હવે હું તમને કૌશીતકી ઉપનિષદના આ પવિત્ર અને ઊંડા શ્લોકોને એક સચેત, શ્રદ્ધાભર્યા વાર્તાસ્વરૂપે કહું છું, જેમ કે ગુરુ શિષ્યને પોતાના હૃદયથી સમજાવે તેમ… દિવ્ય સ્મરણ વિશે કહીએ તો, જ્યારે કોઈ પ્રિય વ્યક્તિને યાદ કરવા હોય, અથવા કોઈના માટે આ વિધિ કરવી હોય, ત્યારે ઉત્સવના દિવસે અગ્નિ પ્રગટાવી, ઘીથી યજ્ઞ કરી, આ રીતે આહુતિ આપવી જોઈએ: “હે પ્રિય, તારી વાણી હું મારા અંદર સ્વાહા કરું છું.” પછી દૃષ્ટિ, શ્રવણ, મન, બુદ્ધિ—બધીને પોતાના અંદર સ્વાહા કરવી. ત્યારબાદ, ધૂમ્રપાનની સુગંધ લઇ, ઘીથી અંગો પર લિપન કરીને, વાણી પર સંયમ રાખીને, કોઈનો સ્પર્શ મેળવવો, અથવા ન મળે તો—even પવન બોલે તો પણ—મૌન રહેવું. આવું કરનાર પ્રિય બને છે, અને લોકોએ તેને યાદ રાખે છે. સાંજ-પ્રભાતે જે ભોજન લેવાય છે, તેને મધ્યમ અગ્નિહોત્ર કહે છે. માણસ બોલે ત્યારે શ્વાસ નથી ચાલતો—એટલે, એ શ્વાસને વાણીમાં અર્પે છે. જ્યારે શ્વાસ ચાલે છે, ત્યારે બોલી શકતો નથી—એટલે, એ વાણીને શ્વાસમાં અર્પે છે. આ અનંત, અમર આહુતિઓ છે, જે જાગૃતિ અને નિદ્રામાં સતત ચાલે છે. બીજી આહુતિઓ તો ક્રિયાથી બંધાયેલી છે, તેથી પૂર્વજોએ એથી અગ્નિહોત્ર ન કર્યું. શુષ્કભૃઙ્ગર કહે છે: “સૂક્ત બ્રહ્મ છે.” તેને ઋચા તરીકે ધ્યાનમાં લેવો. એમ કરનારને સર્વ જીવોમાં શ્રેષ્ઠતા મળે છે. યજુરરૂપે ધ્યાન કરવાથી સર્વે જોડાય છે; સામનરૂપે ધ્યાન કરવાથી સર્વે નમન કરે છે. તેને સમૃદ્ધિ, યશ, તેજસ્વીતા તરીકે ધ્યાનમાં લેવો. જેમ શાસ્ત્રોમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રસિદ્ધ, તેજસ્વી ઉત્પન્ન થાય છે, એમ જ, જે આ જાણે છે, તે સર્વમાં શ્રેષ્ઠ, પ્રસિદ્ધ, તેજસ્વી બને છે. યજમાન પોતાનું સ્વરૂપ ક્રિયારૂપ ઈટ તરીકે ઘડે છે; તેમાં યજુરને, હોત્ર ઋચાને, ઉદગાતૃ સામને વણેછે. આ છે ત્રયી વિદ્યા—એનું જ સ્વરૂપ. જે આ જાણે છે, એ એ સ્વરૂપ બની જાય છે. વિજયી થવા માટે કૌશીતકીમાં ત્રણ ધ્યાન છે: યજ્ઞોપવીત ધારણ કરીને, જળ પાન કરીને, કાચા પાત્રથી ત્રણ વાર જળ છાંટીને, ઉગતા સૂર્યનું ધ્યાન કરો: “તૂં તેજ છે, મારા પાપ દૂર કર.” એ જ મંત્રથી મધ્યાહ્ને સૂર્યનું, “તૂં ઉપરનું તેજ છે”, અને સંધ્યાએ, “તૂં નીચેનું તેજ છે”, એમ ધ્યાન કરો. દિવસ-રાત જે પાપ થાય છે, તે દૂર થાય છે. પછી, અમાવાસ્યાના દિવસે પશ્ચિમે દેખાતા ચંદ્રનું ધ્યાન કરો. એ જ મંત્રથી બે લીલા દુર્વા ચંદ્ર તરફ ફેંકો: “ચંદ્ર, તારા હૃદયનું શુદ્ધ જે છે, એ અમરત્વમાં મને સ્વામી બનાવે. પુત્રના પાપે હું ન રડું.” તેથી પિતૃઓ એના કરતાં પહેલાં વિદાય લેતા નથી. પુત્ર હોય કે ન હોય, “વધ, તારો દૂધ ભેગો થાય, જળ અને સંપત્તિ તને મળે, આદિત્યો તને વધારે.” આ ત્રણ શ્લોકો બોલી, “તું અમને શ્વાસ, સંતાન, અને પશુથી વધાર. જે અમને દ્વેષે છે, અને જેને અમે દ્વેષીએ છીએ, તેને પણ તું શ્વાસ, સંતાન, પશુથી વધાર.” આ છે દૈવી મંત્ર—સૂર્યના તેજનું ફરવું, જમણા હાથનું ફરવું. પૂર્ણિમાએ પૂર્વે દેખાતા ચંદ્રનું ધ્યાન કરો, એ જ મંત્રથી: “તૂં સોમ, રાજા, જ્ઞાની, પંચમુખી, પ્રજાપતિ, બ્રાહ્મણ છે. એક મુખથી રાજાને ભક્ષે છે, એ મુખથી મને ન ભક્ષે. એકથી પ્રજાને, એકથી પક્ષીઓને, એકથી જગતને, પાંચમાથી સર્વેને—પણ મને ન ભક્ષે. અમને શ્વાસ, સંતાન, પશુથી ન ઘટાડે. જે અમને દ્વેષે છે, તેને તું શ્વાસ, સંતાન, પશુથી ઘટાડ.” આ પણ દૈવી મંત્ર છે. પત્ની પાસે જતાં, તેના હૃદયને સ્પર્શીને કહો: “પ્રિયે, તારું હૃદય શુદ્ધ છે, એ જાણીને હું પુત્રના પાપે ન રડું. પિતૃઓ અમારે પહેલાં વિદાય ન લે.” વિદેશથી પાછા ફરતાં, પુત્રના માથાને સ્પર્શીને કહો: “તુજમાં અંગે-અંગે જન્મ્યો, હૃદયથી ઉત્પન્ન થયો. તું મારું સ્વરૂપ છે, પુત્ર, નાશ પામશો નહીં. શત વર્ષ જીવો.” પછી નામ આપો: “પથ્થર જેવો મજબૂત, કાપડી જેવો તીખો, સોનાની જેમ અખંડ—તુજનું નામ તેજસ છે, પુત્ર, શત વર્ષ જીવો.” પછી, “પ્રજાપતિએ જે રીતે જીવોને સુરક્ષામાં લીધા, એ રીતે હું તને સુરક્ષિત રાખું.” જમણા કાનમાં: “મઘવન, શ્રેષ્ઠ સંપત્તિ આપ, ઇન્દ્ર.” ડાબાં કાનમાં: “ન છોડ, ન ડર. શત વર્ષ જીવો, પુત્ર.” પછી, નામ બોલી, માથાની ચોટી સુઘો: “ગાયોની ધ્વનિ સાથે તને સુઘું.” ત્રણ વાર સુઘો અને ત્રણ વાર ગાયોની ધ્વનિ કરો. હવે, દૈવી વિલય અંગે: જ્યારે અગ્નિ બળે છે, ત્યારે બ્રહ્મ તેજથી પ્રકાશે છે. જ્યારે અગ્નિ શમાય છે, તેજ સૂર્યમાં જાય છે, શ્વાસ વાયુમાં. જ્યારે સૂર્ય દેખાય છે, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે. સૂર્ય છુપાય છે, તો તેજ ચંદ્રમાં જાય છે, શ્વાસ વાયુમાં. ચંદ્ર દેખાય છે, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; ન દેખાય, તો તેજ વીજળીમાં જાય છે, શ્વાસ વાયુમાં. વીજળી ચમકે, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; ન ચમકે, તો તેજ વાયુમાં જાય છે, શ્વાસ પણ વાયુમાં. બધા દેવતાઓ વાયુમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યાં મરી, પણ નાશ પામતા નથી—પછી ફરી ઊભા થાય છે. આવું દેવતાઓ માટે છે; હવે આત્મા માટે. શરીરમાં વાણીથી બોલીએ, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે. વાણી થંભે, તો તેજ આંખમાં જાય છે, શ્વાસ શ્વાસમાં. આંખથી જોવું—જ્યારે દૃષ્ટિ જતી રહે, તેજ કાનમાં જાય છે, શ્વાસ શ્વાસમાં. કાનથી સાંભળવું—જ્યારે શ્રવણ બંધ થાય, તેજ મનમાં જાય છે, શ્વાસ શ્વાસમાં. મનથી વિચારવું—જ્યારે મન બંધ થાય, તેજ શ્વાસમાં જાય છે, શ્વાસ શ્વાસમાં. બધા દેવતાઓ શ્વાસમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યાં મરી, પણ નાશ પામતા નથી—પછી ફરી ઊભા થાય છે. જે આ રીતે જાણે છે, એ અજેય બને છે. જે તેને દ્વેષે છે, તે નાશ પામે છે. પછી, સર્વોચ્ચ સિદ્ધિ વિશે: બધા દેવતાઓ શ્રેષ્ઠતા માટે શરીર છોડીને, નિષ્ક્રિય થઈ ગયા. વાણી પ્રવેશી, બોલ્યા, પણ જીવંત ન લાગ્યા. દૃષ્ટિ આવી, બોલ્યા, જોયું, પણ જીવંત ન લાગ્યા. શ્રવણ આવ્યું, પણ જીવંત ન લાગ્યા. મન આવ્યું, પણ જીવંત ન લાગ્યા. શ્વાસ આવ્યો—ત્યારે એ ઊભો થયો. દેવતાઓએ શ્વાસમાં જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્મા જોઈ, શ્વાસ સાથે જોડાઈ, અને સર્વે સાથે સ્વર્ગ પામ્યા. જે આ રીતે જાણે છે, એ પણ શ્વાસમાં જ્ઞાનસ્વરૂપે સર્વે સાથે સ્વર્ગ પામે છે. દેવતાઓ ત્યાં અમર બને છે. પિતાએ પુત્રને સંસ્કાર આપવો હોય, ત્યારે નવ દુર્વા પાથરી, અગ્નિ સ્થાપી, પાણીનો ઘડો રાખી, જૂનું વસ્ત્ર ઓઢીને સુઈ જાય છે. પુત્ર નજીક આવી, પિતાના અંગોને સ્પર્શે છે. પિતા કહે છે: “વાણી તને આપું છું.” પુત્ર કહે: “પિતા, વાણી આપો.” એ રીતે શ્વાસ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, મન, અન્નસાર, ક્રિયા, સુખ-દુઃખ, આનંદ-હર્ષ-સંતાન, ગતિ, બુદ્ધિ-વિવેક-ઇચ્છા—all પુત્રને આપે છે. પછી દક્ષિણ દિશામાં ઊભા રહી, આશીર્વાદ આપે છે: “યશ, તેજ, પોષણ, કીર્તિ તને મળે.” પુત્ર જમણા થાઈને હાથ કે વસ્ત્રથી ઢાંકે છે અને પ્રાર્થના કરે છે: “તને સ્વર્ગલોક અને ઇચ્છાઓ મળે.” પિતા સ્વસ્થ હોય, તો પુત્રની સમૃદ્ધિમાં રહે છે, નહિ તો વિદાય લે છે. પ્રતર્દન, દિવોદાસપુત્ર, ઇન્દ્રના લોકે પહોંચ્યા. ઇન્દ્રે કહ્યું: “પ્રતર્દન, તને વર દઉં.” પ્રતર્દને કહ્યું: “મને જે માનવ માટે શ્રેષ્ઠ હોય, એ આપો.” ઇન્દ્રે કહ્યું: “વર બીજાના માટે નહીં—તારે જ પસંદ કરવો.” પ્રતર્દને કહ્યું: “મને અમરતા આપો.” ઇન્દ્રે કહ્યું: “મને જાણો—આ માનવ માટે શ્રેષ્ઠ છે.” ઇન્દ્રે પોતાના વિજયોની વાર્તા કહી અને કહ્યું: “જે મને જાણે છે, તેને કોઈ પાપ સ્પર્શતું નથી, એ અક્ષુણ્ય રહે છે.” પછી ઇન્દ્રે કહ્યું: “હું શ્વાસ છું, જ્ઞાનસ્વરૂપ આત્મા છું. મને પ્રાણ અને અમરત્વ રૂપે ઉપાસો.” શ્વાસ એ જ જીવન છે, અને અમરત્વ છે. શ્વાસથી જ પરલોકમાં અમરત્વ મળે છે. જ્ઞાનથી સત્યમાં સ્થિરતા મળે છે. જે મને જીવન અને અમરત્વ રૂપે ઉપાસે છે, તે આ લોકે સર્વજીવન પામે છે, પરલોકે અમરતા અને સ્થિરતા. શ્વાસો અલગ-અલગ જાય છે એવું કહે છે, પણ વાસ્તવમાં સર્વે એકરૂપ છે—પ્રત્યેકમાં સર્વે પ્રગટ થાય છે. વાણી જઈ શકે, પણ માણસ જીવે છે—મૂંગા જીવતાં જોઈશું. દૃષ્ટિ જાય, તો પણ જીવતાં અંધ જોઈશું. શ્રવણ જાય, તો પણ બેરાં જીવતાં જોઈશું. મન જાય, તો પણ બાળક જેવી અવસ્થા જોઈશું. અંગ કપાય, તો પણ જીવતાં રહી શકાય. પણ શ્વાસ જ્ઞાનસ્વરૂપે શરીરને ધારણ કરે છે—એટલે માત્ર એને જ ઉપાસવું. શ્વાસ અને જ્ઞાન એકરૂપ છે. જ્યારે માણસ ઊંઘે છે, કોઈ સ્વપ્ન ન જુએ, ત્યારે માત્ર શ્વાસ જ એકરૂપ રહે છે. જાગે ત્યારે, જેમ અગ્નિમાંથી ચીંટાં ઉડી જાય, એમ શ્વાસો પોતાના સ્થાન પર જાય છે. મૃત્યુ સમયે પણ આવું જ થાય છે. મૃત્યુ સમયે, માણસ આ બધાને લઈને જાય છે: વાણીથી સર્વ નામ, શ્વાસથી સર્વ સુગંધ, દૃષ્ટિથી સર્વ રૂપ, શ્રવણથી સર્વ ધ્વનિ, મનથી સર્વ વિચારો. આ બધું શ્વાસમાં પ્રાપ્ત થાય છે. શ્વાસ જ જ્ઞાન છે, જ્ઞાન જ શ્વાસ છે. હવે, સર્વે જીવ જ્ઞાનમાં એકરૂપ થાય છે—તે સમજાવું છું. વાણી જ્ઞાનનું અંગ છે, તેનું તત્વ પર છે. નાક, આંખ, કાન, જીભ, હાથ, શરીર, યોનિ, પગ, જ્ઞાન—allનું તત્વ પર છે. જ્ઞાનથી જ વાણી, શ્વાસ, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, જીભ, હાથ, શરીર, યોનિ, પગ, બુદ્ધિ—આ બધું પ્રાપ્ત થાય છે. જ્ઞાન વિના કશું પ્રગટ થતું નથી—“મારે મન ન હોય તો હું નામ, સુગંધ, રૂપ, ધ્વનિ, રસ, ક્રિયા, સુખ-દુઃખ, આનંદ, ગતિ, બુદ્ધિ કશું જાણતો નથી.” એમ દરેક ઇન્દ્રિય માટે છે. કોઈએ વાણી જાણવા નહીં, પણ વક્તા જાણવો; સુગંધ નહીં, પણ શ્વાસકર્તા; રૂપ નહીં, પણ જોનાર; ધ્વનિ નહીં, પણ સાંભળનાર; રસ નહીં, પણ રસજ્ઞાનકર્તા; ક્રિયા નહીં, પણ કરનાર; સુખ-દુઃખ નહીં, પણ અનુભવનાર; આનંદ-હર્ષ-સંતાન નહીં, પણ તેના જ્ઞાનકર્તા; ગતિ નહીં, પણ ચાલનાર; મન નહીં, પણ વિચારક જાણવો. દસ તત્વો જ્ઞાનથી શાસિત છે; દસ જ્ઞાન તત્વો તત્વોથી શાસિત છે—એક વિના બીજું નથી. કોઈ સ્વરૂપ બંને વિના નથી. જેમ ચક્કરનું કાંડો, કાંડા પર રિમ, અને રિમ પર નાભિ, એમ તત્વો જ્ઞાન પર, જ્ઞાન શ્વાસ પર સ્થિર છે. શ્વાસ જ જ્ઞાનસ્વરૂપ, આનંદમય, અજય, અમર છે. સારા કર્મે વધે નહીં, ખરાબે ઘટે નહીં. એ જ સારા કર્મે ઉપર, ખરાબે નીચે લઈ જાય છે. એ જ સર્વનો રક્ષક, સ્વામી, શાસક છે. “આ જ મારું સ્વરૂપ છે”—એવું જાણવું. પછી ગાર્ગ્ય બાલાકિર્ય, વિદ્યાર્થી, ઉશીનર, મત્સ્ય, કુરુ, પંચાલ, કાશી, વિદેહમાં રહ્યો. કાશીના રાજા અજાતશત્રુ પાસે ગયો—“હું તને બ્રહ્મ શીખવાડીશ.” રાજાએ કહ્યું: “હજારો આપું છું.” પછી ગાર્ગ્યએ સૂર્ય, ચંદ્ર, વીજળી, ગર્જન, આકાશ, પવન, અગ્નિ, જળ, દર્પણ, પ્રતિધ્વનિ, અનુસ્વર, છાયાપુરુષ, શરીર, સ્વપ્નદ્રષ્ટા, જમણાં-ડાબાં આંખના પુરુષ—allના ધ્યાન કહ્યું. દરેક વખતે અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ રીતે ધ્યાન ન કરવું. હું એમ ધ્યાન કરું છું—જે એમ કરે, તેને તે ગુણ મળે.” અંતે બાલાકી ચૂપ રહ્યા. અજાતશત્રુએ કહ્યું: “આ બધું વ્યર્થ છે; હું તને બ્રહ્મ કહું.” અને બાલાકી ગુરુ તરીકે હાજર થયો. અજાતશત્રુએ કહ્યું: “ક્ષત્રિય બ્રાહ્મણને શીખવે એ વિરુદ્ધ છે, પણ આવો.” પછી એક સૂતેલા માણસ પાસે ગયા. રાજાએ બોલાવ્યું—માણસ ઊઠ્યો નહીં. પછી લાકડી મારી, તો તરત ઊઠ્યો. રાજાએ પૂછ્યું: “આ માણસ ક્યાં ગયો હતો, ક્યાંથી પાછો આવ્યો?” બાલાકી જાણતો ન હતો. પછી અજાતશત્રુએ કહ્યું: “હૃદયમાંથી હિતા નામની નાડીઓ જાય છે, જે વાળ જેટલી સૂક્ષ્મ છે, વિવિધ રંગની છે, તેમાં એ આત્મા છે. જ્યારે ઊંઘે છે અને સ્વપ્ન નથી, ત્યારે એ માત્ર પ્રાણમાં એકરૂપ થાય છે. વાણી, દૃષ્ટિ, શ્રવણ, મન—all તેમાં પ્રવેશ કરે છે. જાગે ત્યારે, અગ્નિમાંથી ચીંટાં જેમ, એમ શ્વાસો પોતાના સ્થાન પર જાય છે. શ્વાસોથી દેવતાઓ, દેવતાઓથી લોક. જેમ ઊસ્તરા તેના કોષમાં, અથવા માખી જાળમાં, એમ જ એ જ્ઞાનમય આત્મા શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે, વાળથી નખ સુધી. આ રીતે, આ ઉપનિષદના પવિત્ર શ્લોકોમાં આપણા આત્મા, પ્રાણ, જ્ઞાન, અને બ્રહ્મના રહસ્ય ઊંડાણપૂર્વક ખુલ્લા થાય છે—જેમાં જીવનના સર્વ તત્વો એકમેકમાં ગૂંથાયેલા છે, અને અંતે, “આ જ મારું સ્વરૂપ છે”—એવું જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય છે.