અજાતશત્રુ અને બાલાકી વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ સંવાદ ચાલી રહ્યો હતો. બાલાકીએ કહ્યું: “અજાતશત્રુ, આ અરીસામાં દેખાતો જે પુરુષ છે, તેના પર હું ધ્યાન ધરો છું.” ત્યારે અજાતશત્રુએ તેને સમજાવ્યું: “આને અંતિમ તત્વ માનીને ધ્યાન કરશો નહીં; આ તો માત્ર પ્રતિબિંબ છે. હું પણ તેના પર વિશેષ રીતે ધ્યાન ધરો છું. જે વ્યક્તિ આવા રૂપે ધ્યાન કરે છે, તેના સંતાનમાં પણ એવો પ્રતિબિંબ જ જન્મે છે, મૂળ તત્વ નહીં.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ અવાજમાં જે પ્રતિધ્વનિ પુરુષ છે, તેના પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ જવાબ આપ્યો: “આને પણ અંતિમ તત્વ ન માનો; આ તો બીજો છે, અનિવાર્ય રીતે જોડાયેલો છે. પણ હું તેના પર પણ ધ્યાન કરીશ. જે આવા રૂપે ધ્યાન કરે છે, તેને બીજું મળે છે, અને તે બીજાથી સંલગ્ન રહે છે.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ પુરુષની પાછળ ચાલતો અવાજ, તેના પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ અંતિમ તત્વ નથી; આ તો અસુર છે. હું પણ તેના પર ધ્યાન કરું છું. જો કોઈ એવો ધ્યાન કરે, તો તે યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન પામતો નથી અને ભ્રમમાં પડી જાય છે.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ છાયાપુરુષ પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ અંતિમ તત્વ નથી; આ તો મૃત્યુ છે. હું પણ તેના પર ધ્યાન કરું છું. જો કોઈ એવો ધ્યાન કરે, તો તે પણ યોગ્ય સમય પહેલા સંતાન પામતો નથી અને વિનાશ પામે છે.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ શરીરમાં રહેલો પુરુષ, તેના પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ અંતિમ તત્વ નથી; આ તો પ્રજાપતિ છે. હું પણ તેના પર ધ્યાન કરું છું. જે એવો ધ્યાન કરે છે, તે સંતાન અને ધન-ધાન્યથી સમૃદ્ધ થાય છે.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ બુદ્ધિમાન આત્મા, જે સ્વપ્નાવસ્થામાં અનુભવ કરે છે, તેના પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ અંતિમ તત્વ નથી; આ તો યમ છે, રાજા છે. હું પણ તેના પર ધ્યાન કરું છું. જે એવો ધ્યાન કરે છે, તેને સર્વ શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત થાય છે.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ જમણા આંખમાં રહેલો પુરુષ, તેના પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ અંતિમ તત્વ નથી; આ તો નામનો આત્મા, અગ્નિનો આત્મા, પ્રકાશનો આત્મા છે. હું પણ તેના પર ધ્યાન કરું છું. જે એવો ધ્યાન કરે છે, તે આ બધાનો આત્મા બની જાય છે.” પછી બાલાકીએ કહ્યું: “આ ડાબા આંખમાં રહેલો પુરુષ, તેના પર હું ધ્યાન કરું છું.” અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ અંતિમ તત્વ નથી; આ તો સત્યનો આત્મા, વિજળીનો આત્મા, તેજસ્વી આત્મા છે. હું પણ તેના પર ધ્યાન કરું છું. જે એવો ધ્યાન કરે છે, તે આ બધાનો આત્મા બની જાય છે.” આ પછી બાલાકી મૌન થઈ ગયો. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: “બાલાકી, આ બધું જ છે?” બાલાકીએ કહ્યું: “હા, આ બધું જ છે.” ત્યારે અજાતશત્રુએ કહ્યું: “તમે વ્યર્થ ધ્યાન કર્યું છે; હવે હું તમને બ્રહ્મ વિશે કહું. જે આ સર્વ પુરુષોના સર્જનહાર છે, જેનું કાર્ય આ બધું છે, એ જ સાચો જાણવાનો છે.” આ સાંભળીને બાલાકી સંસ્કાર માટે ઈંધણ લઈને અજાતશત્રુ પાસે શિષ્ય બની ગયો. અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ તો વિરુદ્ધ છે, એક ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને ઉપદેશ આપે! છતાં આવો, હું તમને શીખવાડું.” તેણે બાલાકીને હાથ પકડીને સાથે લઈ ગયો. તેઓ એક ઊંઘતા માણસ પાસે પહોંચ્યા. અજાતશત્રુએ તેને બોલાવ્યું: “રાજા સોમ, સફેદ વસ્ત્રધારી!” પણ તે ચૂપ રહ્યો. પછી અજાતશત્રુએ તેને લાકડીથી ઠપકો આપ્યો, અને તે તરત જ ઉઠી બેઠો. અજાતશત્રુએ પૂછ્યું: “આ શરીરમાં રહેલો પુરુષ ક્યાં હતો? ક્યાં ગયો હતો? કયાંથી પાછો આવ્યો?” બાલાકી તેને જવાબ આપી શક્યો નહીં. ત્યારે અજાતશત્રુએ સમજાવ્યું: “જ્યાં આ પુરુષ ઊંઘતો હતો, જ્યાંથી પાછો આવ્યો—તે છે હૃદયની હિતા નામની નાડીઓ, જે હૃદયથી શરીરના છેડે સુધી જાય છે. જેમ હજાર ભાગમાં વાળ વિભાજિત થાય, એમ આ નાડીઓ અત્યંત સૂક્ષ્મ છે—સફેદ, કાળી, પીળી, લાલ; એમાં આત્મા વસે છે. જ્યારે કોઈ ઊંઘે છે અને સ્વપ્ન પણ ન જુએ, ત્યારે તે માત્ર પ્રાણમાં એકરૂપ થઈ જાય છે. એ સમયે વાણી સર્વ નામો સાથે, આંખ સર્વ રૂપો સાથે, કાન સર્વ ધ્વનિઓ સાથે, મન સર્વ વિચારો સાથે એમાં લીન થઈ જાય છે. જ્યારે એ જાગે છે, ત્યારે અગ્નિમાંથી ચીંગારીઓ જેમ四દિશા ફાટી નીકળે છે, એમ આ આત્મામાંથી પ્રાણો પોતપોતાના સ્થાને જાય છે. પ્રાણોમાંથી દેવતાઓ, દેવતાઓમાંથી લોક. જેમ ઉસ્તરા તેના કવરમાં અથવા માખી જાળમાં, એમ બુદ્ધિમાન આત્મા શરીરમાં વાળથી લઈને નખ સુધી પ્રવેશ કરે છે.” પછી અજાતશત્રુએ કહ્યું: “જે વ્યક્તિ આ આત્માને ઓળખે છે, તે પોતાને ઓળખે છે. જેમ સ્વામી આરામથી બેઠો હોય, પોતાના લોકો સાથે આનંદ માણે છે, એમ આ બુદ્ધિમાન આત્મા પણ પોતાના આત્માઓ સાથે આનંદ કરે છે. અને એ આત્માઓ પણ આ આત્મામાં આનંદ પામે છે. જયાં સુધી ઇન્દ્રે આ આત્માને ઓળખ્યો નહોતો, ત્યાં સુધી અસુરો તેનો પરાભવ કરતા. જ્યારે તેણે ઓળખ્યો, ત્યારે અસુરોને વિજય કરીને સર્વ દેવતાઓ પર સ્વામ્ય અને અધિપત્ય મેળવ્યું. એ જ રીતે, જે આ જ્ઞાન પામે છે, તે સર્વ દુઃખોનો વિનાશ કરીને સર્વ જીવોમાં સ્વામ્ય અને અધિપત્ય પ્રાપ્ત કરે છે—જે આ રીતે જાણે છે, જે આ રીતે જાણે છે.