કૌષીતક્યુપનિષદ્

અથાતઃ સાયમન્નં પ્રાતર્દનમાન્તરમગ્નિહોત્રમિતિ ચાચક્ષતે યાવદ્વૈ પુરુષો ભાષતે ન તાવત્પ્રાણિતું શક્નોતિ પ્રાણં તદા વાચિ જુહોતિ । યાવદ્વૈ પુરુષઃ પ્રાણિતિ ન તાવદ્ભાષિતું શક્નોતિ વાચં તદા પ્રાણે જુહોતિ । એતેઽનન્તેઽમૃતાહુતિર્જાગ્રચ્ચ સ્વપંશ્ચ સન્તતમવ્યવચ્છિન્નં જુહોત્યથ યા અન્યા આહુતયોઽન્તવત્યસ્તાઃ કર્મમય્યો હિ ભવન્ત્યેતદ્ધ વૈ પૂર્વે વિદ્વાંસોઽગ્નિહોત્રં ન જુહવાંચક્રુઃ

હવે, સાંજ અને સવારનું ભોજન, જેને મધ્યમ અગ્નિહોત્ર કહે છે. જેટલો સમય માણસ બોલે છે, તેટલો સમય તે શ્વાસ લઈ શકતો નથી; ત્યારે તે પ્રાણને વાણીમાં અર્પણ કરે છે. જેટલો સમય માણસ શ્વાસ લે છે, તેટલો સમય તે બોલી શકતો નથી; ત્યારે તે વાણીને પ્રાણમાં અર્પણ કરે છે. આ અનંત અને અમર આહુતિઓ છે, જાગૃત અને સુતા બંને સમયે સતત, વિચ્છિન્ન વિના આપવામાં આવે છે. બીજી આહુતિઓ, જે પૂર્ણ થાય છે, એ તો કર્મથી બનેલી છે. તેથી, પૂર્વજ વિદ્વાનો એ અગ્નિહોત્રમાં એ આહુતિઓ આપતા નહોતા.

ઉક્થં બ્રહ્મેતિ હ સ્માહ શુષ્કભૃઙ્ગરસ્તદૃગિત્યુપાસીત સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાયાભ્યર્ચ્યન્તે તદ્યજુરિત્યુપાસીત સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય યુજ્યન્તે તત્સામેત્યુપાસીત સર્વાણિ હાસ્મૈ ભૂતાનિ શ્રૈષ્ઠ્યાય સન્નમન્તે તચ્છ્રીરિત્યુપાસીત તદ્યશ ઇત્યુપાસીત તત્તેજ ઇત્યુપાસીત તદ્યથૈતચ્છાસ્ત્રાણાં શ્રીમત્તમં યશસ્વિતમં તેજસ્વિતમં ભવતિ । તથૈવૈવં વિદ્વાન્સર્વેષાં ભૂતાનાં શ્રીમત્તમો યશસ્વિતમસ્તેજસ્વિતમો ભવતિ । તમેતમૈષ્ટકં કર્મમયમાત્માનમધ્વર્યુઃ સંસ્કરોતિ તસ્મિન્યજુર્મયં પ્રવયતિ યજુર્મયમ્ ઋઙ્મયં હોતા ઋઙ્મયે સામમયમુદ્ગાતા સ એષ સર્વસ્યૈ ત્રયીવિદ્યાયા આત્મૈષ ઉ એવાસ્યાત્મા એતદાત્મા ભવતિ ય એવં વેદ

શુષ્કભૃંગરાએ કહ્યું: 'ઉક્ત એ બ્રહ્મ છે.' એનું ધ્યાન ઋગ્વેદ રૂપે કરવું જોઈએ. બધા જીવો તેને શ્રેષ્ઠતા માટે સન્માન આપે છે. એનું ધ્યાન યજુર્વેદ રૂપે કરવું જોઈએ. બધા જીવો તેને શ્રેષ્ઠતા માટે જોડાય છે. એનું ધ્યાન સામવેદ રૂપે કરવું જોઈએ. બધા જીવો તેને શ્રેષ્ઠતા માટે નમન કરે છે. એનું ધ્યાન સમૃદ્ધિ, યશ અને તેજ રૂપે કરવું જોઈએ. જેમ શાસ્ત્રોમાં સૌથી વધુ સમૃદ્ધ, પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી ફળ મળે છે, તેમ જે આ રીતે જાણે છે, એ બધા જીવોમાં સૌથી વધુ સમૃદ્ધ, પ્રસિદ્ધ અને તેજસ્વી બને છે. યજમાન પોતાનું સ્વરૂપ કર્મરૂપ ઈષ્ટિકા તરીકે ઘડે છે; તેમાં યજુર્વેદને પોણે છે, હોતા ઋગ્વેદને પોણે છે, ઉદગાતા સામવેદને પોણે છે. આ ત્રિવિધ જ્ઞાનનું સ્વરૂપ છે; આ જ તેનું સાચું સ્વરૂપ છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ એ સ્વરૂપ બની જાય છે.

અથાતઃ સર્વજિતઃ કૌષીતકેસ્ત્રીણ્યુપાસનાનિ ભવન્તિ યજ્ઞોપવીતં કૃત્વાપ આચમ્ય ત્રિરુદપાત્રં પ્રસિચ્યોદ્યન્તમાદિત્યમુપતિષ્ઠેત વર્ગોઽસિ પાપ્માનં મે વૃઙ્ધીત્યેતયૈવાવૃતા મધ્યે સન્તમુદ્વર્ગોઽસિ પાપ્માનં મે વૃઙ્ધીત્યેતયૈવાવૃતાઽસ્તં યન્તં સંવર્ગોઽસિ પાપ્માનં મે સંવૃઙ્ધીતિ । યદહોરાત્રાભ્યાં પાપં કરોતિ સં તદ્વૃઙ્ક્તે

હવે સર્વવિજય માટે, કૌશીતકીઓની ત્રણ ઉપાસનાઓ છે. યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને, પાણી પીને, કાચા વાસણથી ત્રણવાર પાણી છાંટીને, ઉગતા સૂર્યનું ધ્યાન કરવું: 'તમે તેજ છો, મારા પાપ દૂર કરો.' એ જ મંત્રથી મધ્યાહ્ને સૂર્યનું ધ્યાન કરવું: 'તમે ઉપરનું તેજ છો, મારા પાપ દૂર કરો.' એ જ મંત્રથી અસ્ત થતા સૂર્યનું ધ્યાન કરવું: 'તમે નીચેનું તેજ છો, મારા પાપ દૂર કરો.' એ વ્યક્તિ દિવસ અને રાતે જે પાપ કરે છે, તે બધું દૂર થઈ જાય છે.

અથ માસિ માસ્યમાવાસ્યાયાં પશ્ચાચ્ચન્દ્રમસં દૃશ્યમાનમુપતિષ્ઠેતૈતયૈવાવૃતા હરિતતૃણાભ્યાં વાક્પ્રત્યસ્યતિ યત્તે સુસીમં હૃદયમધિ ચન્દ્રમસિ શ્રિતં તેનામૃતત્વસ્યેશાનં માહં પૌત્રમઘં રુદમિતિ ન હાસ્માત્પૂર્વાઃ પ્રજાઃ પ્રયન્તીતિ નુ જાતપુત્રસ્યાથાજાતપુત્રસ્યાપ્યાયસ્વ સમેતુ તે સન્તે પયાંસિ સમુયન્તુ વાજા યમાદિત્યા અંશુમાપ્યાયયન્તીત્યેતાસ્તિસ્ર ઋચો જપિત્વા માસ્માકં પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરાપ્યાયયિષ્ઠા યॊઽસ્માન્દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તસ્ય પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરાપ્યાયસ્વેતિ દૈવીમાવૃતમાવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમન્વાવર્તયતિ દક્ષિણં બાહુમન્વાવર્તતે

હવે, મહિનામાં અમાવાસ્યાના દિવસે, પશ્ચિમમાં દેખાતા ચંદ્રનું ધ્યાન કરવું અને એ જ મંત્રથી બે લીલા ઘાસના પાંદડા ફેંકવા: 'હે ચંદ્ર, તમારું હૃદય જે શુદ્ધ છે, તે જે ચંદ્રમાં સ્થિત છે, એ મને અમરત્વનો સ્વામી બનાવે. મને પુત્રના પાપ માટે કદી રડવું ન પડે.' તેથી પૂર્વજો તેના પહેલાં કદી વિદાય લેતા નથી. તેને પુત્ર હોય કે ન હોય, 'વધો, તમારું દૂધ ભેગું થાય, પાણી અને ધન તમારી પાસે આવે. આદિત્ય દેવતાઓ તમારી કિરણોથી તમને વધારશે.' આ ત્રણ ઋચાઓ બોલીને, 'હે ચંદ્ર, અમને પ્રાણ, સંતાન અને પશુઓથી વધારજો. જે અમને દ્વેષ કરે છે અને જેને અમે દ્વેષ કરીએ છીએ, તેને પણ પ્રાણ, સંતાન અને પશુઓથી વધારજો.' આ દૈવી મંત્ર છે, સૂર્યના તેજનું ફેરવવું છે, જમણા હાથનું ફેરવવું છે.

અથ પૌર્ણમાસ્યાં પુરસ્તાચ્ચન્દ્રમસં દૃશ્યમાનમુપતિષ્ઠેતૈતયૈવાવૃતા સોમો રાજાસિ વિચકક્ષણઃ પઞ્ચમુખોઽસિ પ્રજાપતિર્બ્રાહ્મણસ્ત એકં મુખં તેન મુખેન રાજ્ઞોઽત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ રાજા ત એકં મુખં તેન મુખેન વિશોત્સિ તેનૈવ મુખેન મામન્નાદં કુરુ શ્યેનસ્ત એકં મુખં તેન મુખેન પક્ષિણોઽત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ અગ્નિષ્ટ એકં મુખં તેન મુખેનેમં લોકમત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ ત્વયિ પઞ્ચમં મુખં તેન મુખેન સર્વાણિ ભૂતાન્યત્સિ તેન મુખેન મામન્નાદં કુરુ માસ્માકં પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરવક્ષેષ્ઠા યોઽસ્માદ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મસ્તસ્ય પ્રાણેન પ્રજયા પશુભિરવક્ષીયસ્વેતિ દૈવીમાવૃતમાવર્ત આદિત્યસ્યાવૃતમન્વાવર્તન્ત ઇતિ દક્ષિણં બાહુમન્વાવર્તતે

હવે, પૂર્ણિમાના દિવસે, પૂર્વમાં દેખાતા ચંદ્રનું ધ્યાન કરવું અને એ જ મંત્રથી: 'તમે સોમ, રાજા, વિદ્વાન અને પાંચમુખી છો. તમે પ્રજાપતિ, બ્રાહ્મણ છો; એક મુખથી રાજાને ભક્ષણ કરો છો, એ મુખથી મને ન ભક્ષણ કરશો. તમે રાજા છો; એક મુખથી પ્રજાને ભક્ષણ કરો છો, એ મુખથી મને ન ભક્ષણ કરશો. તમે શ્યેન છો; એક મુખથી પક્ષીઓને ભક્ષણ કરો છો, એ મુખથી મને ન ભક્ષણ કરશો. તમે અગ્નિ છો; એક મુખથી આ જગતને ભક્ષણ કરો છો, એ મુખથી મને ન ભક્ષણ કરશો. તમારામાં પાંચમું મુખ છે; એ મુખથી બધા જીવોને ભક્ષણ કરો છો, એ મુખથી મને ન ભક્ષણ કરશો. અમને પ્રાણ, સંતાન અને પશુઓથી ઓછા ન કરો. જે અમને દ્વેષ કરે છે અને જેને અમે દ્વેષ કરીએ છીએ, તેને પ્રાણ, સંતાન અને પશુઓથી ઓછા કરો.' આ દૈવી મંત્ર છે, સૂર્યના તેજનું ફેરવવું છે, જમણા હાથનું ફેરવવું છે.

અથ પ્રોષ્યાન્પુત્રસ્ય મૂર્ધાનમભિમૃશેત્ । અઙ્ગાદઙ્ગાત્સમ્ભવસિ હૃદયાદધિજાયસે । આત્મા ત્વં પુત્ર માવિથ સ જીવ શરદઃ શતમસાવિતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાતિ । અશ્મા ભવ પરશુર્ભવ હિરણ્યમસ્તૃતં ભવ । તેજો વૈ પુત્રનામાસિ સ જીવ શરદઃ શતમસાવિતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાતિ। યેન પ્રજાપતિઃ પ્રજાઃ પર્યગૃહ્ણાદરિષ્ટ્યૈ તેન ત્વા પરિગૃહ્ણામ્યસાવિતિ નામાસ્ય ગૃહ્ણાત્યથાસ્ય દક્ષિણે કર્ણે જપત્યસ્મૈ પ્રયન્ધિ મઘવન્નૃજીષિન્નિતીન્દ્ર શ્રેષ્ઠાનિ દ્રવિણાનિ ધેહીતિ સવ્યે મા ચ્છિત્થા મા વ્યથિષ્ઠાઃ શતં શરદ આયુષો જીવ પુત્ર । તે નામ્ના મૂર્ધાનમભિજિઘ્રામ્યસાવિતિ ત્રિર્મૂર્ધાનમવજિઘ્રેદ્ગવાં ત્વા હિઙ્કારેણાભિહિઙ્કરોમીતિ ત્રિર્મૂર્ધાનમભિહિઙ્કુર્યાત્

પછી, જ્યારે પુત્ર વિદેશથી પાછો આવે, ત્યારે પિતા તેના માથા પર હાથ મુકે અને કહે: 'તું અંગમાંથી જન્મેલો છે, હૃદયમાંથી ઉત્પન્ન થયો છે. તું મારું આત્મા છે, પુત્ર, તું કદી નાશ પામે નહીં. તું સો વર્ષ જીવીશ.' પછી તે પુત્રને નામ આપે. 'પથ્થર જેવો મજબૂત, કુહાડી જેવો તીખો અને સોનાની જેમ અખંડિત બની રહે. તારો નામ તેજ છે, પુત્ર, તું સો વર્ષ જીવીશ.' આમ નામ આપે. 'જે રીતે પ્રજાપતિએ પ્રજાને સુરક્ષિત રાખવા માટે તેમને પોતાના હાથે આવરી લીધા, એ રીતે હું તને આવરી લઉં છું.' આમ પણ નામ આપે. પછી તે પુત્રના જમણા કાનમાં મંત્ર બોલે: 'મઘવન, ઇન્દ્ર, તેને શ્રેષ્ઠ સંપત્તિ આપ.' ડાબા કાનમાં કહે: 'તું મને છોડતો નહીં, ભય પામતો નહીં. સો વર્ષ જીવીશ, પુત્ર.' પછી નામ બોલીને ત્રણ વખત પુત્રના માથા પર સુઘાંશે અને ત્રણ વખત ગાયની ધ્વનિ કરશે.

અથાતો દૈવઃ પરિમર એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદગ્નિર્જ્વલત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન જ્વલતિ તસ્યાદિત્યમેવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યથાદિત્યો દૃશ્યતેઽથૈતન્મ્રિયતે યન્ન દૃશ્યતે તસ્ય ચન્દ્રમસમેવ તેજો ગચછતિ વાયું પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ચન્દ્રમા દૃશ્યતે । અથૈતન્મ્રિયતે યન્ન દૃશ્યતે તસ્ય વિદ્યુતમેવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્વિદ્યુદ્વિદ્યોતતેઽથૈતન્મ્રિયતે યન્ન વિદ્યોતતે તસ્ય વાયુમેવ તેજો ગચ્છતિ વાયું પ્રાણઃ । તા વા એતાઃ સર્વા દેવતા વાયુમેવ પ્રવિશ્ય વાયૌ મૃતા ન મૃચ્છન્તે તસ્માદેવ ઉ પુનરુદીરત ઇત્યધિદૈવતમથાધ્યાત્મમ્

હવે દેવતાઓના અંત વિશે: જ્યારે અગ્નિ જ્વલશે, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ પ્રગટે છે. જ્યારે અગ્નિ બુઝાય, ત્યારે તેનું તેજ સૂર્યમાં જાય છે, અને શ્વાસ વાયુમાં જાય છે. જ્યારે સૂર્ય દેખાય, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ છે; જ્યારે સૂર્ય દેખાતો નથી, ત્યારે તેનું તેજ ચંદ્રમાં જાય છે, અને શ્વાસ વાયુમાં જાય છે. જ્યારે ચંદ્ર દેખાય, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ છે; જ્યારે ચંદ્ર દેખાતો નથી, ત્યારે તેનું તેજ વીજળીમાં જાય છે, અને શ્વાસ વાયુમાં જાય છે. જ્યારે વીજળી ચમકે, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ છે; જ્યારે વીજળી ચમકતી નથી, ત્યારે તેનું તેજ વાયુમાં જાય છે, અને શ્વાસ પણ વાયુમાં જાય છે. આ તમામ દેવતાઓ અંતે વાયુમાં પ્રવેશ કરે છે; વાયુમાં મરી ગયા પછી પણ તેઓ નાશ પામતા નથી. તેથી તેઓ ફરીથી ઉદ્ભવે છે. આ દેવતાઓ અંગેનું વર્ણન થયું; હવે આત્મા અંગે.

એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યદ્વાચા વદત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન વદતિ તસ્ય ચક્ષુરેવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણં પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્ચક્ષુષા પશ્યત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન પશ્યતિ તસ્ય શ્રોત્રમેવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણં પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યચ્છ્રોત્રેણ શૃણોત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન શૃણોતિ તસ્ય મન એવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણ એતદ્વૈ બ્રહ્મ દીપ્યતે યન્મનસા ધ્યાયત્યથૈતન્મ્રિયતે યન્ન ધ્યાયતિ તસ્ય પ્રાણમેવ તેજો ગચ્છતિ પ્રાણં પ્રાણસ્તાવા એતાઃ સર્વા દેવતાઃ પ્રાણમેવ પ્રવિશ્ય પ્રાણે મૃતા ન મૃચ્છન્તે તસ્મા દેવ ઉ પુનરુદીરતે તદ્યદિહ વા એવં વિદ્વાંસ ઉભૌ પર્વતાવભિપ્રવર્તેયાતાં તુસ્તૂર્ષમાણો દક્ષિણશ્ચોત્તરશ્ચ ન હૈવૈનં સ્તૃણ્વીયાતામ્ । અથ ય એનં દ્વિષન્તિ યાંશ્ચ સ્વયં દ્વેષ્ટિ ત એનં સર્વે પરિમ્રિયન્તે

જ્યારે કોઈ વાણીથી બોલે છે, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ પ્રગટે છે; જ્યારે બોલવું બંધ થાય, ત્યારે તેનું તેજ આંખમાં જાય છે અને શ્વાસમાં જાય છે. જ્યારે આંખે જોવે છે, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ છે; જોવું બંધ થાય, ત્યારે તેનું તેજ કાનમાં જાય છે અને શ્વાસમાં જાય છે. જ્યારે કાનથી સાંભળે છે, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ છે; સાંભળવું બંધ થાય, ત્યારે તેનું તેજ મનમાં જાય છે અને શ્વાસમાં જાય છે. જ્યારે મનથી વિચાર કરે છે, ત્યારે એ બ્રહ્માનું તેજ છે; વિચારવું બંધ થાય, ત્યારે તેનું તેજ શ્વાસમાં જાય છે અને શ્વાસમાં જાય છે. આ તમામ દેવતાઓ અંતે શ્વાસમાં પ્રવેશ કરે છે; શ્વાસમાં મરી ગયા પછી પણ તેઓ નાશ પામતા નથી. તેથી તેઓ ફરીથી ઉદ્ભવે છે. જો કોઈ આ રીતે જાણે છે, તો દક્ષિણ અને ઉત્તર તરફથી બે પર્વતો પાસે જાય, તો પણ કોઈ તેને હરાવી શકે નહીં. પણ જે તેને દ્વેષ કરે છે, અને જેને તે પોતે દ્વેષ કરે છે, તેઓ બધા નાશ પામે છે.

અથાતો નિઃશ્રેયસાદાનં સર્વા હ વૈ દેવતા અહં શ્રેયસે વિવદમાનાઃ । અસ્માચ્છરીરાદુચ્ચક્રમુસ્તદ્દારુભૂતં શિષ્યેથૈતદ્વાક્પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્છિષ્ય એવ । અથૈતચ્ચક્ષુઃ પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્ચક્ષુષા પશ્યચ્છિષ્ય એવાથૈનચ્છ્રોત્રં પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્ચક્ષુષા પશ્યચ્છ્રોત્રેણ શૃણ્વચ્છિષ્ય એવાથૈનન્મનઃ પ્રવિવેશ તદ્વાચા વદચ્ચક્ષુષા પશ્યચ્છ્રોત્રેણ શૃણ્વન્મનસા ધ્યાયચ્છિષ્ય એવાથૈતત્પ્રાણઃ પ્રવિવેશ તત્તત એવ સમુત્તસ્થૌ તે દેવાઃ પ્રાણે નિઃશ્રેયસં વિચિન્ત્ય પ્રાણમેવ પ્રજ્ઞાત્માનમભિસમ્ભૂય સહૈતૈઃ સર્વૈરસ્માલ્લોકાદુચ્ચક્રમુઃ । તે વાયુ-પ્રતિષ્ઠાકાશાત્માનઃ સ્વર્યયુસ્તથॊ એવૈવં વિદ્વાન્સર્વેષાં ભૂતાનાં પ્રાણમેવ પ્રજ્ઞાત્માનમભિસમ્ભૂય સહૈતૈઃ સર્વૈરસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સ વાયુપ્રતિષ્ઠાકાશાત્મા ન સ્વરેતિ તદ્ભવતિ યત્રૈતદ્દેવાસ્તત્પ્રાપ્ય તદમૃતો ભવતિયદમૃતા દેવાઃ

હવે સર્વોત્તમ પ્રાપ્તિ વિશે કહીએ તો, બધા દેવતાઓ શ્રેષ્ઠતા માટે ઝઘડતા હતા અને આ શરીરમાંથી બહાર નીકળી ગયા, ત્યારે શરીર નિર્વાત બની ગયું. પછી વાણી આવી, વાણીથી બોલ્યા, પણ શરીર નિર્વાત જ રહ્યું. પછી આંખ આવી, વાણીથી બોલ્યા, આંખથી જોયું, છતાં પણ શરીર નિર્વાત જ રહ્યું. પછી કાન આવ્યું, વાણીથી બોલ્યા, આંખથી જોયું, કાનથી સાંભળ્યું, છતાં પણ શરીર નિર્વાત જ રહ્યું. પછી મન આવ્યું, વાણીથી બોલ્યા, આંખથી જોયું, કાનથી સાંભળ્યું, મનથી વિચાર્યું, છતાં પણ શરીર નિર્વાત જ રહ્યું. પછી શ્વાસ આવ્યો, ત્યારે એમાંથી ઊભું થયું. દેવતાઓએ વિચાર્યું કે શ્રેષ્ઠતા તો શ્વાસમાં છે, અને શ્વાસને જ જ્ઞાનરૂપ આત્મા માની, બધા મળીને આ લોકમાંથી બહાર નીકળી ગયા. તેઓ વાયુમાં સ્થિર અને આકાશરૂપ થઈને સ્વર્ગમાં પહોંચ્યા. જે આ રીતે જાણે છે, તે પણ બધા જીવો સાથે શ્વાસને જ જ્ઞાનરૂપ આત્મા માની, આ શરીર છોડે છે. એ વાયુમાં સ્થિર અને આકાશરૂપ બની સ્વર્ગમાં પહોંચે છે. જ્યાં દેવતાઓ એ સ્થાન મેળવે છે, ત્યાં તેઓ અમર બને છે; એટલે દેવતાઓ અમર છે.

અથાતઃ પિતાપુત્રીયં સમ્પ્રદાનમિતિ ચાચક્ષતે । પિતા પુત્રં પ્રેષ્યન્નાહ્વયતિ નવૈસ્તૃણૈરગારં સંસ્તીર્યાગ્નિમુપસમાધાયોદકુમ્ભં સપાત્રમુપનિધાયાહતેન વાસસા સમ્પ્રચ્છન્નઃ સ્વયં શ્યેત એત્ય પુત્ર ઉપરિષટાદભિનિપદ્યતે, ઇન્દ્રિયૈરસ્યેન્દ્રિયાણિ સંસ્પૃશ્યાપિ વાસ્યાભિમુખત એવાસીતાથાસ્મૈ સંપ્રયચ્છતિ વાચં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા વાચં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ પ્રાણં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા પ્રાણં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ચક્ષુર્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ચક્ષુસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । શ્રોત્રં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા શ્રોત્રં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । મનો મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા મનસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અન્નરસાન્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતાન્નરસાંસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । કર્માણિ મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા કર્માણિ તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । સુખદુઃખે મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા સુખદુઃખે તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । આનન્દં રતિં પ્રજાતિં મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા આનન્દં રતિં પ્રજાતિં તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ઇત્યા મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ઇત્યા તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાન્મે ત્વયિ દધાનીતિ પિતા ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાંસ્તે મયિ દધ ઇતિ પુત્રઃ । અથ દક્ષિણાવુત્પ્રાઙુપનિષ્ક્રામતિ તં પિતાનુમન્ત્રયતે યશો બ્રહ્મવર્ચસમન્નાદ્યં કીર્તિસ્ત્વા જુષતામિત્યથેતરઃ સવ્યમંસમન્વવેક્ષતે પાણિનાન્તર્ધાય વસનાન્તેન વા પ્રચ્છાદ્ય સ્વર્ગાંલ્લોકાન્કામાનવાપ્નુહીતિ સ યદ્યગદઃ સ્યાત્પુત્રસ્યૈશ્વર્યે પિતા વસેત્પરિ વા વ્રજેદ્યદ્યુ વૈ પ્રેયાદ્યદેવૈનં સમાપયતિ તથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ તથા સમાપયિતવ્યો ભવતિ

હવે પિતા-પુત્ર સંપ્રદાય વિશે કહે છે: પિતા પુત્રને બોલાવે છે, નવ તૃણ પાથરી, અગ્નિ સ્થાપે છે, પાણીનો ઘડો અને વાસણ મૂકે છે, જૂના વસ્ત્રથી પોતાને ઢાંકે છે અને સૂઈ જાય છે. પુત્ર નજીક આવી બેસે છે. પિતા પોતાના ઇન્દ્રિયો વડે પુત્રની ઇન્દ્રિયો સ્પર્શે છે, અને પુત્ર પિતાની સામે બેસે છે. પછી પિતા કહે છે: 'હું મારી વાણી તારી અંદર મૂકી રહ્યો છું.' પુત્ર કહે છે: 'પિતા, તમે મારી અંદર વાણી મૂકો.' 'હું તારા અંદર શ્વાસ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર શ્વાસ મૂકો.' 'હું તારી અંદર આંખ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર આંખ મૂકો.' 'હું તારા અંદર કાન મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર કાન મૂકો.' 'હું તારા અંદર મન મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર મન મૂકો.' 'હું તારા અંદર અન્નરસ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર અન્નરસ મૂકો.' 'હું તારા અંદર કર્મ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર કર્મ મૂકો.' 'હું તારા અંદર સુખ-દુઃખ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર સુખ-દુઃખ મૂકો.' 'હું તારા અંદર આનંદ, રતિ અને સંતાન મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર આનંદ, રતિ અને સંતાન મૂકો.' 'હું તારા અંદર ગતિ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર ગતિ મૂકો.' 'હું તારા અંદર બુદ્ધિ, વિવેક અને ઇચ્છાઓ મૂકી રહ્યો છું.' 'પિતા, તમે મારી અંદર બુદ્ધિ, વિવેક અને ઇચ્છાઓ મૂકો.' પછી દક્ષિણ તરફ ઊભા રહી પિતા આશીર્વાદ આપે છે: 'યશ, બ્રહ્મતેજસ, અન્ન અને કીર્તિ તને પ્રાપ્ત થાય.' પછી બીજો વ્યક્તિ જમણી જાંઘ તપાસે છે, હાથ કે વસ્ત્રથી ઢાંકે છે અને પ્રાર્થના કરે છે: 'તું સ્વર્ગલોક અને ઇચ્છિત ફળો પ્રાપ્ત કર.' જો પિતા સ્વસ્થ હોય તો પુત્રની સમૃદ્ધિમાં રહે છે, અથવા દૂર જાય છે. જો પુત્ર દૂર જાય તો પિતા સંપ્રદાય પૂર્ણ કરે છે, જેમ નિયમ છે તેમ.

પ્રતર્દનો હ દૈવોદાસિરિન્દ્રસ્ય પ્રિયં ધામોપજગામ । યુદ્ધેન ચ પૌરુષેણ ચ તં હેન્દ્ર ઉવાચ । પ્રતર્દન વરં તે દદાનીતિ સ હોવાચ પ્રતર્દનઃ । ત્વમેવ મે વૃણીષ્વ યં ત્વં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યસ ઇતિ તં હેન્દ્ર ઉવાચ । ન વૈ વરોઽવરસ્મૈ વૃણીતે ત્વમેવ વૃણીષ્વેત્યેવમરો વૈ કિલ મ ઇતિ હોવાચ પ્રતર્દનોઽથો ખલ્વિન્દ્રઃ સત્યાદેવ નેયાય । સત્યં હીન્દ્રઃ સ હોવાચ । મામેવ વિજાનીહ્યેતદેવાહં મનુષ્યાય હિતતમં મન્યે । યન્માં વિજાનીયાત્ । ત્રિશીર્ષાણં ત્વાષ્ટ્રમહનમવાઙ્મુખાન્યતીન્સાલાવૃકેભ્યઃ પ્રાયચ્છં બહ્વીઃ સન્ધા અતિક્રમ્ય દિવિ પ્રહ્લાદીયાનતૃણમહમન્તરિક્ષે પૌલોમાન્પૃથિવ્યાં કાલખાઞ્જાન્ । તસ્ય મે તત્ર ન લોમ ચ મામીયતે । સ યો માં વિજાનીયાન્નાસ્ય કેન ચ કર્મણા લોકો મીયતે । ન માતૃવધેન ન પિતૃવધેન ન સ્તેયેન ન ભ્રૂણહત્યયા નાસ્ય પાપં ચ ન ચકૃષો મુખાન્નીલં વેત્તીતિ

પ્રતર્દન, દૈવોદાસીનો પુત્ર, ઇન્દ્રના પ્રિય સ્થાન પર પહોંચ્યો. યુદ્ધ અને પરાક્રમથી ઇન્દ્રે કહ્યું: 'પ્રતર્દન, હું તને એક વરદાન આપું છું.' પ્રતર્દને કહ્યું: 'તમે જ પસંદ કરો કે માણસ માટે શું શ્રેષ્ઠ છે.' ઇન્દ્રે કહ્યું: 'વરદાન બીજાને માટે પસંદ કરાતું નથી; તું પોતે પસંદ કર.' પ્રતર્દને કહ્યું: 'તો મને અમરતા આપો.' ઇન્દ્રને તો સત્યથી જ મેળવવો જોઈએ, કારણ કે ઇન્દ્ર સત્ય છે. ઇન્દ્રે કહ્યું: 'મને ઓળખ, આ જ હું માનું છું કે માણસ માટે શ્રેષ્ઠ છે: મને ઓળખવું. મેં ત્રણ મથાળાવાળા ત્વષ્ટ્ર દૈત્યને, માથું નીચે કરીને, સાલાવૃક પાસે મોકલ્યો. અનેક અવરોધો પાર કર્યા, સ્વર્ગમાં પ્રહલાદિયોને, અંતરિક્ષમાં પૌલોમોને, પૃથ્વી પર કાલખંજનને હરાવ્યા. એમાં મારું એક પણ વાળ પણ નુકસાન થયું નહીં. જે મને ઓળખે છે, તેને કોઈ કર્મથી નુકસાન થતું નથી; ન તો માતા-પિતાનું હત્યા, ન ચોરી, ન ગર્ભહત્યા, કોઈ પાપ તેને સ્પર્શતું નથી. એના મુખમાંથી ક્યારેય નીલપણ દેખાતું નથી.'

સ હોવાચ પ્રાણોઽસ્મિ પ્રજ્ઞાત્મા તં મામાયુરમૃતમિત્યુપાસ્વ | આયુઃ પ્રાણઃ પ્રાણો વા આયુઃ પ્રાણ એવાચામૃતમ્ । યાવદ્ધ્યસ્મિઞ્છરીરે પ્રાણો વસતિ તાવદાયુઃ । પ્રાણેન હ્યેવામુષ્મિંલ્લોકેઽમૃતત્વમાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા સત્યસઙ્કલ્પં સ યો મમાયુરમૃતમિત્યુપાસ્તે સર્વમાયુરસ્મિંલ્લોક એતિ । આપ્નોત્યમૃતત્વમક્ષિતિં સ્વર્ગે લોકે । તદ્ધૈક આહુરેકભૂયં વૈ પ્રાણા ગચ્છન્તીતિ । ન હિ કશ્ચન શક્નુયાત્સકૃદ્વાચા નામ પ્રજ્ઞાપયિતું ચક્ષુષા રૂપં શ્રોત્રેણ શબ્દં મનસા ધ્યાનમિત્યેકભૂયં વૈ પ્રાણાઃ । એકૈકમેતાનિ સર્વાણ્યેવ પ્રજ્ઞાપયન્તિ । વાચં વદન્તી સર્વે પ્રાણા અનુવદન્તિ । ચક્ષુઃ પશ્યત્સર્વે પ્રાણા અનુપશ્યન્તિ શ્રોત્રં શૃણ્વત્સર્વે પ્રાણા અનુશૃણ્વન્તિ મનો ધ્યાયત્સર્વે પ્રાણા અનુધ્યાયન્તિ પ્રાણં પ્રાણન્તં સર્વે પ્રાણા અનુપ્રાણન્તીતિ । એવમુહૈવૈતદિતિ હેન્દ્ર ઉવાચ । અસ્તીત્યેવ પ્રાણાનાં નિઃશ્રેયસાદાનમિતિ

એણે કહ્યું: 'હું શ્વાસ છું, જ્ઞાનરૂપ આત્મા છું. મને આયુષ્ય અને અમરતા તરીકે ઉપાસના કર.' આયુષ્ય એટલે શ્વાસ, શ્વાસ એટલે આયુષ્ય, શ્વાસ જ અમરતા છે. જેટલો સમય આ શરીરમાં શ્વાસ છે, એટલો સમય આયુષ્ય છે. શ્વાસથી જ પરલોકમાં અમરતા મળે છે. જ્ઞાનથી મનુષ્ય સત્યમાં સ્થિર થાય છે. જે મને આયુષ્ય અને અમરતા તરીકે ઉપાસે છે, તે આ લોકમાં સર્વ આયુષ્ય પ્રાપ્ત કરે છે, સ્વર્ગલોકમાં અમરતા અને અવિનાશીપણા મેળવે છે. કેટલાક કહે છે કે શ્વાસો અલગ-અલગ જાય છે, પણ કોઈ પણ એક સાથે બધાં નામ વાણીથી, બધાં રૂપ આંખથી, બધાં અવાજ કાનથી, બધાં વિચારો મનથી શીખવી શકતો નથી. બધા શ્વાસો એકરૂપ છે; દરેક બધું જ વ્યક્ત કરે છે. વાણી બોલે છે, બધા શ્વાસો સાથે બોલે છે. આંખ જુએ છે, બધા શ્વાસો સાથે જુએ છે. કાન સાંભળે છે, બધા શ્વાસો સાથે સાંભળે છે. મન વિચારે છે, બધા શ્વાસો સાથે વિચારે છે. શ્વાસ શ્વાસે છે, બધા શ્વાસો સાથે શ્વાસે છે. એ જ રીતે છે,' એમ ઇન્દ્રે કહ્યું. 'આ રીતે જ શ્વાસો દ્વારા શ્રેષ્ઠ પ્રાપ્ત થાય છે.'

જીવતિ વાગપેતો મૂકાન્હિ પશ્યામો જીવતિ ચક્ષુરપેતોઽન્ધાન્હિ પશ્યામો જીવતિ શ્રોત્રાપેતો બધિરાન્હિ પશ્યામો જીવતિ મનોપેતો બાલાન્હિ પશ્યામો જીવતિ બાહુચ્છિન્નો જીવત્યૂરુચ્છિન્ન ઇતિ । એવં હિ પશ્યામ ઇતિ । અથ ખલુ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્મેદં શરીરં પરિગૃહ્યોતથાપયતિ । તસ્માદેતદેવોઽથમુપાસીત । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ । સહ હ્યેતાવસ્મિઞ્છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતસ્તસ્યૈષૈવ દૃષ્ટિઃ । એતદ્વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્પુરુષઃ સુપ્તઃ સ્વપ્નં ન કઞ્ચન પશ્યત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ । તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ । સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો સર્વા દિશॊ વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ । તસ્યૈષૈવ સિદ્ધિરેતદ્વિજ્ઞાનમ્ । યત્રૈતત્પુરુષ આર્તો મરિષ્યન્નાબલ્યં ન્યેત્ય મોહં નૈતિ તદાહુઃ । ઉદક્રમીચ્ચિત્તમ્ । ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ વાચા વદતિ ન ધ્યાયત્યથાસ્મિન્પ્રાણ એવૈકધા ભવતિ તદૈનં વાક્સર્વૈર્નામભિઃ સહાપ્યેતિ ચક્ષુઃ સર્વૈ રૂપૈઃ સહાપ્યેતિ શ્રોત્રં સર્વૈઃ શબ્દૈઃ સહાપ્યેતિ મનઃ સર્વૈર્ધ્યાતૈઃ સહાપ્યેતિ સ યદા પ્રતિબુધ્યતે યથાગ્નેર્જ્વલતો વિસ્ફુલિઙ્ગા વિપ્રતિષ્ઠેરન્નેવમેવૈતસ્માદાત્મનઃ પ્રાણા યથાયતનં વિપ્રતિષ્ઠન્તે પ્રાણેભ્યો દેવા દેવેભ્યો લોકાઃ

જીવતો વાણી છૂટી જાય તો પણ આપણે મૂંગા માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. જીવતો આંખો છૂટી જાય તો પણ આપણે અંધ માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. જીવતો કાન છૂટી જાય તો પણ આપણે બહેરા માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. જીવતો મન છૂટી જાય તો પણ આપણે બાળસ્વરૂપ માણસોને જીવતા જોઈએ છીએ. હાથ કપાઈ જાય, પગ કપાઈ જાય, તો પણ માણસ જીવતો રહે છે. આમ આપણે જોઈ શકીએ છીએ. પણ શ્વાસ, જે જ્ઞાનનું આત્મા છે, એ જ શરીરને પકડીને જીવંત રાખે છે. એટલે માત્ર એ જ પૂજ્ય છે. શ્વાસ એટલે જ્ઞાન, અને જ્ઞાન એટલે શ્વાસ. બંને સાથે શરીરમાં રહે છે, અને સાથે જ બહાર જાય છે. એ જ સાચું દર્શન છે, એ જ જ્ઞાન છે. જ્યારે માણસ ઊંઘે છે અને કોઈ સ્વપ્ન નથી જુએ, ત્યારે એમાં માત્ર શ્વાસ એકરૂપ રહે છે. વાણી બધા નામો સાથે, આંખો બધા રૂપો સાથે, કાન બધા અવાજો સાથે, અને મન બધા વિચારોથી એમાં જોડાય છે. જ્યારે એ જગે છે, ત્યારે જેમ અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ ચારેય દિશામાં ફાટી નીકળે છે, એમ જ આ આત્મામાંથી શ્વાસો પોતાના સ્થાન પર જાય છે; શ્વાસોથી દેવતાઓ, દેવતાઓથી લોકોએ. એ જ સિદ્ધિ છે, એ જ જ્ઞાન છે. જ્યારે કોઈ દુઃખી અને મૃત્યુશૈયા પર હોય, શક્તિ ગુમાવી દે છે, અને સમજણ રહેતી નથી, ત્યારે કહે છે: 'મન છૂટી ગયું.' એ સાંભળતો નથી, જોતો નથી, બોલતો નથી, વિચારતો નથી. ત્યારે એમાં માત્ર શ્વાસ એકરૂપ રહે છે. વાણી બધા નામો સાથે, આંખો બધા રૂપો સાથે, કાન બધા અવાજો સાથે, મન બધા વિચારોથી એમાં જોડાય છે. જ્યારે એ જગે છે, ત્યારે જેમ અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ ફાટી નીકળે છે, એમ જ આ આત્મામાંથી શ્વાસો પોતાના સ્થાન પર જાય છે; શ્વાસોથી દેવતાઓ, દેવતાઓથી લોકોએ.

સ યદાસ્માચ્છરીરાદુત્ક્રામતિ સહૈવૈતૈઃ સર્વૈરુત્ક્રામતિ વાગસ્માત્સર્વાણિ નામાન્યભિવિસૃજતે સૃજતે । વાચા સર્વાણિ નામાન્યાપ્નોતિ પ્રાણોઽસ્માત્સર્વાન્ગન્ધાનભિવિસૃજતે પ્રાણેન સર્વાન્ગન્ધાનાપ્નોતિ ચક્ષુરસ્માત્સર્વાણિ રૂપાણ્યભિવિસૃજતે ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ શ્રોત્રમસ્માત્સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનભિવિસૃજતે શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનાપ્નોતિ મનોઽસ્માત્સર્વાણિ ધ્યાતાન્યભિવિસૃજતે મનસા સર્વાણિ ધ્યાતાન્યાપ્નોતિ સૈષા પ્રાણે સર્વાપ્તિઃ । યો વૈ પ્રાણઃ સા પ્રજ્ઞા યા વા પ્રજ્ઞા સ પ્રાણઃ સ હ હ્યેતાવસ્મિઞ્ચ્છરીરે વસતઃ સહોત્ક્રામતઃ । અથ ખલુ યથાઽસ્યૈ પ્રજ્ઞાયૈ સર્વાણિ ભૂતાન્યેકં ભવન્તિ તદ્વ્યાખ્યાસ્યામઃ

જ્યારે મનુષ્ય આ શરીર છોડે છે, ત્યારે એ સાથે બધા અંગો પણ જાય છે. વાણીથી એ બધા નામો મોકલે છે અને વાણીથી બધા નામોને પામે છે. શ્વાસથી એ બધા સુગંધો મોકલે છે અને શ્વાસથી બધા સુગંધોને પામે છે. આંખોથી એ બધા રૂપો મોકલે છે અને આંખોથી બધા રૂપોને પામે છે. કાનથી એ બધા અવાજો મોકલે છે અને કાનથી બધા અવાજોને પામે છે. મનથી એ બધા વિચારો મોકલે છે અને મનથી બધા વિચારોને પામે છે. આમ, શ્વાસમાં બધું પ્રાપ્ત થાય છે. શ્વાસ એટલે જ્ઞાન, અને જ્ઞાન એટલે શ્વાસ. બંને સાથે શરીરમાં રહે છે અને સાથે જ બહાર જાય છે. હવે, જેમ બધાં જીવજંતુઓ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થાય છે, એનું વર્ણન કરીએ.

વાગેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યૈ નામ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા । ઘ્રાણમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય ગન્ધઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ચક્ષુરેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય રૂપં પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા શ્રોત્રમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય શબ્દઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા જિહ્વૈવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યાન્નરસઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા હસ્તાવેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તયોઃ કર્મ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા શરીરમેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્ય સુખદુઃખે પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા ઉપસ્થ એવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યાનન્દો રતિઃ પ્રજાતિઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પાદાવેવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તયોરિત્યા પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા પ્રજ્ઞૈવાસ્યા એકમઙ્ગમુદૂઢં તસ્યૈ ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાઃ પરસ્તાત્પ્રતિવિહિતા ભૂતમાત્રા

વાણી જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું નામ બહાર સ્થિત તત્વ છે. નાક જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનો સુગંધ બહાર સ્થિત તત્વ છે. આંખ જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું રૂપ બહાર સ્થિત તત્વ છે. કાન જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનો અવાજ બહાર સ્થિત તત્વ છે. જીભ જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનો રસ બહાર સ્થિત તત્વ છે. હાથો જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું કર્મ બહાર સ્થિત તત્વ છે. શરીર જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એનું સુખ-દુઃખ બહાર સ્થિત તત્વ છે. ઉપસ્થાન જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એમાં આનંદ, રતિ અને સંતાન બહાર સ્થિત તત્વ છે. પગો જ્ઞાનનું એકમાત્ર અંગ છે; એમાં ચાલવું બહાર સ્થિત તત્વ છે. જ્ઞાન પોતે જ એકમાત્ર અંગ છે; એમાં બુદ્ધિ, સમજ અને ઈચ્છાઓ બહાર સ્થિત તત્વ છે.

પ્રજ્ઞયા વાચં સમારુહ્ય વાચા સર્વાણિ સામાન્યાપ્નોતિ । પ્રજ્ઞયા પ્રાણં સમારુહ્ય પ્રાણેન સર્વાન્ગન્ધાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા ચક્ષુઃ સમારુહ્ય ચક્ષુષા સર્વાણિ રૂપાણ્યાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા શ્રોત્રં સમારુહ્ય શ્રોત્રેણ સર્વાઞ્ચ્છબ્દાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા જિહ્વાં સમારુહ્ય જિહ્વયા સર્વાનન્નરસાનાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા હસ્તૌ સમારુહ્ય હસ્તાભ્યાં સર્વાણિ કર્માણ્યાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા શરીરં સમારુહ્ય શરીરેણ સુખદુઃખે આપ્નોતિ પ્રજ્ઞયોપસ્થં સમારુહ્યોપસ્થેનાનન્દં રતિં પ્રજ્ઞામાપ્નોતિ પ્રજ્ઞયા પાદૌ સમારુહ્ય પાદાભ્યાં સર્વા ઇત્યા આપ્નોતિ પ્રજ્ઞયૈવ ધિયં સમારુહ્ય પ્રજ્ઞયૈવ ધિયો વિજ્ઞાતવ્યં કામાનાપ્નોતિ

જ્ઞાનથી વાણીમાં પ્રવેશી, વાણીથી બધા નામોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી શ્વાસમાં પ્રવેશી, શ્વાસથી બધા સુગંધોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી આંખમાં પ્રવેશી, આંખથી બધા રૂપોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી કાનમાં પ્રવેશી, કાનથી બધા અવાજોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી જીભમાં પ્રવેશી, જીભથી બધા રસોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી હાથોમાં પ્રવેશી, હાથોથી બધા કર્મોને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી શરીરમાં પ્રવેશી, શરીરથી સુખ-દુઃખને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી ઉપસ્થાનમાં પ્રવેશી, ઉપસ્થાનથી આનંદ, રતિ અને સંતાનને પ્રાપ્ત કરે છે. જ્ઞાનથી પગોમાં પ્રવેશી, પગોથી ચાલવું પ્રાપ્ત કરે છે. માત્ર જ્ઞાનથી બુદ્ધિમાં પ્રવેશી, માત્ર જ્ઞાનથી બુદ્ધિ, સમજ અને ઈચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.

ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા વાઙ્નામ કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતન્નામ પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતઃ પ્રાણો ગન્ધં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતં ગન્ધં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ । ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં ચક્ષૂ રૂપં કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતદ્રૂપં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન પ્રજ્ઞાપેતં શ્રોત્રં શબ્દં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતં શબ્દં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા જિહ્વાન્નરસં કઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતમન્નરસં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન પ્રજ્ઞાપેતૌ હતૌ કર્મ કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેતામન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતત્કર્મ પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતં શરીરં સુખદુઃખં કિઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ નાહમેતત્સુખદુઃખં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેત ઉપસ્થ આનન્દં રતિં પ્રજાતિં કાઞ્ચન પ્રજ્ઞપયેદન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતમાનન્દં ન રતિં પ્રજાતિં પ્રાજ્ઞાસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતૌ પાદાવિત્યાં કાઞ્ચન પ્રજ્ઞાપયેતામન્યત્ર મે મનોઽભૂદિત્યાહ । નાહમેતામિત્યાં પ્રાજ્ઞસિષમિતિ ન હિ પ્રજ્ઞાપેતા ધીઃ કાચન સિદ્ધ્યેન્ન પ્રજ્ઞાતવ્યં પ્રજ્ઞાયેત્

જ્ઞાન વિના, બોલી કશું કહી શકતી નથી, જો સુધી મારા મનની હાજરી ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ નામ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, શ્વાસ કોઈ સુગંધ ઓળખી શકતો નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ સુગંધ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, આંખ કોઈ રૂપ જોઈ શકતી નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ રૂપ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, કાન કોઈ અવાજ સાંભળી શકતા નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ અવાજ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, જીભ કોઈ રસ ઓળખી શકતી નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ રસ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, હાથ કોઈ કર્મ કરી શકતા નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ કર્મ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, શરીર સુખ કે દુઃખ અનુભવી શકતું નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ સુખ કે દુઃખ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, ઉપસ્થાન કોઈ આનંદ, રતિ કે સંતાન આપી શકતું નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ આનંદ, રતિ કે સંતાન જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, પગ કોઈ ગતિ કરી શકતા નથી, જો સુધી મન હાજર ન હોય; એ કહે છે: 'હું આ ગતિ જાણતો નહોતો.' જ્ઞાન વિના, બુદ્ધિ સિદ્ધ થતી નથી, અને જ્ઞાન વિના કંઈ ઓળખી શકાતું નથી.

ન વાચં વિજિજ્ઞાસીત વક્તારં વિદ્યાન્ન ગન્ધં વિજિજ્ઞાસીત ઘ્રાતારં વિદ્યાન્ન રૂપં વિજિજ્ઞાસીત રૂપવિદ્યં વિદ્યાન્ન શબ્દં વિજિજ્ઞાસીત શ્રોતારં વિદ્યાન્નાન્નરસં વિજિજ્ઞાસીતાન્નરસવિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્ન કર્મ વિજિજ્ઞાસીત કર્તારં વિદ્યાન્ન સુખદુઃખે વિજિજ્ઞાસીત સુખદુઃખયોર્વિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્નાનન્દં ન રતિં ન પ્રજાતિં વિજિજ્ઞાસીતાનન્દસ્ય રતેઃ પ્રજાતેર્વિજ્ઞાતારં વિદ્યાન્નેત્યાં વિજિજ્ઞાસીતૈતારં વિદ્યાત્ । ન મનો વિજિજ્ઞાસીત મન્તારં વિદ્યાત્ । તા વા એતા દશૈવ ભૂતમાત્રા અધિપ્રજ્ઞં દશ પ્રજ્ઞામાત્રા અધિભૂતં યદ્ધિ ભૂતમાત્રા ન સ્યુર્ન પ્રજ્ઞામાત્રાઃ સ્યુર્યદ્વા પ્રજ્ઞામાત્રા ન સ્યુર્ન ભૂતમાત્રાઃ સ્યુઃ

કોઈએ બોલીને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો જોઈએ, પણ બોલનારને ઓળખવો જોઈએ; સુગંધને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ સુગંધ લેનારને ઓળખવો જોઈએ; રૂપને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ જોનારને ઓળખવો જોઈએ; અવાજને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ સાંભળનારને ઓળખવો જોઈએ; રસને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ રસ જાણનારને ઓળખવો જોઈએ; કર્મને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ કરનારને ઓળખવો જોઈએ; સુખ-દુઃખને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ સુખ-દુઃખ જાણનારને ઓળખવો જોઈએ; આનંદ, રતિ કે સંતાનને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ એ બધાનું જાણનાર કોણ છે એ ઓળખવું જોઈએ; ગતિને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ ગતિ જાણનારને ઓળખવું જોઈએ; મનને ઓળખવાનો પ્રયાસ ન કરવો, પણ વિચારનાર કોણ છે એ ઓળખવું જોઈએ. આ દસ તત્વો જ્ઞાનથી સંચાલિત છે; અને દસ જ્ઞાનતત્વો તત્વોથી સંચાલિત છે. જો તત્વો ન હોય, તો જ્ઞાનતત્વો પણ ન હોય; અને જો જ્ઞાનતત્વો ન હોય, તો તત્વો પણ ન હોય.

ન હ્યન્યતરતો રૂપં કિઞ્ચન સિદ્ધ્યેન્નો એતન્નાના તદ્યથા રથસ્યારેષુ નેમિરર્પિતા નાભાવરા અર્પિતા એવમેવૈતા ભૂતમાત્રાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાસ્વર્પિતાઃ પ્રજ્ઞામાત્રાઃ પ્રાણેઽર્પિતાઃ સ એષ પ્રાણ એવ પ્રજ્ઞાત્માનન્દોઽજરોઽમૃતઃ । ન સાધુના કર્મણા ભૂયાન્નો એવાસાધુના કનીયાન્ । એષ હ્યેવૈનં સાધુકર્મ કારયતિ તં યમેભ્યો લોકેભ્યો ઉન્નિનીષત એષ ઉ એવૈનમસાધુ કર્મ કારયતિ તં યમધો નિનીષતે । એષ લોકપાલ એષ લોકાધિપતિરેષ સર્વેશ્વરઃ સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્સ મ આત્મેતિ વિદ્યાત્

કોઈ પણ એકમાંથી પોતે રૂપ ઉભું થતું નથી; એ અલગ નથી. જેમ રથના ચક્રની ધાર spokes પર ટકી છે અને ધરી ધાર પર ટકી છે, તેમ તત્વો જ્ઞાનતત્વો પર આધાર રાખે છે અને જ્ઞાનતત્વો શ્વાસ પર આધાર રાખે છે. આ શ્વાસ જ જ્ઞાનનો આત્મા છે, આનંદમય, વૃદ્ધિથી પર, અમર. સારા કર્મોથી કોઈ વધારે થતું નથી, ખરાબ કર્મોથી કોઈ ઓછું થતું નથી. એ જ સારા કર્મ કરાવે છે અને એ જ મનુષ્યને ઉપરના લોકોએ લઈ જાય છે; એ જ ખરાબ કર્મ કરાવે છે અને નીચેના લોકોએ લઈ જાય છે. એ જ લોકપાલ છે, એ જ લોકાધિપતિ છે, એ જ સર્વેશ્વર છે. જાણવું જોઈએ: 'આ જ મારું આત્મા છે.' જાણવું જોઈએ: 'આ જ મારું આત્મા છે.'

પછી ગાર્ગ્ય, બાલાકિરનો પુત્ર, એક વિદ્યાર્થી, સ્પર્શ પામ્યો. તે ઉશીનરોમાં, મત્સ્યોમાં, કુરુ-પાંચાલોમાં, કાશી અને વિદેહોમાં રહ્યો હતો. પછી તે કાશીના રાજા અજાતશત્રુ પાસે ગયો અને કહ્યું: 'હું તને બ્રહ્મ વિધ્યા શીખવાડીશ.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'હું તને હજાર આપું છું.' આ વાતમાં જનકને જનક કહેવામાં આવે છે, અને લોકો તેના પાછળ દોડે છે.

તે સમયે બાલાકી બોલ્યા: 'આ આકાશમાં રહેલો પુરુષ છે, હું માત્ર એને જ ધ્યાનમાં રાખું છું.' અજાતશત્રુએ કહ્યું: 'આને અંતિમ સત્ય માનીને ધ્યાન ન કર; એ પૂર્ણ નથી, એ બ્રહ્મરૂપે પ્રવર્તતો નથી. પણ હું એને આ રીતે ધ્યાનમાં રાખું છું.' જે આ રીતે ધ્યાન કરે છે, તેને સંતાન અને પશુઓની પ્રાપ્તિ થાય છે, પણ પોતાને યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન થતું નથી.