬಾಯಾರವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ದೃಷ್ಟಿ ಹೋಗಬಹುದು—ಕುರಿದವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಶ್ರವಣ ಹೋಗಬಹುದು—ಕಿವಿಯಾರವರನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಮನಸ್ಸು ಹೋಗಬಹುದು—ಮುಗ್ಧರನ್ನು ನೋಡುತ್ತೇವೆ. ಕೈ, ಕಾಲು ಕತ್ತರಿಸಿದರೂ, ಜೀವ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಪ್ರಾಣ, ಜ್ಞಾನಾತ್ಮ ಮಾತ್ರ ದೇಹವನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಉಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಇದನ್ನೇ ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಪ್ರಾಣವೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನವೇ ಪ್ರಾಣ. ಅವು ಒಂದಾಗಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ, ಒಂದಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತವೆ. ಮನುಷ್ಯ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕನಸು ಕಾಣದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮಾತ್ರ ಒಂದಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾತು, ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸು ಅವನೊಳಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ, ಹೊತ್ತಿನ ಹೊತ್ತಿಂದ, ಪ್ರಾಣಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ. ಇದು ಸಾಧನೆ, ಇದು ಜ್ಞಾನ. ಮನುಷ್ಯ ದುಃಖಿತನಾಗಿ, ಮರಣದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ, ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದು, ತಿಳಿಯದೆ ಇದ್ದಾಗ, "ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಹೊರಡಿದೆ" ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ, ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಅವನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಮಾತ್ರ ಒಂದಾಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮಾತು, ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ಮನಸ್ಸು ಅವನೊಳಗೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಅವನು ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ, ಹೊತ್ತಿನ ಹೊತ್ತಿನಿಂದ, ಪ್ರಾಣಗಳು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ, ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ. ಮನುಷ್ಯ ದೇಹವನ್ನು ತೊರೆಯುವಾಗ, ಅವನು ಮಾತಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು, ಪ್ರಾಣದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ವಾಸನೆಗಳನ್ನು, ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಗಳನ್ನು, ಶ್ರವಣದಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಧ್ವನಿಗಳನ್ನು, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಹೊರಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಪ್ರಾಣದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಪ್ರಾಣವೇ ಜ್ಞಾನ, ಜ್ಞಾನವೇ ಪ್ರಾಣ. ಅವು ಒಂದಾಗಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ, ಒಂದಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತವೆ. ಈಗ ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳು ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗುತ್ತವೆ. ಮಾತು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಹೆಸರು ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಮೂಗು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ವಾಸನೆ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕಣ್ಣು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ರೂಪ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕಿವಿ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಧ್ವನಿ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ನಾಲಿಗೆ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಆಹಾರದ ಸಾರ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕೈಗಳು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಕ್ರಿಯೆ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ದೇಹ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಸುಖ-ದುಃಖ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಲಿಂಗ ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಆನಂದ-ಹರ್ಷ-ಸಂತಾನ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಕಾಲುಗಳು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಚಲನೆ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನವೇ ಒಂದು ಅಂಗ; ಅದರ ಬುದ್ಧಿ-ಪರಿಶೀಲನೆ-ಇಚ್ಛೆ ಪರತತ್ವವಾಗಿದೆ. ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮಾತು, ಪ್ರಾಣ, ದೃಷ್ಟಿ, ಶ್ರವಣ, ನಾಲಿಗೆ, ಕೈ, ದೇಹ, ಲಿಂಗ, ಕಾಲುಗಳು, ಬುದ್ಧಿ—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು, ವಿವೇಕವನ್ನು, ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಮಾತು ಯಾವುದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; "ನಾನು ಈ ಹೆಸರನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಾಣ ವಾಸನೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ; "ನಾನು ಈ ವಾಸನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಯಾವುದನ್ನೂ ತಿಳಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೆ, ಬುದ್ಧಿ, ವಿವೇಕ, ಇಚ್ಛೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮಾತನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಬಾರದು; ಮಾತುಗಾರನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವಾಸನೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಬಾರದು; ವಾಸನೆ ಗ್ರಾಹಕನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ರೂಪವನ್ನು, ಧ್ವನಿಯನ್ನು, ಆಹಾರದ ಸಾರವನ್ನು, ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು, ಸುಖ-ದುಃಖವನ್ನು, ಆನಂದ-ಹರ್ಷ-ಸಂತಾನವನ್ನು, ಚಲನೆಯನ್ನು, ಮನಸ್ಸನ್ನು—ಇವೆಲ್ಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಯತ್ನಿಸಬಾರದು; ಅವುಗಳ ಗ್ರಾಹಕನನ್ನು, ಚಿಂತಕನನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಈ ಹತ್ತು ಪರತತ್ವಗಳು ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿವೆ; ಹತ್ತು ಜ್ಞಾನತತ್ವಗಳು ಪರತತ್ವಗಳಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಪರತತ್ವಗಳು ಇಲ್ಲದೆ, ಜ್ಞಾನತತ್ವಗಳು ಇಲ್ಲ; ಜ್ಞಾನತತ್ವಗಳು ಇಲ್ಲದೆ, ಪರತತ್ವಗಳು ಇಲ್ಲ. ಯಾವುದೂ ಒಂದರ-alone ರೂಪವು ಉಂಟಾಗದು; ಇದು ವಿಭಿನ್ನವಲ್ಲ. ಚಕ್ರದ ಅಂಚು ಸ್ಪೋಕ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಂತೆ, ಸ್ಪೋಕ್‌ಗಳು ಅಂಚಿನ ಮೇಲೆ, ಪರತತ್ವಗಳು ಜ್ಞಾನತತ್ವಗಳ ಮೇಲೆ, ಜ್ಞಾನತತ್ವಗಳು ಪ್ರಾಣದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರಾಣವೇ ಜ್ಞಾನಾತ್ಮ, ಆನಂದಮಯ, ವಯಸ್ಸಿಲ್ಲದ, ಅಮರ. ಸತ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಸತ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ; ಇದೇ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಸಿ, ಕೆಳಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಲೋಕಗಳ ರಕ್ಷಕ, ಸ್ವಾಮಿ, ನಿಯಂತ್ರಕ. "ಇದು ನನ್ನ ಆತ್ಮ" ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಅನಂತರ ಗಾರ್ಗ್ಯ, ಬಾಲಾಕಿರ ಪುತ್ರ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ, ಉಶಿನರ, ಮತ್ಸ್ಯ, ಕುರು, ಪಂಚಾಲ, ಕಾಶಿ, ವಿದ್ಯೆಗಳ ನಡುವೆ ವಾಸವಿಟ್ಟು, ಅಜಾತಶತ್ರು, ಕಾಶಿಯ ರಾಜನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ: "ನಾನು ನಿಮಗೆ ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ನಾನು ನಿನಗೆ ಸಾವಿರ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಜನಕ ಎಂದು ಜನಕನನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಜನರು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗಾರ್ಗ್ಯ: "ಇದು ಸೂರ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಡ; ಅವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧವಳ ವಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುವವನು ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳ ತಲೆ" ಎಂದನು. "ಇದು ಚಂದ್ರದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಡ; ಸೋಮನು ರಾಜನು, ಆಹಾರದ ಆತ್ಮ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುವವನು ಆಹಾರದ ಆತ್ಮ" ಎಂದನು. "ಇದು ವಿದ್ಯುತ್‌ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಡ; ಅವನು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆತ್ಮ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುವವನು ತೇಜಸ್ಸಿನ ಆತ್ಮ" ಎಂದನು. "ಇದು ಗುಡುಗಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಬೇಡ; ಅವನು ಧ್ವನಿಯ ಆತ್ಮ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸುವವನು ಧ್ವನಿಯ ಆತ್ಮ" ಎಂದನು. "ಇದು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಡ; ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಲ್ಲ, ಬ್ರಹ್ಮನಂತೆ ಸಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಸಂತಾನ ಮತ್ತು ಪಶುಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿರುತ್ತಾನೆ" ಎಂದನು. "ಇದು ವಾಯುವಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಡ; ಅವನು ಇಂದ್ರ, ವೈಕುಂಠ, ಜಯಶಾಲಿ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಜಯಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ" ಎಂದನು. "ಇದು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಡ; ಅವನು ವಿಷಾಸಹಿ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ವಿಷವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ" ಎಂದನು. "ಇದು ನೀರಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಡ; ಅವನು ಹೆಸರುಗಳ ಆತ್ಮ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನು ಹೆಸರುಗಳ ಆತ್ಮ" ಎಂದನು. "ಇದು ಕನ್ನಡಿ(person in mirror)ಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು. ಅಜಾತಶತ್ರು: "ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಡ; ಅವನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬ. ನಾನು ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೀಗೆ ಧ್ಯಾನಿಸುವವನಿಗೆ ಸಂತಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತವನು ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ" ಎಂದನು. "ಇದು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ(person in echo) ಇರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ; ಅವನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತೇನೆ" ಎಂದನು.