કૌષીતક્યુપનિષદ્

ૐથી આરંભ કરીએ. મન અને વાણી એકમાં સ્થિર થાય, એ માટે પ્રાર્થના થાય છે—હે આત્મન, મને તારી અનુભૂતિ થવા દે, મેં જે શીખ્યું છે તે ભૂલાઈ નહીં જાય. સાંભળેલું કદી છૂટી ન જાય. આ અધ્યયનથી હું દિવસ-રાતે એકતા પામું. હું સાચું અને ધર્મમય બોલીશ. એ પરમ તત્ત્વે મને અને વક્તાને રક્ષે—એવું આશીર્વાદ માંગાય છે. એક વખત ચિત્ર ગાર્ગ્યાયણીપુત્રે અરુણીને પોતાનો પુરોહિત પસંદ કર્યો. તેણે પોતાના પુત્ર શ્વેતકેતુને યજ્ઞ માટે મોકલ્યો—'તે યજ્ઞ કરે.' શ્વેતકેતુ બેઠા ત્યારે ચિત્રએ પૂછ્યું: 'ગૌતમકુળના પુત્ર, શું એવું કોઈ લોક છે જ્યાં મને તું જ્ઞાન પછી સ્થિર કરશે? અથવા બીજા લોકમાં મુકે છે?' શ્વેતકેતુએ સ્વીકાર્યું: 'મને એ ખબર નથી. હું ગુરુ પાસે પૂછું.' પિતાને જઈ પૂછ્યું: 'શું આપે મને આ શીખવ્યું નથી? શું જવાબ આપું?' પિતાએ કહ્યું: 'મને પણ ખબર નથી. આપણે અન્ય વિદ્વાનોની જેમ ગ્રંથો વાંચીએ છીએ, જે મળે તે લઈએ. ચાલ, આપણે બંને જઈએ અને શીખીએ.' એમ કરીને બંને લાકડાં લઈને ચિત્ર ગાર્ગ્યાયણી પાસે ગયા. ચિત્રે કહ્યું: 'ગૌતમ, બ્રાહ્મણની જેમ આવ્યો છે, આવો, હું તને ઉપદેશ આપું.' પછી ચિત્રે કહ્યું: 'આ જગતમાંથી જતાં બધા ચંદ્રલોકમાં જાય છે. તેમનાં પ્રાણોથી ચંદ્રની વધતી કળા પોષાય છે. ઘટતી કળામાં સંતાન ઉત્પન્ન થતું નથી. આ સ્વર્ગલોકનું દ્વાર છે. જે ચંદ્રના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપે છે તે મુક્ત થાય છે; જે નથી આપી શકતો, તે વરસાદ બની પાછો આવે છે, અને વરસાદ રૂપે કૃમિ, પંખી, વાઘ, સિંહ, માછલી, મનુષ્ય—જેવું કર્મ અને જ્ઞાન હોય તે મુજબ—જન્મે છે. પાછા આવતા તેને પૂછાય છે, "તું કોણ?" ત્યારે જવાબ આપવો: "હું ઋતુઓથી જન્મેલો છું, પંદરગણી પિતાની વંશથી, પિતૃવંશથી. મને માતામાં ન નાખો, પિતામાં પ્રવેશ કરાવો. ઋતુઓ અને મર્ત્યજનોએ મને શરીર આપવું." આ રીતે સત્ય અને તપથી કહીએ: 'હું ઋતુ છું, હું સંતાન છું. તું કોણ?'—એમ કહી મુક્તિ મળે છે.' આ રીતે, જે દેવયાન માર્ગે જાય છે, તે અગ્નિલોકમાં, પછી વાયુલોકમાં, પછી વરુણલોકમાં, પછી સૂર્યલોકમાં, પછી ઇન્દ્રલોકમાં, પછી પ્રજાપતિલોકમાં, અને અંતે બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે. બ્રહ્મલોકમાં પ્રવેશતા પહેલાં અનેક અવસ્થાઓ—વિરાજા નદી, સાળ વૃક્ષ, સંસ્થાન નગર, અપરાજિતા મહેલ, દ્વારપાળ (ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ), વિભુપ્રમિતા સિંહાસન, વિચક્ષણા આસન, અમિતોજા પાથરણું, મનપ્રિય પ્રિયાના, નેત્રપ્રિય પ્રતિરૂપા, પુષ્પો, નદીઓ, માતાઓ અને અપ્સરાઓ—આ બધું મળે છે. નદીકાંઠે માતાઓ આવતી હોય છે. ત્યારે બ્રહ્મા દોડતો આવે છે: 'મારી મહિમાથી, શું એ વૃદ્ધાવસ્થા વિનાની નદી પાર કરી ગયો કે વૃદ્ધ બનશે?' પાંચસો અપ્સરા તેની તરફ દોડી આવે છે—સો હાથમાં લાલ પાઉડર, સો ફળ, સો સુગંધિત દ્રવ્ય, સો હાર લઈને. બ્રહ્મા તેને દેવમય આભૂષણોથી શણગારે છે. આ રીતે શણગાર પામીને, બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રહ્મને પામે છે. હૃદયસરોવર સુધી પહોંચી, મનથી પાર કરે છે; અજ્ઞાની ત્યાં ડૂબી જાય છે. પછી તે સંકલ્પસ્થાનો આવે છે, જે ભાગી જાય છે. વિરાજા નદી પાર કરે છે—મનથી. ત્યાં પોતાના પુણ્ય અને પાપ ફેંકી દે છે. સ્નેહી લોકો પુણ્ય સાથે, અસ્નેહી પાપ સાથે જાય છે. જેમ રથમાં દોડીને પાછળ ચકરું જુએ, તેમ તે દિવસ-રાત, દ્વંદ્વ, પુણ્ય-પાપ—બધું પાછળ જુએ છે. આમ, શુદ્ધ થઈ, બ્રહ્મજ્ઞાની બ્રહ્મને પામે છે. પછી તે ઇલા વૃક્ષ પાસે આવે છે, જ્યાં બ્રહ્મની સુગંધ પ્રવેશ કરે છે. સંસ્થાન નગરમાં, જ્યાં બ્રહ્મનો રસ પ્રવેશે છે. અપરાજિતા મહેલમાં, જ્યાં બ્રહ્મની તેજ પ્રવેશે છે. દ્વારપાળ (ઇન્દ્ર અને પ્રજાપતિ) રસ્તો આપે છે. વિભુપ્રમિતા સિંહાસન મળે છે, જ્યાં બ્રહ્મની મહિમા પ્રવેશે છે. વિચક્ષણા આસન મળે છે—આગળના પગ બ્રહદ્રથંતર અને સ્યૈત હૂમ્સ, પાછળના પગ નૌધસે અને વૈરૂપ-વૈરાજ હૂમ્સ, આડા ભાગ શાક્વર અને રૈવત હૂમ્સથી બનેલા—આ જ જ્ઞાન છે, કારણ કે જ્ઞાનથી જ જોવું શક્ય છે. અમિતોજા પાથરણું મળે છે—આગળના પગ ભૂતકાળ-ભવિષ્ય, પાછળના પગ બ્રહદ્રથંતર હૂમ્સ, માથું ભદ્ર અને યજ્ઞાયજ્ઞીય હૂમ્સ, આડા ભાગ પ્રાચીન સામન અને યજુસ, ગાદી સોમરસ, ઓઢાણ ઉદગીથ, તકીયા સમૃદ્ધિ. એ પાથરણા પર બ્રહ્મા બેઠા છે. યાત્રિક ત્યાં પહોંચે છે, બ્રહ્મા પૂછે છે: 'તું કોણ?' જવાબ આપવો: 'હું ઋતુ છું, હું સંતાન છું, આકાશથી જન્મેલો. હે પત્ની, તું વર્ષ છે, તેજસ્વિ, સર્વજીવની આત્મા. તું મારું સ્વરૂપ છે; તું જે છે, તે હું છું.' બ્રહ્મા પૂછે છે: 'હું કોણ?' જવાબ: 'સત્ય.' એ સત્ય શું? દેવો અને પ્રાણોથી ભિન્ન તે રિયલ છે; દેવો અને પ્રાણો સાથે તે સત્ય છે. આ બધું વાણીથી 'સત્ય' રૂપે વ્યક્ત થાય છે. 'આ બધું તું છે.' આમ શીખવાય છે. એક શ્લોકમાં કહેવાયું છે: 'યજુસ પેટ છે, સામન માથું છે, આ ઋગ્વેદનું અવિનાશી સ્વરૂપ છે.' બ્રહ્મને જ બ્રહ્મદ્રષ્ટા, મહાન બ્રહ્મમય માનવું. બ્રહ્મા પૂછે છે: 'પુરુષ નામ કઈ રીતે મળે છે?' જવાબ: 'પ્રાણથી.' 'સ્ત્રી નામ?' 'વાણીથી.' 'નપુંસક નામ?' 'મનથી.' 'સુગંધ?' 'ઘ્રાણથી.' 'રૂપ?' 'દ્રષ્ટિથી.' 'ધ્વનિ?' 'શ્રવણથી.' 'રસ?' 'જીભથી.' 'ક્રિયા?' 'હાથથી.' 'આનંદ-દુઃખ?' 'શરીરથી.' 'આનંદ, delight, સંતાન?' 'શુક્રેન્દ્રિયથી.' 'ગતિ?' 'પગથી.' 'વિચાર, ઇચ્છા?' 'બુદ્ધિથી.' આમ શીખવાય છે. 'પાણી મારું અને તારું લોક છે.' જે આવું જાણે છે, તે વિજય પામે છે, એ વ્યક્તિગતતા પામે છે. અત્યારથી બીજા અધ્યાયમાં પ્રવેશ થાય છે. કૌશીતકી કહે છે: 'પ્રાણ એટલે બ્રહ્મ.' આ પ્રાણ માટે મન દૂત છે, વાણી સેવા કરે છે, દ્રષ્ટિ શરીર છે, શ્રવણ જાણકારી આપે છે. આ પ્રાણ, જે બ્રહ્મ છે, તેને બધા દેવતાઓ અવિનયપૂર્વક અર્પણ કરે છે; જેમ આ જ્ઞાન ધરાવનારને બધા પ્રાણીઓ અવિનયપૂર્વક અર્પણ કરે છે. તેથી, નજીક બેઠેલા પાસેથી કશું માગવું નહીં. જેમ ગામમાં ભિક્ષા ન મળે તો કોઈ બેઠો રહે—'મને અપાયું નહીં તો હું નહિ ખાઉં'—તેમ, સામેના ઇન્કાર કરે તો કહે: 'અમે આપીશું.' આ માંગનાર માટે નિયમ છે; નહિતર, 'આપશું' કહે છે પણ આપે નહીં. પૈંગ્ય કહે છે: 'પ્રાણ એટલે બ્રહ્મ.' આ પ્રાણ માટે વાણી આગળ છે; દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન—બધું પ્રાણથી નિયંત્રિત છે. આ જ્ઞાન ધરાવનારને બધા અવિનયપૂર્વક અર્પણ કરે છે. તેથી, નજીક બેઠેલા પાસેથી કશું માગવું નહીં. એક વિશિષ્ટ સંપત્તિ મેળવવી હોય તો, પૂર્ણિમા, અમાવસ્યા, શુક્લપક્ષ, શુભ નક્ષત્રમાં અગ્નિ પ્રગટાવો, ઘીથી આહુતિ આપો: 'વાણી, પ્રાણ, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન, બુદ્ધિ—મારે માટે સંપત્તિ મેળવો.' પછી ધૂમની સુગંધ લઈ, ઘીથી અંગો ચોળી, વાણી સંયમ કરીને, મનમાં ઇચ્છા વ્યક્ત કરો—અથવા દૂત મોકલો—પછી તે સંપત્તિ પ્રાપ્ત થાય છે. દિવ્ય સ્મરણ માટે પણ, પ્રિય વ્યક્તિ માટે, પર્વ દિવસે, અગ્નિ પ્રગટાવી, એ જ આહુતિઓ આપવી: 'તારી વાણી, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન, બુદ્ધિ—મારેમાં પ્રવેશે.' પછી ધૂમની સુગંધ લઈ, ઘીથી અંગો ચોળી, વાણી સંયમ કરીને, સ્પર્શ સાધવો—અથવા નહિ તો મૌન રહેવું—even if wind speaks. એ વ્યક્તિ પ્રિય બને છે, સ્મરણ થાય છે. સાંજ-સવારનો ભોજન, એ મધ્યમ અગ્નિહોત્ર છે. બોલતા વ્યક્તિ શ્વાસ નથી લઈ શકતો, ત્યારે શ્વાસ વાણીમાં અર્પે છે. શ્વાસ લેતો વ્યક્તિ બોલી શકતો નથી, ત્યારે વાણી શ્વાસમાં અર્પે છે. આ અમર-અવિરત આહુતિઓ છે, જાગૃત અને સુપ્ત અવસ્થા બંનેમાં. બીજાં અગ્નિહોત્ર ક્રિયામય છે, તેથી ઋષિઓ એથી દૂર રહ્યા. શુષ્કભૃંગર કહે છે: 'સૂક્ત એટલે બ્રહ્મ.' તેને ઋચ તરીકે ધ્યાન કરો—બધા માન આપે છે. યજુસ તરીકે કરો—બધા જોડાય છે. સામન તરીકે કરો—બધા નમન કરે છે. સમૃદ્ધિ, યશ, તેજ તરીકે કરો—તેમ જ. યજ્ઞકર્તા પોતાનું સ્વરૂપ કર્મમય ઈંટ તરીકે ઘડે છે; તેમાં યજુસ, ઋચ, સામન વણાય છે—આ ત્રણવિધ જ્ઞાનનું સ્વરૂપ છે. કૌશીતકીના ત્રણ ધ્યાન છે—યજ્ઞોપવીત ધારણ, જળપાન, કાચા વાસણથી ત્રણ વાર જળ છાંટવું, પછી ઊગતા સૂર્યનું ધ્યાન: 'તું તેજસ્વી છે, પાપ દૂર કર.' એ જ સૂત્રથી મધ્યાહ્ને સૂર્યનું ધ્યાન: 'તું ઉપતેજસ્વી છે, પાપ દૂર કર.' એ જ સૂત્રથી સૂર્યાસ્તે: 'તું અપતેજસ્વી છે, પાપ દૂર કર.' દિવસ-રાતના પાપ દૂર થાય છે. માસમાં, અમાવાસ્યાએ, પશ્ચિમે દેખાતા ચંદ્રનું ધ્યાન કરો, અને એ જ સૂત્રથી બે લીલા દુર્વા ફેંકો: 'હે ચંદ્ર, તારા હૃદયનું શુદ્ધ તત્વ મને અમરતા આપેછે. પુત્રના પાપથી હું દુઃખી ન થાઉં.' તેથી પિતૃઓ પહેલા નથી જતા. પુત્ર હોય કે ન હોય, 'વૃદ્ધિ પામો, દૂધ ભેગું થાય, જળ અને ધન મળે, આદિત્યો તેજથી વૃદ્ધિ કરે.' ત્રણ શ્લોક બોલો: 'પ્રાણ, સંતાન, પશુમાં વૃદ્ધિ આપે. જે અમને દુઃખ આપે, કે જેને અમે આપીએ, તેને પણ એમાં વૃદ્ધિ આપે.' આ દૈવી સૂત્ર છે. પૂર્ણિમાએ પૂર્વે દેખાતા ચંદ્રનું ધ્યાન કરો: 'તું સોમ, રાજા, જ્ઞાની, પંચમુખી. તું પ્રજાપતિ, બ્રાહ્મણ. એક મુખથી રાજાને ભক্ষণ કરે છે, પણ મને નહિ. એકથી પ્રજાને, એકથી પક્ષીઓને, એકથી જગતને, પાંચમાથી સર્વ જીવોને—but મને નહિ. પ્રાણ, સંતાન, પશુમાં ઘટાડો નહિ. શત્રુઓમાં ઘટાડો થાય.' આ દૈવી સૂત્ર છે. શયનકક્ષમાં પ્રવેશતાં પત્નીના હૃદયને સ્પર્શી કહો: 'તારા હૃદયનું શુદ્ધ તત્વ જાણીને, હું પુત્રના પાપથી દુઃખી ન થાઉં. પિતૃઓ પહેલા નહિ જાય.' પ્રયાણથી પાછા આવતા પુત્રના માથાને સ્પર્શી કહો: 'શરીરથી જન્મેલો, હૃદયથી ઉત્પન્ન. તું મારું સ્વરૂપ, પુત્ર, નાશ પામે નહિ. શત વર્ષ જીવીશ.' પછી નામ આપો: 'પથ્થર જેટલો દૃઢ, કુહાડી જેટલો તીખો, સોનાની જેમ અખંડ રહો. નામ તેજસ છે, શત વર્ષ જીવો.' પછી, 'પ્રજાપતિએ સર્વ જીવોને જેમ સુરક્ષિત રાખ્યા, તેમ હું તને સુરક્ષિત રાખું.' પછી જમણા કાનમાં: 'હે મેઘાવાન, શ્રેષ્ઠ ધન આપ.' ડાબા કાનમાં: 'ન છોડ, ન ડર, શત વર્ષ જીવીશ.' પછી નામ બોલી માથાનો સુગંધ લો: 'ગાયોની ધ્વનિથી તને સુગંધિત કરું છું.' ત્રણ વાર માથાનો સુગંધ લો, ત્રણ વાર ગાયની ધ્વનિ કરો. દૈવી વિલય: જ્યારે અગ્નિ બળે છે, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; બુઝાય ત્યારે તેજસ સૂર્યમાં જાય છે, પ્રાણ વાયુમાં. સૂર્ય પ્રકાશે છે, પછી અદૃશ્ય થાય ત્યારે તેજસ ચંદ્રમાં, પ્રાણ વાયુમાં. ચંદ્ર પ્રકાશે છે, પછી અદૃશ્ય થાય ત્યારે તેજસ વીજળીમાં, પ્રાણ વાયુમાં. વીજળી ચમકે છે, પછી અદૃશ્ય થાય ત્યારે તેજસ વાયુમાં, પ્રાણ વાયુમાં. બધા દેવતાઓ વાયુમાં પ્રવેશે છે; ત્યાં મૃત્યુ પામ્યા પછી પણ નાશ પામતા નથી—પછી પુનઃઉદય થાય છે. આ દેવતાઓ માટે સમજાવટ છે; હવે આત્મા માટે. જ્યારે કોઈ બોલે છે, ત્યારે બ્રહ્મ પ્રકાશે છે; બોલવું બંધ થાય ત્યારે તેજસ દ્રષ્ટિમાં, પ્રાણ પ્રાણમાં જાય છે. જોવે છે, પછી બંધ થાય ત્યારે તેજસ શ્રવણમાં, પ્રાણ પ્રાણમાં. સાંભળે છે, પછી બંધ થાય ત્યારે તેજસ મનમાં, પ્રાણ પ્રાણમાં. વિચાર કરે છે, પછી બંધ થાય ત્યારે તેજસ પ્રાણમાં, પ્રાણ પ્રાણમાં. બધા દેવતાઓ પ્રાણમાં પ્રવેશે છે; મૃત્યુ પછી પણ નાશ પામતા નથી—પછી પુનઃઉદય થાય છે. જો બે વિદ્વાન દક્ષિણ-ઉત્તર પહાડે જાય, તો પણ એ જ્ઞાનીને હરાવી શકતા નથી. જે શત્રુ છે, તે નાશ પામે છે. ઉચ્ચતમ પ્રાપ્તિ: બધા દેવતાઓ શ્રેષ્ઠતા માટે શરીર છોડે છે, શરીર નિર્જીવ થાય છે. વાણી પ્રવેશે છે, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન—પછી પણ નિર્જીવ. પ્રાણ પ્રવેશે છે, ત્યારે જાગે છે. દેવતાઓ પ્રાણને જ્ઞાનમય આત્મા તરીકે માને છે અને સર્વ સાથે બ્રહ્મલોકમાં જાય છે. વાયુ આધાર, આકાશ તત્વ, એમ સ્વર્ગ પામે છે. જે આવું જાણે છે, તે પણ પ્રાણ સાથે સર્વ જીવો સાથે જાય છે—વાયુ આધાર, આકાશ તત્વ, સ્વર્ગ પામે છે. દેવતાઓ ત્યાં અમર થાય છે. પિતૃ-પુત્ર સંસ્કાર: પિતા પુત્રને બોલાવે છે, નવ દુર્વા પાથરે છે, અગ્નિ પ્રગટાવે છે, જળપાત્ર મૂકે છે, જૂનું વસ્ત્ર ઓઢે છે, સૂઈ જાય છે. પુત્ર નજીક બેસે છે, પિતાની ઇન્દ્રિયોને સ્પર્શે છે. પિતા કહે છે: 'હું તારી અંદર વાણી મૂકું છું.' પુત્ર કહે: 'પિતા, મૂકો.' 'પ્રાણ, દ્રષ્ટિ, શ્રવણ, મન, અન્ન રસ, કર્મ, સુખ-દુઃખ, આનંદ-સંતાન, ગતિ, બુદ્ધિ-વિચાર-ઇચ્છા'—બધું મૂકાય છે. પછી દક્ષિણ તરફ ઊભા રહી આશીર્વાદ આપે છે: 'યશ, તેજ, પોષણ, મહિમા તને મળે.