కఠోపనిషద్

విజ్ఞానసారథిర్యస్తు మనః ప్రగ్రహవాన్నరః । సోఽధ్వనః పారమాప్నోతి తద్విష్ణోః పరమం పదమ్

ఎవడు జ్ఞానాన్ని రథసారథిగా, మనస్సును పట్టీలుగా చేసుకుంటాడో, అతను ఈ మార్గాన్ని దాటి, విష్ణువు యొక్క పరమ పదాన్ని చేరుకుంటాడు.

ఇన్ద్రియేభ్యః పరా హ్యర్థా అర్థేభ్యశ్చ పరం మనః । మనసస్తు పరా బుద్ధిర్బుద్ధేరాత్మా మహాన్పరః

ఇంద్రియాలకన్నా వాటి విషయాలు గొప్పవి. వాటి విషయాలకన్నా మనస్సు గొప్పది. మనస్సుకన్నా బుద్ధి గొప్పది. బుద్ధికన్నా మహత్త్వమైన ఆత్మ గొప్పది.

మహతః పరమవ్యక్తమవ్యక్తాత్పురుషః పరః । పురుషాన్న పరం కించిత్సా [https://sa.wikisource.org/s/3gst కాష్ఠా] సా పరా గతిః

మహత్త్వమైన ఆత్మకన్నా అవ్యక్తం గొప్పది. అవ్యక్తంకన్నా పురుషుడు గొప్పవాడు. పురుషునికన్నా ఎవరూ లేరు. ఇదే పరమ గమ్యం, ఇదే అంతిమ స్థానం.

ఏష సర్వేషు భూతేషు గూఢోఽఽత్మా న ప్రకాశతే । దృశ్యతే త్వగ్ర్యయా బుద్ధ్యా సూక్ష్మయా సూక్ష్మదర్శిభిః

ఈ ఆత్మ అన్ని జీవుల్లో దాగి ఉంటుంది, బయట కనిపించదు. కానీ పదునైన, సూక్ష్మమైన బుద్ధి ఉన్నవారు దాన్ని చూడగలుగుతారు.

యచ్ఛేద్వాఙ్మనసీ ప్రాజ్ఞస్తద్యచ్ఛేజ్జ్ఞాన ఆత్మని । జ్ఞానమాత్మని మహతి నియచ్ఛేత్తద్యచ్ఛేచ్ఛాన్త ఆత్మని

వివేకి వాడు మాటలను మనస్సులో నిలిపి, మనస్సును జ్ఞానంలో నిలిపి, జ్ఞానాన్ని మహత్త్వమైన ఆత్మలో నిలిపి, ఆ మహత్త్వమైన ఆత్మను శాంతమైన ఆత్మలో నిలిపాలి.

ఉత్తిష్ఠత జాగ్రత ప్రాప్య వరాన్నిబోధత । క్షురస్య ధారా నిశితా దురత్యయా దుర్గం పథస్తత్కవయో వదన్తి

లేచి, మేలుకొని, జ్ఞానులను చేరుకొని తెలుసుకో. ఈ మార్గం కత్తి పదునులా కఠినమైనది, దాటి పోవడం చాలా కష్టం అని మునులు చెబుతారు.

అశబ్దమస్పర్శమరూపమవ్యయం తథాఽరసం నిత్యమగన్ధవచ్చ యత్ । అనాద్యనన్తం మహతః పరం ధ్రువం నిచాయ్య తన్మృత్యుముఖాత్ ప్రముచ్యతే

శబ్దం లేని, స్పర్శ లేని, రూపం లేని, నశించని, రుచి లేని, శాశ్వతమైన, వాసన లేని, ఆదియంతములేని, మహత్త్వమైనదానికన్నా గొప్పదైన స్థిరమైన దాన్ని తెలుసుకుంటే, మానవుడు మరణ బంధనాలనుండి విముక్తి పొందుతాడు.

నాచికేతముపాఖ్యానం మృత్యుప్రోక్తఁ సనాతనమ్ । ఉక్త్వా శ్రుత్వా చ మేధావీ బ్రహ్మలోకే మహీయతే

మరణుడు చెప్పిన నాచికేత కథను చెప్పి, వినిన జ్ఞాని బ్రహ్మలోకంలో ఘనత పొందుతాడు.

య ఇమం పరమం గుహ్యం శ్రావయేద్ బ్రహ్మసంసది । ప్రయతః శ్రాద్ధకాలే వా తదానన్త్యాయ కల్పతే । తదానన్త్యాయ కల్పత ఇతి

ఈ పరమ గూఢమైన విషయాన్ని బ్రహ్మసభలో లేదా శ్రాద్ధ సమయంలో భక్తితో చెప్పినవాడు అనంతత్వానికి అర్హుడవుతాడు. నిజంగా, అతడు అనంతత్వాన్ని పొందుతాడు.

పరాఞ్చి ఖాని వ్యతృణత్ స్వయమ్భూ- స్తస్మాత్పరాఙ్పశ్యతి నాన్తరాత్మన్ । కశ్చిద్ధీరః ప్రత్యగాత్మానమైక్ష- దావృత్తచక్షురమృతత్వమిచ్ఛన్

స్వయంభూ ఇంద్రియాలను బయటకు దారితీసాడు. అందుకే మనిషి లోపల ఆత్మను కాకుండా బయట ప్రపంచాన్ని చూస్తాడు. కానీ కొంతమంది ధీరులు అమరత్వాన్ని కోరుతూ, చూపును లోపలికి మళ్లించి, ఆత్మను దర్శిస్తారు.

పరాచః కామాననుయన్తి బాలా- స్తే మృత్యోర్యన్తి వితతస్య పాశమ్ । అథ ధీరా అమృతత్వం విదిత్వా ధ్రువమధ్రువేష్విహ న ప్రార్థయన్తే

బాలులు బయట విషయాల కోసమే పరుగెడతారు, అందుకే వారు మరణపు వలలో పడిపోతారు. కానీ ధీరులు అమరత్వాన్ని తెలుసుకొని, ఈ అనిత్యమైన వాటిలో నిత్యమైనదాన్ని ఆశించరు.

యేన రూపం రసం గన్ధం శబ్దాన్ స్పర్శాఁశ్చ మైథునాన్ । ఏతేనైవ విజానాతి కిమత్ర పరిశిష్యతే । ఏతద్వై తత్

ద్వారా మనం రూపాన్ని, రుచిని, వాసనను, శబ్దాలను, స్పర్శలను, ఆనందాలను తెలుసుకుంటాం. ఇదే మనకు అన్నిటినీ గ్రహింపజేస్తుంది. మరికొంత మిగిలిందేమీ లేదు. ఇదే ఆ పరమార్థం.

స్వప్నాన్తం జాగరితాన్తం చోభౌ యేనానుపశ్యతి । మహాన్తం విభుమాత్మానం మత్వా ధీరో న శోచతి

యెవడు కలల అంతమూ, మెలకువ అంతమూ ఆత్మ ద్వారా చూస్తాడో, అతడు ఆ మహత్తరమైన, అన్నింటినీ వ్యాపించిన ఆత్మను తెలుసుకుని, ధీరుడై బాధపడడు.

య ఇమం మధ్వదం వేద ఆత్మానం జీవమన్తికాత్ । ఈశానం భూతభవ్యస్య న తతో విజుగుప్సతే । ఏతద్వై తత్

యెవడు ఈ సుఖభోగాలను అనుభవించే, మన దగ్గరే ఉన్న జీవాత్మను, గత భవిష్యత్తుకి అధిపతిని తెలుసుకుంటాడో, అతడు ఏదినీ భయపడడు. ఇదే ఆ పరమార్థం.

యః పూర్వం తపసో జాతమద్భ్యః పూర్వమజాయత । గుహాం ప్రవిశ్య తిష్ఠన్తం యో భూతేభిర్వ్యపశ్యత । ఏతద్వై తత్

యెవడు తపస్సు కన్నా ముందే జన్మించాడు, నీళ్ల కన్నా ముందే ఉద్భవించాడు, అంతరంగంలోకి ప్రవేశించి అక్కడే నిలిచాడు, అన్ని జీవులు యెవనిని చూస్తాయో, ఇదే ఆ పరమార్థం.

యా ప్రాణేన సంభవత్యదితిర్దేవతామయీ । గుహాం ప్రవిశ్య తిష్ఠన్తీం యా భూతేభిర్వ్యజాయత । ఏతద్వై తత్

ప్రాణంతో కలసి, దేవతల స్వరూపమైన అదితి రూపంలో ఉద్భవించినది, అంతరంగంలోకి ప్రవేశించి అక్కడ నిలిచినది, అన్ని జీవులచే ఉత్పన్నమైనది, ఇదే ఆ పరమార్థం.

అరణ్యోర్నిహితో జాతవేదా గర్భ ఇవ సుభృతో గర్భిణీభిః । దివే దివే ఈడ్యో జాగృవద్భిర్హవిష్మద్భిర్మనుష్యేభిరగ్నిః । ఏతద్వై తత్

అడవుల్లో దాగి ఉన్న జాతవేదసు, గర్భిణులచే బాగా సంరక్షించబడిన గర్భంలా, ప్రతిరోజూ మెలకువగా ఉండే, హవిస్సులు సమర్పించే మనుషులచే ఆ అగ్ని స్తుతించబడుతుంది. ఇదే ఆ పరమార్థం.

యతశ్చోదేతి సూర్యోఽస్తం యత్ర చ గచ్ఛతి । తం దేవాః సర్వేఽర్పితాస్తదు నాత్యేతి కశ్చన । ఏతద్వై తత్

యెవనివలన సూర్యుడు ఉదయిస్తాడో, యెవనిలో అస్తమిస్తాడో, అన్ని దేవతలు యెవనిలో స్థిరంగా ఉన్నాయో, దానిని ఎవరూ దాటి పోలేరు. ఇదే ఆ పరమార్థం.

యదేవేహ తదముత్ర యదముత్ర తదన్విహ । మృత్యోః స మృత్యుమాప్నోతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి

ఇక్కడ ఉన్నదే అక్కడ ఉంది, అక్కడ ఉన్నదే ఇక్కడ ఉంది. ఎవడు ఇక్కడ భేదంగా చూస్తాడో, అతడు మరణం నుండి మరణానికి వెళ్తాడు.

మనసైవేదమాప్తవ్యం నేహ నానాఽస్తి కించన । మృత్యోః స మృత్యుం గచ్ఛతి య ఇహ నానేవ పశ్యతి

ఇది మనసుతో మాత్రమే పొందవచ్చు. ఇక్కడ ఏమాత్రం భేదం లేదు. ఎవడు ఇక్కడ భేదంగా చూస్తాడో, అతడు మరణం నుండి మరణానికి వెళ్తాడు.

అఙ్గుష్ఠమాత్రః పురుషో మధ్య ఆత్మని తిష్ఠతి । ఈశానం భూతభవ్యస్య న తతో విజుగుప్సతే । ఏతద్వై తత్

అంగుళంత పరిమాణంలో ఉన్న పురుషుడు మనలో మధ్యలో నిలిచివుంటాడు. గత భవిష్యత్తుకి అధిపతి, అతడు ఏదినీ భయపడడు. ఇదే ఆ పరమార్థం.

అఙ్గుష్ఠమాత్రః పురుషో జ్యోతిరివాధూమకః । ఈశానో భూతభవ్యస్య స ఏవాద్య స ఉ శ్వః । ఏతద్వై తత్

అంగుళంత పరిమాణంలో ఉన్న పురుషుడు పొగ లేని జ్యోతి వలె, గత భవిష్యత్తుకి అధిపతి, అతడే నేడు, అతడే రేపు. ఇదే ఆ పరమార్థం.

యథోదకం దుర్గే వృష్టం పర్వతేషు విధావతి । ఏవం ధర్మాన్ పృథక్ పశ్యంస్తానేవానువిధావతి

ఎలా కొండలపై పడిన నీరు అన్ని వైపులా పారిపోతుందో, అలాగే ధర్మాలను వేరుగా చూస్తూ, వాటిని అనుసరిస్తూ పోతాడు.

యథోదకం శుద్ధే శుద్ధమాసిక్తం తాదృగేవ భవతి । ఏవం మునేర్విజానత ఆత్మా భవతి గౌతమ

పరిశుద్ధమైన నీరు పరిశుద్ధమైనదానిలో కలిసినప్పుడు అది ఎలా కలిసిపోతుందో, అలాగే జ్ఞానిని తెలుసుకున్న ఆత్మ కూడా అంతే అవుతుంది, గౌతమా.

పురమేకాదశద్వారమజస్యావక్రచేతసః । అనుష్ఠాయ న శోచతి విముక్తశ్చ విముచ్యతే । ఏతద్వై తత్

పుట్టుక లేని, వంకర మనస్సున్న వాడి పదకొండు ద్వారాల నగరంలో స్థిరంగా ఉన్నవాడు శోకించడు; విముక్తుడై, పూర్తిగా విముక్తి పొందుతాడు. ఇదే ఆ పరమార్థం.

హఁసః శుచిషద్వసురాన్తరిక్షసద్- హోతా వేదిషదతిథిర్దురోణసత్ । నృషద్వరసదృతసద్వ్యోమసద్ అబ్జా గోజా ఋతజా అద్రిజా ఋతం బృహత్

పవిత్రతలో నివసించే హంస, మధ్యలో ఉండే వసువు, వేదికపై హోత, ఇంటిలో అతిథి, మనుషులలో నివసించేవాడు, ఉత్తములలో, సత్యంలో, ఆకాశంలో ఉండేవాడు, నీటి నుండి, గోవుల నుండి, సత్యం నుండి, కొండల నుండి జన్మించినవాడు—ఇది సత్యం, మహత్తరం.

ఊర్ధ్వం ప్రాణమున్నయత్యపానం ప్రత్యగస్యతి । మధ్యే వామనమాసీనం విశ్వే దేవా ఉపాసతే

ఊపిరిని పైకి ఎత్తి, అపానాన్ని క్రిందికి పంపుతాడు; మధ్యలో కూర్చున్న వామనుని అన్ని దేవతలు పూజిస్తారు.

అస్య విస్రంసమానస్య శరీరస్థస్య దేహినః । దేహాద్విముచ్యమానస్య కిమత్ర పరిశిష్యతే । ఏతద్వై తత్

ఈ దేహధారి శరీరం విడిచిపెడుతుంటే, దేహం నుండి విముక్తుడవుతుంటే, ఇక్కడ ఏమి మిగులుతుంది? ఇదే ఆ పరమార్థం.

న ప్రాణేన నాపానేన మర్త్యో జీవతి కశ్చన । ఇతరేణ తు జీవన్తి యస్మిన్నేతావుపాశ్రితౌ

ఊపిరితో గాని, అపానంతో గాని మరణధారి ఎవ్వరూ జీవించరు; వీటిద్దరికీ ఆధారమైన మరొకదానివల్లే జీవిస్తారు.