કૌષીતક્યુપનિષદ્

અથ ગાર્ગ્યો હ વૈ બાલાકિરનૂચાનઃ સંસ્પૃષ્ટ આસ સોઽયમુશિનરેષુ સંવસન્મત્સ્યેષુ કુરુપઞ્ચાલેષુ કાશીવિદેહેષ્વિતિ સહાજાતશત્રું કાશ્યમેત્યોવાચ । બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ તં હોવાચ અજાતશત્રુઃ । સહસ્રં દદ્મસ્ત ઇત્યેતસ્યાં વાચિ જનકો જનક ઇતિ વા ઉ જના ધાવન્તીતિ

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આદિત્યે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ । બૃહત્પાણ્ડરવાસા અતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તેઽતિષ્ઠાઃ સર્વેષાં ભૂતાનાં મૂર્ધા ભવતિ

તે સમયે બાલાકિએ કહ્યું: 'આ સૂર્યમાં રહેલો પુરુષ છે; હું એને જ પૂજું છું.' ત્યારે અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'તું એ રીતે પૂજા કરતો નહિ. એ તો સફેદ અને વિશાળ વસ્ત્ર પહેરીને બધા જીવોના માથા પર ઊભો છે. હું એને આ રીતે પૂજું છું. જે કોઈ એને આ રીતે પૂજે છે, એ બધા જીવોમાં મુખ્ય બને છે.'

સ હોવાચા બાલાકિર્ય એવૈષ ચન્દ્રમસિ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ સોમો રાજાન્નસ્યાત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો મેવમુપાસ્તેઽન્નસ્યાત્મા ભવતિ

પછી બાલાકિએ કહ્યું: 'આ ચાંદ્રમાં રહેલો પુરુષ છે; હું એને જ પૂજું છું.' ત્યારે અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'તું એ રીતે પૂજા કરતો નહિ. સોમ રાજા છે, એ જ અન્નનો આત્મા છે. હું એને આ રીતે પૂજું છું. જે કોઈ એને આ રીતે પૂજે છે, એ અન્નનો આત્મા બને છે.'

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ વિદ્યુતિ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાસ્તેજસ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે તેજસ આત્મા ભવતિ

પછી બાલાકિએ કહ્યું: 'આ વીજળીમાં રહેલો પુરુષ છે; હું એને જ પૂજું છું.' ત્યારે અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'તું એ રીતે પૂજા કરતો નહિ. એ તેજનો આત્મા છે. હું એને આ રીતે પૂજું છું. જે કોઈ એને આ રીતે પૂજે છે, એ તેજનો આત્મા બને છે.'

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ સ્તનયિત્નૌ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ શબ્દસ્યાત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે શબ્દસ્યાત્મા ભવતિ

પછી બાલાકિએ કહ્યું: 'આ ગર્જનામાં રહેલો પુરુષ છે; હું એને જ પૂજું છું.' ત્યારે અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'તું એ રીતે પૂજા કરતો નહિ. એ અવાજનો આત્મા છે. હું એને આ રીતે પૂજું છું. જે કોઈ એને આ રીતે પૂજે છે, એ અવાજનો આત્મા બને છે.'

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આકાશે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પૂર્ણમપ્રવર્તિ બ્રહ્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પૂર્યતે પ્રજયા પશુભિર્નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્પ્રવર્તતે

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ વાયૌ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા ઇન્દ્રો વૈકુણ્ઠોઽપરાજિતા સેનેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે । જિષ્ણુર્હ વાપરાજિષ્ણુરન્યતસ્યજાયી ભવતિ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ વાયુમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ ઇન્દ્ર છે, વૈકુંઠ છે, અજેય સેનાપતિ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ જીતે છે, અજેય બને છે અને બીજાઓને પછાડી દે છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષોઽગ્નૌ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા વિષાસહિરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે વિષાસહિર્વાન્વેષ ભવતિ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ અગ્નિમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ વિષાસહિ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ વિષને જીતવાની શક્તિ મેળવે છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષોઽપ્સુ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા નામ્ન્યસ્યાત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નામ્ન્યસ્યાત્મા ભવતીત્યધિદૈવતમથાધ્યાત્મમ્

બાલાકી બોલ્યા: 'આ જળમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ નામનો આત્મા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ નામનો આત્મા બની જાય છે. આ દેવતાઓ વિશેની વાત હતી, હવે આત્મા વિશે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ આદર્શે પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પ્રતિરૂપ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પ્રતિરૂપો હૈવાસ્ય પ્રજાયામાજાયતે નાપ્રતિરૂપઃ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ દરપણમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ પ્રતિરૂપ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એની સંતાનમાં સાચું પ્રતિરૂપ જન્મે છે, અસાચું નહીં.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ પ્રતિશ્રુત્કાયાં પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા દ્વિતીયોઽનપગ ઇતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે વિન્દતે દ્વિતીયાદ્દ્વિતીયવાન્ભવતિ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ પ્રતિશ્રુતિમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ બીજું છે, અવિભાજ્ય છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને બીજું પ્રાપ્ત થાય છે અને એ બીજાવાળો બને છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ શબ્દઃ પુરુષમન્વેતિ તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા અસુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્સંમોહમેતિ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ અવાજ છે, જે પુરુષને અનુસરે છે; હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ અસુર છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન થતું નથી અને ભ્રમમાં પડી જાય છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ ચ્છાયાપુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા મૃત્યુરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે નો એવ સ્વયં નાસ્ય પ્રજા પુરા કાલાત્પ્રમીયતે

બાલાકી બોલ્યા: 'આ છાયાપુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ મરણ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન થતું નથી અને એ નાશ પામે છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ શારીરઃ પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ પ્રજાપતિરિતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે પ્રજાયતે પ્રજયા પશુભિઃ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ શરીરમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ પ્રજાપતિ છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને સંતાન અને પશુઓની પ્રાપ્તિ થાય છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ પ્રાજ્ઞ આત્મા યેનૈતત્પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નમાચરતિ તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા યમો રાજેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્તે સર્વં હાસ્મા ઇદં શ્રૈષ્ઠ્યાય ગમ્યતે

બાલાકી બોલ્યા: 'આ જ્ઞાનમય આત્મા છે, જેના દ્વારા આ પુરુષ સુતા સમયે સ્વપ્ન અનુભવ કરે છે; હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ યમ છે, રાજા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એને આ બધું શ્રેષ્ઠતા માટે પ્રાપ્ત થાય છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ દક્ષિણેઽક્ષન્પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠા નામ્ન આત્માઽગ્નેરાત્મા જ્યોતિષ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્ત એતેષાં સર્વેષામાત્મા ભવતિ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ જમણા આંખમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ નામનો આત્મા છે, અગ્નિનો આત્મા છે, પ્રકાશનો આત્મા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ આ બધાનો આત્મા બની જાય છે.

સ હોવાચ બાલાકિર્ય એવૈષ સવ્યેઽક્ષન્પુરુષસ્તમેવાહમુપાસ ઇતિ તં હોવાચાજાતશત્રુર્મા મૈતસ્મિન્સમવાદયિષ્ઠાઃ સત્યસ્યાત્મા વિદ્યુત આત્મા તેજસ આત્મેતિ વા અહમેતમુપાસ ઇતિ સ યો હૈતમેવમુપાસ્ત એતેષાં સર્વેષામાત્મા ભવતીતિ

બાલાકી બોલ્યા: 'આ ડાબી આંખમાં રહેલો પુરુષ છે, હું એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ માનીને ધ્યાન ન કર; એ સત્યનો આત્મા છે, વીજળીનો આત્મા છે, તેજનો આત્મા છે. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, એ આ બધાનો આત્મા બની જાય છે.