સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આદર્શે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પ્રતિરૂપ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પ્રતિરૂપો હૈવાસ્ય પ્રજાયામાજાયતે નાપ્રતિરૂપઃ
બાલાકી બોલ્યા: 'આ દરપણમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ પ્રતિરૂપ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એની સંતાનમાં સાચું પ્રતિરૂપ જન્મે છે, અસાચું નહીં.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા દ્વિતીયોઽનપગ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે વિન્દતે દ્વિતીયાદ્દ્વિતીયવાન્ભવતિ
બાલાકી બોલ્યા: 'આ પ્રતિશ્રુતિમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ બીજું છે, અવિભાજ્ય છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને બીજું પ્રાપ્ત થાય છે અને એ બીજાવાળો બને છે.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ શબ્દઃ પુરુષમન્વેતિ તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા અસુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્સંમોહમેતિ
બાલાકી બોલ્યા: 'આ અવાજ છે, જે પુરુષને અનુસરે છે; હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ અસુર છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન થતું નથી અને ભ્રમમાં પડી જાય છે.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ ચ્છાયાપુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા મૃત્યુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્પ્રમીયતે
બાલાકી બોલ્યા: 'આ છાયાપુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ મરણ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન થતું નથી અને એ નાશ પામે છે.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ શારીરઃ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પ્રજાપતિરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિઃ
બાલાકી બોલ્યા: 'આ શરીરમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ પ્રજાપતિ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને સંતાન અને પશુઓની પ્રાપ્તિ થાય છે.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ પ્રાજ્ઞ આત્મા યેનૈતત્પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નમાચરતિ તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા યમો રાજેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે સર્વં હાસ્મા ઇદં શ્રૈષ્ઠ્યાય ગમ્યતે
બાલાકી બોલ્યા: 'આ જ્ઞાનમય આત્મા છે, જેના દ્વારા આ પુરુષ સુતા સમયે સ્વપ્ન અનુભવ કરે છે; હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ યમ છે, રાજા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને આ બધું શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રાપ્ત થાય છે.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા નામ્ન આત્માઽગ્નેરાત્મા જ્યોતિષ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્ત એતેષાં સર્વેષામાત્મા ભવતિ
બાલાકી બોલ્યા: 'આ જમણા આંખમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ નામનો આત્મા છે, અગ્નિનો આત્મા છે, પ્રકાશનો આત્મા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ આ બધાનો આત્મા બની જાય છે.
સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ સવ્યેઽક્ષન્પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ સત્યસ્યાત્મા વિદ્યુત આત્મા તેજસ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્ત એતેષાં સર્વેષામાત્મા ભવતીતિ
બાલાકી બોલ્યા: 'આ ડાબી આંખમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ સત્યનો આત્મા છે, વીજળીનો આત્મા છે, તેજનો આત્મા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ આ બધાનો આત્મા બની જાય છે.
તત ઉ હ બાલાકિસ્તૂષ્ણીમાસ તં હોવાચાજાતશત્રુરેતાવન્નુ બાલાકા૩ઇ ઇત્યેતાવદ્ધીતિ હોવાચ બાલાકિસ્તં હોવાચાજાતશત્રુર્મૃષા વૈ કિલ મા સમવાદયિષ્ઠા બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ । સ હોવાચ યો વૈ બાલાક એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મ સ વૈ વેદિતવ્ય ઇતિ તત ઉ હ બાલાકિઃ સમિત્પાણિઃ પ્રતિચક્રામોપાયાનીતિ તં હોવાચજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમરૂપમેવ સ્યાદ્યત્ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણમુપનયેત્ । એહિ વ્યેવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ તં હ પાણાવભિપદ્ય પ્રવવ્રાજ તૌ હ સુપ્તં પુરુષમીયતુસ્તં હાજાતશત્રુરામન્ત્રયાંચક્રે । બૃહત્પાણ્ડરવાસઃ સોમરાજન્નિતિ । સ ઉ હ તૂષ્ણીમેવ શિશ્યે । તત ઉ હૈનં યષ્ટ્યાવિચિક્ષેપ સ તત એવ સમુત્તસ્થૌ તં હોવાચાજાતશત્રુઃ । ક્વૈષ એતદ્વાલોકે પુરુષોઽશયિષ્ટ ક્વૈતદભૂત્કુત એતદાગા૩દિતિ । તત ઉ હ બાલાકિર્ન વિજજ્ઞૌ
પછી બાલાકી ચૂપ રહી ગયા. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: 'બસ એટલું જ, બાલાકી?' બાલાકી બોલ્યા: 'હા, એટલું જ.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'તમે વ્યર્થ ધ્યાન કર્યું; હવે હું તમને બ્રહ્મ વિશે કહું.' બાલાકી બોલ્યા: 'જે આ બધા પુરુષોનો સર્જનહાર છે, જેનું આ કાર્ય છે, એ જ જાણવાનો છે.' પછી બાલાકી સમિધ લઈને શિક્ષા માટે ગયા. અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને શિક્ષા આપે, એ ઉલટું છે. ચાલો, હું તમને સમજાવું.' એણે હાથ પકડીને લઈ ગયા. બંને સૂતા માણસ પાસે ગયા. અજાતશત્રુએ બોલાવ્યું: 'હે સોમરાજા, સફેદ વસ્ત્રધારી!' પણ એ માણસ ચૂપ પડ્યો. પછી એણે લાકડીથી ઠપકો આપ્યો, તો એ તરત જ ઊભો થયો. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: 'આ પુરુષ, જે આ શરીરમાં હતો, એ ક્યાં હતો? ક્યાં ગયો હતો, ક્યાંથી પાછો આવ્યો?' બાલાકી એનો જવાબ આપી શક્યા નહીં.
તં હોવાચાજાતશત્રુર્યત્રૈષ એતદ્બાલાકે પુરુષોઽશયિષ્ટ યત્રૈતદભૂદ્યત એતદાગાદ્ધિતા નામ હૃદયસ્ય નાડ્યો હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતન્વન્તિ તદ્યથા સહસ્રધા કેશો વિપાટિતસ્તાવદણ્વ્યઃ પિઙ્ગલસ્યાણિમ્ના તિષ્ઠન્તિ । શુક્લસ્ય કૃષ્ણસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્યેતિ તાસુ તદા ભવતિ । યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તથૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાસ્તદ્યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધ્યાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્વિશ્વંભરો વા વિશ્વંભરકુલાય એવમેવૈષ પ્રાજ્ઞ આત્મેદં શરીરમાત્માનમનુપ્રવિષ્ટ આ લોમભ્ય આ નખેભ્યઃ
અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'જે જગ્યાએ આ પુરુષ સૂતો હતો, જ્યાં હતો અને જ્યાંથી પાછો આવ્યો—એ હૃદયની હિતા નામની નાડીઓ છે, જે હૃદયથી શરીરમાં ફેલાયેલી છે. જેમ હજાર ભાગે વાળ વિભાજિત થાય, એમ એ નાડીઓ છે, જે પીળા મેષના વાળ જેટલી પાતળી છે. એ સફેદ, કાળી, પીળી અને લાલ છે; એમાં એ રહે છે. જ્યારે માણસ સુતો હોય અને સ્વપ્ન ન જુએ, ત્યારે એ માત્ર પ્રાણમાં એકરૂપ થઈ જાય છે. ત્યારે વાણી બધા નામો સાથે, આંખ બધા રૂપો સાથે, કાન બધા અવાજો સાથે, મન બધા વિચાર સાથે એમાં પ્રવેશી જાય છે. જ્યારે એ જાગે છે, ત્યારે જેમ અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ ચારેય બાજુ ફાટી નીકળે છે, એમ આ આત્મામાંથી પ્રાણો પોતાના સ્થાન પર જાય છે. પ્રાણોમાંથી દેવતાઓ, દેવોમાંથી લોકો થાય છે. જેમ ક્ષુર ક્ષુરધારામાં અથવા જાળમાં વિંઝાયેલો વિંઝાણું, એમ જ આ જ્ઞાનમય આત્મા આ શરીરમાં વાળથી લઈને નખ સુધી વ્યાપી રહ્યો છે.
તમેતમાત્માનમેતમાત્મનોઽન્વવસ્યતિ યથા શ્રેષ્ઠિનં સ્વાસ્તદ્યથા શ્રેષ્ઠૈઃ સ્વૈર્ભુઙ્ક્તે યથા વા શ્રેષ્ઠિનં સ્વા ભુઞ્જન્ત્યેવમેવૈષ પ્રાજ્ઞાત્મૈતૈરાત્મભિર્ભુઙ્ક્તે । એવં વૈ તમાત્માનમેત આત્માનો ભુઞ્જન્તિ । સ યાવદ્ધ વા ઇન્દ્ર એતમાત્માનં ન વિજજ્ઞે તાવદેનમસુરા અભિબભૂવુઃ । સ યદા વિજજ્ઞેઽથ હત્વાસુરાન્વિજિત્ય સર્વેષાં દેવાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પરીયાય એવૈવં વિદ્વાન્સર્વાન્પાપ્મનોઽપહત્ય સર્વેષાં ભૂતાનાં શ્રૈષ્ઠ્યં સ્વારાજ્યમાધિપત્યં પર્યેતિ ય એવં વેદ ય એવં વેદ
આ આત્માને, પોતાના આત્માને એ ઓળખે છે. જેમ માલિક આરામથી બેઠો હોય, જેમ માલિક પોતાના લોકો સાથે ભોગવે છે, જેમ પોતાના લોકો માલિક સાથે ભોગવે છે, એમ જ આ જ્ઞાનમય આત્મા આ આત્માઓ સાથે ભોગવે છે. એમ જ આ આત્માઓ આ આત્માને ભોગવે છે. જયાં સુધી ઇન્દ્રે આ આત્માને ઓળખ્યો નહીં, ત્યાં સુધી અસુરોએ એને દબાવી દીધો. જ્યારે એ ઓળખી ગયો, ત્યારે અસુરોને હરાવી, બધાં દેવતાઓ પર શ્રેષ્ઠતા, સ્વરાજ્ય અને અધિપત્ય મેળવ્યું. એ જ રીતે, જે આ રીતે જાણે છે, એ બધા પાપોને હરાવી, બધા જીવોમાં શ્રેષ્ઠતા, સ્વરાજ્ય અને અધિપત્ય મેળવે છે—જે આ રીતે જાણે છે, જે આ રીતે જાણે છે.