કૌષીતક્યુપનિષદ્

અથાતઃ પિતાપુત્રીયં સમ્પ્રદાનમિતિ ચાચક્ષતે । પિતા પુત્રં પ્રેષ્યન્નાહ્વયતિ નવૈસ્તૃણૈરગારં સંસ્તીર્યાગ્નિમુપસમાધાયોદકુમ્ભં સપાત્રમુપનિધાયાહતેન વાસસા સમ્પ્રચ્છન્નઃ સ્વયં શ્યેત એત્ય પુત્ર ઉપરિષટાદભિનિપદ્યતે, ઇન્દ્રિયૈરસ્યેન્દ્રિયાણિ સંસ્પૃશ્યાપિ વાસ્યાભિમુખત એવાસીતાથાસ્મૈ સંપ્રયચ્છતિ વાચં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા વાચં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ પ્રાણં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા પ્રાણં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ચક્ષુર્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ચક્ષુસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । શ્રોત્રં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા શ્રોત્રં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । મનો મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા મનસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અન્નરસાન્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતાન્નરસાંસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । કર્માણિ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા કર્માણિ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । સુખદુઃખે મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા સુખદુઃખે તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । આનન્દં રતિં પ્રજાતિં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા આનન્દં રતિં પ્રજાતિં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ઇત્યા મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ઇત્યા તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાન્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાંસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અથ દક્ષિણાવુત્પ્રાઙુપનિષ્ક્રામતિ તં પિતાનુમન્ત્રયતે યશો બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યં કીર્તિસ્ત્વા જુષતામિત્યથેતરઃ સવ્યમંસમન્વવેક્ષતે પાણિનાન્તર્ધાય વસનાન્તેન વા પ્રચ્છાદ્ય સ્વર્ગાંલ્લોકાન્કામાનવાપ્નુહીતિ સ યદ્યગદઃ સ્યાત્પુત્રસ્યૈશ્વર્યે પિતા વસેત્પરિ વા વ્રજેદ્યદ્યુ વૈ પ્રેયાદ્યદેવૈનં સમાપયતિ તથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ તથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ

હવે પિતા-પુત્ર સંપ્રદાય વિશે કહે છે: પિતા પુત્રને બોલાવે છે, નવ તૃણ પાથરી, અગ્નિ સ્થાપે છે, પાણીનો ઘડો અને વાસણ મૂકે છે, જૂના વસ્ત્રથી પોતાને ઢાંકે છે અને સૂઈ જાય છે. પુત્ર નજીક આવી બેસે છે. પિતા પોતાના ઇન્દ્રિયો વડે પુત્રની ઇન્દ્રિયો સ્પર્શે છે, અને પુત્ર પિતાની સામે બેસે છે. પછી પિતા કહે છે: 'હું મારી વાણી તારી અંદર મૂકી રહ્યો છું.' પુત્ર કહે છે: 'પિતા, તમે મારી અંદર વાણી મૂકો.' 'હું તારા અંદર શ્વાસ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર શ્વાસ મૂકો.' 'હું તારી અંદર આંખ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર આંખ મૂકો.' 'હું તારા અંદર કાન મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર કાન મૂકો.' 'હું તારા અંદર મન મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર મન મૂકો.' 'હું તારા અંદર અન્નરસ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર અન્નરસ મૂકો.' 'હું તારા અંદર કર્મ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર કર્મ મૂકો.' 'હું તારા અંદર સુખ-દુઃખ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર સુખ-દુઃખ મૂકો.' 'હું તારા અંદર આનંદ, રતિ અને સંતાન મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર આનંદ, રતિ અને સંતાન મૂકો.' 'હું તારા અંદર ગતિ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર ગતિ મૂકો.' 'હું તારા અંદર બુદ્ધિ, વિવેક અને ઇચ્છાઓ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર બુદ્ધિ, વિવેક અને ઇચ્છાઓ મૂકો.' પછી દક્ષિણ તરફ ઊભા રહી પિતા આશીર્વાદ આપે છે: 'યશ, બ્રહ્મતેજસ, અન્ન અને કીર્તિ તને પ્રાપ્ત થાય.' પછી બીજો વ્યક્તિ જમણી જાંઘ તપાસે છે, હાથ કે વસ્ત્રથી ઢાંકે છે અને પ્રાર્થના કરે છે: 'તું સ્વર્ગલોક અને ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કર.' જો પિતા સ્વસ્થ હોય તો પુત્રની સમૃદ્ધિમાં રહે છે, અથવા દૂર જાય છે. જો પુત્ર દૂર જાય તો પિતા સંપ્રદાય પૂર્ણ કરે છે, જેમ નિયમ છે તેમ.

પ્રતર્દનો હ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ । યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચ તં હેન્દ્ર ઉવાચ । પ્રતર્દન વરં તે દદાનીતિ સ હોવાચ પ્રતર્દનઃ । ત્વમેવ મે વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસ ઇતિ તં હેન્દ્ર ઉવાચ । ન વૈ વરોઽવરસ્મૈ વૃણીતે ત્વમેવ વૃણીષ્વેત્યેવમરો વૈ કિલ મ ઇતિ હોવાચ પ્રતર્દનોઽથો ખલ્વિન્દ્રઃ સત્યાદેવ નેયાય । સત્યં હીન્દ્રઃ સ હોવાચ । મામેવ વિજાનીહ્યેતદેવાહં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યે । યન્માં વિજાનીયાત્ । ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમવાઙ્મુખાન્યતીન્સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છં બહ્વીઃ સન્ધા અતિક્રમ્ય દિવિ પ્રહ્લાદીયાનતૃણમહમન્તરિક્ષે પૌલોમાન્પૃથિવ્યાં કાલખાઞ્જાન્ । તસ્ય મે તત્ર ન લોમ ચ મામીયતે । સ યો માં વિજાનીયાન્નાસ્ય કેન ચ કર્મણા લોકો મીયતે । ન માતૃવધેન ન પિતૃવધેન ન સ્તેયેન ન ભ્રૂણહત્યયા નાસ્ય પાપં ચ ન ચકૃષો મુખાન્નીલં વેત્તીતિ

પ્રતર્દન, દૈવોદાસીનો પુત્ર, ઇન્દ્રના પ્રિય સ્થાન પર પહોંચ્યો. યુદ્ધ અને પરાક્રમથી ઇન્દ્રે કહ્યું: 'પ્રતર્દન, હું તને એક વરદાન આપું છું.' પ્રતર્દને કહ્યું: 'તમે જ પસંદ કરો કે માણસ માટે શું શ્રેષ્ઠ છે.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'વરદાન બીજાને માટે પસંદ કરાતું નથી; તું પોતે પસંદ કર.' પ્રતર્દને કહ્યું: 'તો મને અમરતા આપો.' ઇન્દ્રને તો સત્યથી જ મેળવવો જોઈએ, કારણ કે ઇન્દ્ર સત્ય છે. ઇન્દ્રે કહ્યું: 'મને ઓળખ, આ જ હું માનું છું કે માણસ માટે શ્રેષ્ઠ છે: મને ઓળખવું. મેં ત્રણ મથાળાવાળા ત્વષ્ટ્ર દૈત્યને, માથું નીચે કરીને, સાલાવૃક પાસે મોકલ્યો. અનેક અવરોધો પાર કર્યા, સ્વર્ગમાં પ્રહલાદિયોને, અંતરિક્ષમાં પૌલોમોને, પૃથ્વી પર કાલખંજનને હરાવ્યા. એમાં મારું એક પણ વાળ પણ નુકસાન થયું નહીં. જે મને ઓળખે છે, તેને કોઈ કર્મથી નુકસાન થતું નથી; ન તો માતા-પિતાનું હત્યા, ન ચોરી, ન ગર્ભહત્યા, કોઈ પાપ તેને સ્પર્શતું નથી. એના મુખમાંથી ક્યારેય નીલપણ દેખાતું નથી.'

સ હોવાચ પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાસ્વ | આયુઃ પ્રાણઃ પ્રાણો વા આયુઃ પ્રાણ એવાચામૃતમ્ । યાવદ્ધ્યસ્મિઞ્છરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃ । પ્રાણેન હ્યેવામુષ્મિંલ્લોકેઽમૃતત્વમાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા સત્યસઙ્કલ્પં સ યો મમાયુરમૃતમિત્યુપાસ્તે સર્વમાયુરસ્મિંલ્લોક એતિ । આપ્નોત્યમૃતત્વમક્ષિતિં સ્વર્ગે લોકે । તદ્ધૈક આહુરેકભૂયં વૈ પ્રાણા ગચ્છન્તીતિ । ન હિ કશ્ચન શક્નુયાત્સકૃદ્વાચા નામ પ્રજ્ઞાપયિતું ચક્ષુષા રૂપં શ્રોત્રેણ શબ્દં મનસા ધ્યાનમિત્યેકભૂયં વૈ પ્રાણાઃ । એકૈકમેતાનિ સર્વાણ્યેવ પ્રજ્ઞાપયન્તિ । વાચં વદન્તી સર્વે પ્રાણા અનુવદન્તિ । ચક્ષુઃ પશ્યત્સર્વે પ્રાણા અનુપશ્યન્તિ શ્રોત્રં શૃણ્વત્સર્વે પ્રાણા અનુશૃણ્વન્તિ મનો ધ્યાયત્સર્વે પ્રાણા અનુધ્યાયન્તિ પ્રાણં પ્રાણન્તં સર્વે પ્રાણા અનુપ્રાણન્તીતિ । એવમુહૈવૈતદિતિ હેન્દ્ર ઉવાચ । અસ્તીત્યેવ પ્રાણાનાં નિઃશ્રેયસાદાનમિતિ

એણે કહ્યું: 'હું શ્વાસ છું, જ્ઞાનરૂપ આત્મા છું. મને આયુષ્ય અને અમરતા તરીકે ઉપાસના કર.' આયુષ્ય એટલે શ્વાસ, શ્વાસ એટલે આયુષ્ય, શ્વાસ જ અમરતા છે. જેટલો સમય આ શરીરમાં શ્વાસ છે, એટલો સમય આયુષ્ય છે. શ્વાસથી જ પરલોકમાં અમરતા મળે છે. જ્ઞાનથી મનુષ્ય સત્યમાં સ્થિર થાય છે. જે મને આયુષ્ય અને અમરતા તરીકે ઉપાસે છે, તે આ લોકમાં સર્વ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે, સ્વર્ગલોકમાં અમરતા અને અવિનાશીપણા મેળવે છે. કેટલાક કહે છે કે શ્વાસો અલગ-અલગ જાય છે, પણ કોઈ પણ એક સાથે બધાં નામ વાણીથી, બધાં રૂપ આંખથી, બધાં અવાજ કાનથી, બધાં વિચારો મનથી શીખવી શકતો નથી. બધા શ્વાસો એકરૂપ છે; દરેક બધું જ વ્યક્ત કરે છે. વાણી બોલે છે, બધા શ્વાસો સાથે બોલે છે. આંખ જુએ છે, બધા શ્વાસો સાથે જુએ છે. કાન સાંભળે છે, બધા શ્વાસો સાથે સાંભળે છે. મન વિચારે છે, બધા શ્વાસો સાથે વિચારે છે. શ્વાસ શ્વાસે છે, બધા શ્વાસો સાથે શ્વાસે છે. એ જ રીતે છે,' એમ ઇન્દ્રે કહ્યું. 'આ રીતે જ શ્વાસો દ્વારા શ્રેષ્ઠ પ્રાપ્ત થાય છે.'

જીવતિ વાગપેતો મૂકાન્હિ પશ્યામો જીવતિ ચક્ષુરપેતોઽન્ધાન્હિ પશ્યામો જીવતિ શ્રોત્રાપેતો બધિરાન્હિ પશ્યામો જીવતિ મનોપેતો બાલાન્હિ પશ્યામો જીવતિ બાહુચ્છિન્નો જીવત્યૂરુચ્છિન્ન ઇતિ । એવં હિ પશ્યામ ઇતિ । અથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોતથાપયતિ । તસ્માદેતદેવોઽથમુપાસીત । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ । સહ હ્યેતાવસ્મિઞ્છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતસ્તસ્યૈષૈવ દૃષ્ટિઃ । એતદ્વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ । તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ । સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો સર્વા દિશॊ વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ । તસ્યૈષૈવ સિદ્ધિરેતદ્વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્પુરુષ આર્તો મરિષ્યન્નાબલ્યં ન્યેત્ય મોહં નૈતિ તદાહુઃ । ઉદક્રમીચ્ચિત્તમ્ । ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ વાચા વદતિ ન ધ્યાયત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ

જીવતો વાણી છૂટી જાય તો પણ આપણે મૂંગા માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. જીવતો આંખો છૂટી જાય તો પણ આપણે અંધ માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. જીવતો કાન છૂટી જાય તો પણ આપણે બહેરા માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. જીવતો મન છૂટી જાય તો પણ આપણે બાળસ્વરૂપ માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. હાથ કપાઈ જાય, પગ કપાઈ જાય, તો પણ માણસ જીવતો રહે છે. આમ આપણે જોઈ શકીએ છીએ. પણ શ્વાસ, જે જ્ઞાનનું આત્મા છે, એ જ શરીરને પકડીને જીવંત રાખે છે. એટલે માત્ર એ જ પૂજ્ય છે. શ્વાસ એટલે જ્ઞાન, અને જ્ઞાન એટલે શ્વાસ. બંને સાથે શરીરમાં રહે છે, અને સાથે જ બહાર જાય છે. એ જ સાચું દર્શન છે, એ જ જ્ઞાન છે. જ્યારે માણસ ઊંઘે છે અને કોઈ સ્વપ્ન નથી જુએ, ત્યારે એમાં માત્ર શ્વાસ એકરૂપ રહે છે. વાણી બધા નામો સાથે, આંખો બધા રૂપો સાથે, કાન બધા અવાજો સાથે, અને મન બધા વિચારોથી એમાં જોડાય છે. જ્યારે એ જગે છે, ત્યારે જેમ અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ ચારેય દિશામાં ફાટી નીકળે છે, એમ જ આ આત્મામાંથી શ્વાસો પોતાના સ્થાન પર જાય છે; શ્વાસોથી દેવતાઓ, દેવતાઓથી લોકોએ. એ જ સિદ્ધિ છે, એ જ જ્ઞાન છે. જ્યારે કોઈ દુઃખી અને મૃત્યુશૈયા પર હોય, શક્તિ ગુમાવી દે છે, અને સમજણ રહેતી નથી, ત્યારે કહે છે: 'મન છૂટી ગયું.' એ સાંભળતો નથી, જોતો નથી, બોલતો નથી, વિચારતો નથી. ત્યારે એમાં માત્ર શ્વાસ એકરૂપ રહે છે. વાણી બધા નામો સાથે, આંખો બધા રૂપો સાથે, કાન બધા અવાજો સાથે, મન બધા વિચારોથી એમાં જોડાય છે. જ્યારે એ જગે છે, ત્યારે જેમ અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ ફાટી નીકળે છે, એમ જ આ આત્મામાંથી શ્વાસો પોતાના સ્થાન પર જાય છે; શ્વાસોથી દેવતાઓ, દેવતાઓથી લોકોએ.

સ યદાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સહૈવૈતૈઃ સર્વૈરુત્ક્રામતિ વાગસ્માત્સર્વાણિ નામાન્યભિવિસૃજતે સૃજતે । વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ પ્રાણોઽસ્માત્સર્વાન્ગન્ધાનભિવિસૃજતે પ્રાણેન સર્વાન્ગન્ધાનાપ્નોતિ ચક્ષુરસ્માત્સર્વાણિ રૂપાણ્યભિવિસૃજતે ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ શ્રોત્રમસ્માત્સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનભિવિસૃજતે શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનાપ્નોતિ મનોઽસ્માત્સર્વાણિ ધ્યાતાન્યભિવિસૃજતે મનસા સર્વાણિ ધ્યાતાન્યાપ્નોતિ સૈષા પ્રાણે સર્વાપ્તિઃ । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ સ હ હ્યેતાવસ્મિઞ્ચ્છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃ । અથ ખલુ યથાઽસ્યૈ પ્રજ્ઞાયૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યેકં ભવન્તિ તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃ

જ્યારે મનુષ્ય આ શરીર છોડે છે, ત્યારે એ સાથે બધા અંગો પણ જાય છે. વાણીથી એ બધા નામો મોકલે છે અને વાણીથી બધા નામોને પામે છે. શ્વાસથી એ બધા સુગંધો મોકલે છે અને શ્વાસથી બધા સુગંધોને પામે છે. આંખોથી એ બધા રૂપો મોકલે છે અને આંખોથી બધા રૂપોને પામે છે. કાનથી એ બધા અવાજો મોકલે છે અને કાનથી બધા અવાજોને પામે છે. મનથી એ બધા વિચારો મોકલે છે અને મનથી બધા વિચારોને પામે છે. આમ, શ્વાસમાં બધું પ્રાપ્ત થાય છે. શ્વાસ એટલે જ્ઞાન, અને જ્ઞાન એટલે શ્વાસ. બંને સાથે શરીરમાં રહે છે અને સાથે જ બહાર જાય છે. હવે, જેમ બધાં જીવજંતુઓ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થાય છે, એનું વર્ણન કરીએ.

વાગેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યૈ નામ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । ઘ્રાણમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય ગન્ધઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ચક્ષુરેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય રૂપં પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા શ્રોત્રમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય શબ્દઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા જિહ્વૈવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યાન્નરસઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા હસ્તાવેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તયોઃ કર્મ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા શરીરમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય સુખદુઃખે પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ઉપસ્થ એવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યાનન્દો રતિઃ પ્રજાતિઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પાદાવેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તયોરિત્યા પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પ્રજ્ઞૈવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યૈ ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા

વાણી જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું નામ બહાર સ્થિત તત્વ છે. નાક જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનો સુગંધ બહાર સ્થિત તત્વ છે. આંખ જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું રૂપ બહાર સ્થિત તત્વ છે. કાન જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનો અવાજ બહાર સ્થિત તત્વ છે. જીભ જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનો રસ બહાર સ્થિત તત્વ છે. હાથો જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું કર્મ બહાર સ્થિત તત્વ છે. શરીર જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું સુખ-દુઃખ બહાર સ્થિત તત્વ છે. ઉપસ્થાન જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એમાં આનંદ, રતિ અને સંતાન બહાર સ્થિત તત્વ છે. પગો જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એમાં ચાલવું બહાર સ્થિત તત્વ છે. જ્ઞાન પોતે જ એકમાત્ર અંગ છે; એમાં બુદ્ધિ, સમજ અને ઈચ્છાઓ બહાર સ્થિત તત્વ છે.

પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ સામાન્યાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા પ્રાણં સમારુહ્ય પ્રાણેન સર્વાન્ગન્ધાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા ચક્ષુઃ સમારુહ્ય ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા શ્રોત્રં સમારુહ્ય શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા જિહ્વાં સમારુહ્ય જિહ્વયા સર્વાનન્નરસાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા હસ્તૌ સમારુહ્ય હસ્તાભ્યાં સર્વાણિ કર્માણ્યાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્ય શરીરેણ સુખદુઃખે આપ્નોતિ પ્રજ્ઞયોપસ્થં સમારુહ્યોપસ્થેનાનન્દં રતિં પ્રજ્ઞામાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા પાદૌ સમારુહ્ય પાદાભ્યાં સર્વા ઇત્યા આપ્નોતિ પ્રજ્ઞયૈવ ધિયં સમારુહ્ય પ્રજ્ઞયૈવ ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાનાપ્નોતિ

જ્ઞાનથી વાણીમાં પ્રવેશી, વાણીથી બધા નામોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી શ્વાસમાં પ્રવેશી, શ્વાસથી બધા સુગંધોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી આંખમાં પ્રવેશી, આંખથી બધા રૂપોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી કાનમાં પ્રવેશી, કાનથી બધા અવાજોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી જીભમાં પ્રવેશી, જીભથી બધા રસોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી હાથોમાં પ્રવેશી, હાથોથી બધા કર્મોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી શરીરમાં પ્રવેશી, શરીરથી સુખ-દુઃખને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી ઉપસ્થાનમાં પ્રવેશી, ઉપસ્થાનથી આનંદ, રતિ અને સંતાનને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી પગોમાં પ્રવેશી, પગોથી ચાલવું પ્રાપ્ત કરે છે. માત્ર જ્ઞાનથી બુદ્ધિમાં પ્રવેશી, માત્ર જ્ઞાનથી બુદ્ધિ, સમજ અને ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા વાઙ્નામ કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતન્નામ પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતઃ પ્રાણો ગન્ધં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતં ગન્ધં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં ચક્ષૂ રૂપં કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતદ્રૂપં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન પ્રજ્ઞાપેતં શ્રોત્રં શબ્દં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતં શબ્દં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા જિહ્વાન્નરસં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતમન્નરસં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન પ્રજ્ઞાપેતૌ હતૌ કર્મ કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેતામન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતત્કર્મ પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં શરીરં સુખદુઃખં કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતત્સુખદુઃખં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેત ઉપસ્થ આનન્દં રતિં પ્રજાતિં કાઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતમાનન્દં ન રતિં પ્રજાતિં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતૌ પાદાવિત્યાં કાઞ્ચન પ્રજ્ઞાપયેતામન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતામિત્યાં પ્રાજ્ઞસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા ધીઃ કાચન સિદ્ધ્યેન્ન પ્રજ્ઞાતવ્યં પ્રજ્ઞાયેત્

જ્ઞાન વિના, બોલી કશું કહી શકતી નથી, જો સુધી મારા મનની હાજરી ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ નામ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, શ્વાસ કોઈ સુગંધ ઓળખી શકતો નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ સુગંધ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, આંખ કોઈ રૂપ જોઈ શકતી નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ રૂપ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, કાન કોઈ અવાજ સાંભળી શકતા નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ અવાજ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, જીભ કોઈ રસ ઓળખી શકતી નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ રસ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, હાથ કોઈ કર્મ કરી શકતા નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ કર્મ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, શરીર સુખ કે દુઃખ અનુભવી શકતું નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ સુખ કે દુઃખ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, ઉપસ્થાન કોઈ આનંદ, રતિ કે સંતાન આપી શકતું નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ આનંદ, રતિ કે સંતાન જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, પગ કોઈ ગતિ કરી શકતા નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ ગતિ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, બુદ્ધિ સિદ્ધ થતી નથી, અને જ્ઞાન વિના કંઈ ઓળખી શકાતું નથી.

ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાન્ન ગન્ધં વિજિજ્ઞાસીત ઘ્રાતારં વિદ્યાન્ન રૂપં વિજિજ્ઞાસીત રૂપવિદ્યં વિદ્યાન્ન શબ્દં વિજિજ્ઞાસીત શ્રોતારં વિદ્યાન્નાન્નરસં વિજિજ્ઞાસીતાન્નરસવિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્ન કર્મ વિજિજ્ઞાસીત કર્તારં વિદ્યાન્ન સુખદુઃખે વિજિજ્ઞાસીત સુખદુઃખયોર્વિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્નાનન્દં ન રતિં ન પ્રજાતિં વિજિજ્ઞાસીતાનન્દસ્ય રતેઃ પ્રજાતેર્વિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્નેત્યાં વિજિજ્ઞાસીતૈતારં વિદ્યાત્ । ન મનો વિજિજ્ઞાસીત મન્તારં વિદ્યાત્ । તા વા એતા દશૈવ ભૂતમાત્રા અધિપ્રજ્ઞં દશ પ્રજ્ઞામાત્રા અધિભૂતં યદ્ધિ ભૂતમાત્રા ન સ્યુર્ન પ્રજ્ઞામાત્રાઃ સ્યુર્યદ્વા પ્રજ્ઞામાત્રા ન સ્યુર્ન ભૂતમાત્રાઃ સ્યુઃ

કોઈએ બોલીને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ, પણ બોલનારને ઓળખવો જોઈએ; સુગંધને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ સુગંધ લેનારને ઓળખવો જોઈએ; રૂપને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ જોનારને ઓળખવો જોઈએ; અવાજને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ સાંભળનારને ઓળખવો જોઈએ; રસને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ રસ જાણનારને ઓળખવો જોઈએ; કર્મને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ કરનારને ઓળખવો જોઈએ; સુખ-દુઃખને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ સુખ-દુઃખ જાણનારને ઓળખવો જોઈએ; આનંદ, રતિ કે સંતાનને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ એ બધાનું જાણનાર કોણ છે એ ઓળખવું જોઈએ; ગતિને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ ગતિ જાણનારને ઓળખવું જોઈએ; મનને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ વિચારનાર કોણ છે એ ઓળખવું જોઈએ. આ દસ તત્વો જ્ઞાનથી સંચાલિત છે; અને દસ જ્ઞાનતત્વો તત્વોથી સંચાલિત છે. જો તત્વો ન હોય, તો જ્ઞાનતત્વો પણ ન હોય; અને જો જ્ઞાનતત્વો ન હોય, તો તત્વો પણ ન હોય.

ન હ્યન્યતરતો રૂપં કિઞ્ચન સિદ્ધ્યેન્નો એતન્નાના તદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણેઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દોઽજરોઽમૃતઃ । ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નો એવાસાધુના કનીયાન્ । એષ હ્યેવૈનં સાધુકર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્યો ઉન્નિનીષત એષ ઉ એવૈનમસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતે । એષ લોકપાલ એષ લોકાધિપતિરેષ સર્વેશ્વરઃ સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્

કોઈ પણ એકમાંથી પોતે રૂપ ઉભું થતું નથી; એ અલગ નથી. જેમ રથના ચક્રની ધાર spokes પર ટકી છે અને ધરી ધાર પર ટકી છે, તેમ તત્વો જ્ઞાનતત્વો પર આધાર રાખે છે અને જ્ઞાનતત્વો શ્વાસ પર આધાર રાખે છે. આ શ્વાસ જ જ્ઞાનનો આત્મા છે, આનંદમય, વૃદ્ધિથી પર, અમર. સારા કર્મોથી કોઈ વધારે થતું નથી, ખરાબ કર્મોથી કોઈ ઓછું થતું નથી. એ જ સારા કર્મ કરાવે છે અને એ જ મનુષ્યને ઉપરના લોકોએ લઈ જાય છે; એ જ ખરાબ કર્મ કરાવે છે અને નીચેના લોકોએ લઈ જાય છે. એ જ લોકપાલ છે, એ જ લોકાધિપતિ છે, એ જ સર્વેશ્વર છે. જાણવું જોઈએ: 'આ જ મારું આત્મા છે.' જાણવું જોઈએ: 'આ જ મારું આત્મા છે.'

પછી ગાર્ગ્ય, બાલાકિરનો પુત્ર, એક વિદ્યાર્થી, સ્પર્શ પામ્યો. તે ઉશીનરોમાં, મત્સ્યોમાં, કુરુ-પાંચાલોમાં, કાશી અને વિદેહોમાં રહ્યો હતો. પછી તે કાશીના રાજા અજાતશત્રુ પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હું તને બ્રહ્મ વિધ્યા શીખવાડીશ.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'હું તને હજાર આપું છું.' આ વાતમાં જનકને જનક કહેવામાં આવે છે, અને લોકો તેના પાછળ દોડે છે.

તે સમયે બાલાકી બોલ્યા: 'આ આકાશમાં રહેલો પુરુષ છે, હું માત્ર એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ સત્ય માનીને ધ્યાન ન કર; એ પૂર્ણ નથી, એ બ્રહ્મરૂપે પ્રવર્તતો નથી. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તેને સંતાન અને પશુઓની પ્રાપ્તિ થાય છે, પણ પોતાને યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન થતું નથી.

તત ઉ હ બાલાકિસ્તૂષ્ણીમાસ તં હોવાચાજાતશત્રુરેતાવન્નુ બાલાકા૩ઇ ઇત્યેતાવદ્ધીતિ હોવાચ બાલાકિસ્તં હોવાચાજાતશત્રુર્મૃષા વૈ કિલ મા સમવાદયિષ્ઠા બ્રહ્મ તે બ્રવાણીતિ । સ હોવાચ યો વૈ બાલાક એતેષાં પુરુષાણાં કર્તા યસ્ય વૈતત્કર્મ સ વૈ વેદિતવ્ય ઇતિ તત ઉ હ બાલાકિઃ સમિત્પાણિઃ પ્રતિચક્રામોપાયાનીતિ તં હોવાચજાતશત્રુઃ પ્રતિલોમરૂપમેવ સ્યાદ્યત્ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણમુપનયેત્ । એહિ વ્યેવ ત્વા જ્ઞપયિષ્યામીતિ તં હ પાણાવભિપદ્ય પ્રવવ્રાજ તૌ હ સુપ્તં પુરુષમીયતુસ્તં હાજાતશત્રુરામન્ત્રયાંચક્રે । બૃહત્પાણ્ડરવાસઃ સોમરાજન્નિતિ । સ ઉ હ તૂષ્ણીમેવ શિશ્યે । તત ઉ હૈનં યષ્ટ્યાવિચિક્ષેપ સ તત એવ સમુત્તસ્થૌ તં હોવાચાજાતશત્રુઃ । ક્વૈષ એતદ્વાલોકે પુરુષોઽશયિષ્ટ ક્વૈતદભૂત્કુત એતદાગા૩દિતિ । તત ઉ હ બાલાકિર્ન વિજજ્ઞૌ

પછી બાલાકી ચૂપ રહી ગયા. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: 'બસ એટલું જ, બાલાકી?' બાલાકી બોલ્યા: 'હા, એટલું જ.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'તમે વ્યર્થ ધ્યાન કર્યું; હવે હું તમને બ્રહ્મ વિશે કહું.' બાલાકી બોલ્યા: 'જે આ બધા પુરુષોનો સર્જનહાર છે, જેનું આ કાર્ય છે, એ જ જાણવાનો છે.' પછી બાલાકી સમિધ લઈને શિક્ષા માટે ગયા. અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને શિક્ષા આપે, એ ઉલટું છે. ચાલો, હું તમને સમજાવું.' એણે હાથ પકડીને લઈ ગયા. બંને સૂતા માણસ પાસે ગયા. અજાતશત્રુએ બોલાવ્યું: 'હે સોમરાજા, સફેદ વસ્ત્રધારી!' પણ એ માણસ ચૂપ પડ્યો. પછી એણે લાકડીથી ઠપકો આપ્યો, તો એ તરત જ ઊભો થયો. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: 'આ પુરુષ, જે આ શરીરમાં હતો, એ ક્યાં હતો? ક્યાં ગયો હતો, ક્યાંથી પાછો આવ્યો?' બાલાકી એનો જવાબ આપી શક્યા નહીં.

તં હોવાચાજાતશત્રુર્યત્રૈષ એતદ્બાલાકે પુરુષોઽશયિષ્ટ યત્રૈતદભૂદ્યત એતદાગાદ્ધિતા નામ હૃદયસ્ય નાડ્યો હૃદયાત્પુરીતતમભિપ્રતન્વન્તિ તદ્યથા સહસ્રધા કેશો વિપાટિતસ્તાવદણ્વ્યઃ પિઙ્ગલસ્યાણિમ્ના તિષ્ઠન્તિ । શુક્લસ્ય કૃષ્ણસ્ય પીતસ્ય લોહિતસ્યેતિ તાસુ તદા ભવતિ । યદા સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તથૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો સર્વા દિશો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાસ્તદ્યથા ક્ષુરઃ ક્ષુરધ્યાનેઽવહિતઃ સ્યાદ્વિશ્વંભરો વા વિશ્વંભરકુલાય એવમેવૈષ પ્રાજ્ઞ આત્મેદં શરીરમાત્માનમનુપ્રવિષ્ટ આ લોમભ્ય આ નખેભ્યઃ

અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'જે જગ્યાએ આ પુરુષ સૂતો હતો, જ્યાં હતો અને જ્યાંથી પાછો આવ્યો—એ હૃદયની હિતા નામની નાડીઓ છે, જે હૃદયથી શરીરમાં ફેલાયેલી છે. જેમ હજાર ભાગે વાળ વિભાજિત થાય, એમ એ નાડીઓ છે, જે પીળા મેષના વાળ જેટલી પાતળી છે. એ સફેદ, કાળી, પીળી અને લાલ છે; એમાં એ રહે છે. જ્યારે માણસ સુતો હોય અને સ્વપ્ન ન જુએ, ત્યારે એ માત્ર પ્રાણમાં એકરૂપ થઈ જાય છે. ત્યારે વાણી બધા નામો સાથે, આંખ બધા રૂપો સાથે, કાન બધા અવાજો સાથે, મન બધા વિચાર સાથે એમાં પ્રવેશી જાય છે. જ્યારે એ જાગે છે, ત્યારે જેમ અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ ચારેય બાજુ ફાટી નીકળે છે, એમ આ આત્મામાંથી પ્રાણો પોતાના સ્થાન પર જાય છે. પ્રાણોમાંથી દેવતાઓ, દેવોમાંથી લોકો થાય છે. જેમ ક્ષુર ક્ષુરધારામાં અથવા જાળમાં વિંઝાયેલો વિંઝાણું, એમ જ આ જ્ઞાનમય આત્મા આ શરીરમાં વાળથી લઈને નખ સુધી વ્યાપી રહ્યો છે.