నచికేతుని కథ యమధర్మరాజు ద్వారా ఇలా ప్రవహిస్తుంది: నచికేతా, నీవు ఆకర్షణీయమైన, ఇష్టమైన భోగాలను గురించి లోతుగా ఆలోచించి, వాటిని నిరాకరించావు. సంపదను కోరుతూ నడిచే అనేక మంది మునిగిపోతారు, కానీ నీవు ఆ గొడవలో అడుగుపెట్టలేదు. అజ్ఞానం మరియు జ్ఞానం రెండూ పరస్పర విరుద్ధమైన మార్గాలు; అవి చాలా దూరంగా వేరు. నీవు జ్ఞానాన్ని కోరుతున్నవాడవని నేను భావిస్తున్నాను, ఎందుకంటే నిన్ను అనేక వాంఛలు ఆకర్షించలేదు. అజ్ఞానంలో నివసిస్తూ, తాము తెలివైనవారు, విద్యావంతులని భావించేవారు, మాయలో పడినవారు, అంధుడిని అంధుడు నడిపించినట్లు దారితప్పి తిరుగుతారు. సంపదకు మోహపడిన చిన్నపిల్లల వంటి వారు, పరలోకాన్ని చూడలేరు, "ఈ లోకమే ఉంది, ఇంకోటి లేదు" అని భావిస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ నా ఆధీనంలో పడిపోతారు. ఆ పరమాత్మ గురించి అనేక మంది వినిపించుకుంటారు, కానీ తెలుసుకోలేరు. అద్భుతంగా చెప్పేవారు, అద్భుతంగా గ్రహించేవారు, అద్భుతంగా తెలుసుకునేవారు — వీరు అరుదు. ఇది తక్కువ స్థాయిలో ఉన్నవారు చెప్పినా, అనేక విధాలుగా ఆలోచించినా, సులభంగా అర్థం కాదు. వేరే వ్యక్తి బోధించితేనే ఇది గ్రహించగలరు; ఇది సూక్ష్మతరమైనది, తర్కానికి అందని, అత్యంత సూక్ష్మమైనది. ఈ జ్ఞానం తర్కంతో పొందలేరు; వేరొకరు బోధించాలి, నిజంగా జ్ఞానాన్ని కోరేవారికి మాత్రమే. నీవు దీనిని గ్రహించావు, నిజానికి నీవు సత్యంలో స్థిరంగా ఉన్నావు; నచికేతా, నీలాంటి ప్రశ్నకర్తను పొందడం అదృష్టం. నచికేతా, నేను తెలుసుకున్నాను — సంపద నశించేదే; శాశ్వతమైనది, నశించేదాని ద్వారా పొందలేరు. నీవు నశించేదాని ద్వారా స్థాపించిన అగ్నిని, నేను శాశ్వతంగా పొందాను. నీవు లోకంలో వాంఛల నెరవేరడం, యజ్ఞాల సారాన్ని, భయరహితతకు దారి, గొప్ప ప్రశంస, సంపదకు ఆధారం అన్నీ చూసిన తర్వాత, నచికేతా, వాటిని త్యజించావు. ఆ దివ్యమైనది — చూడడం కష్టమైనది, లోతుగా దాచినది, రహస్య గుహలో ఉన్నది, లోతుల్లో నివసించేది, పురాతనమైనది — అంతరాత్మను సాధన ద్వారా తెలుసుకున్న జ్ఞాని, ఆనందాన్ని, దుఃఖాన్ని విడిచిపెడతాడు. ఈ కథను వినిపించి, పూర్తిగా గ్రహించిన మానవుడు, ఈ సూక్ష్మ సూత్రాన్ని తెలుసుకొని, సత్యాన్ని పొందినవాడు, ఆనందంగా ఉత్సాహపడతాడు. నేను భావిస్తున్నాను, నచికేతుని గృహం తెరవబడింది. ధర్మానికి వేరు, అధర్మానికి వేరు, చేసిన, చేయని పనులకు వేరు, ఉన్నది, ఉండబోయేదానికి వేరు — నీవు అక్కడ ఏమి చూసావో, దానిని ప్రకటించు. అన్ని వేదాలు ప్రకటించేది, అన్ని తపస్సులు చెప్పేది, బ్రహ్మచర్యాన్ని ఆశించి సాధించదలచినది — ఆ లక్ష్యం, నచికేతా, నేను సంక్షిప్తంగా చెబుతున్నాను: అది "ఓం". ఈ అక్షరం బ్రహ్మమే; ఈ అక్షరం పరమమే. దీనిని తెలుసుకున్నవాడు, ఏదైనా కోరుకున్నదాన్ని పొందగలడు. ఇది ఉత్తమ ఆధారం; ఇది పరమ ఆధారం. దీనిని తెలుసుకున్నవాడు, బ్రహ్మ లోకంలో మహిమను పొందుతాడు. జ్ఞాని జన్మించడు, మరణించడు; ఎక్కడినుంచి వచ్చినవాడు కాదు, ఎవ్వరూ ఆయననుంచి రావడం లేదు. ఆయన అజన్మా, శాశ్వతుడు, నిత్యుడు, పురాతనుడు; శరీరం నశించినప్పుడు ఆయన నశించడు. ఎవరైనా "నేను హంతకుడిని" అని, లేదా "నేను హతుడిని" అని భావిస్తే, ఇద్దరూ అర్థం చేసుకోలేదు. ఆయన హతుడూ కాదు, హంతకుడూ కాదు. అత్యంత సూక్ష్మమైనదానికి పరిమితమైనదిగా, అత్యంత గొప్పదానికి మించినదిగా, ఆత్మ జీవిలోని గుహలో దాగి ఉంది. వాంఛలే లేని, ఇంద్రియాలను శాంతంగా చేసుకున్నవాడు, ఆత్మ యొక్క మహిమను దుఃఖం లేకుండా చూస్తాడు. కూర్చుని ఉన్నా, దూరంగా వెళ్తుంది; పడుకొని ఉన్నా, అన్ని చోట్లకు వెళ్తుంది. నా మించినవాడు, ఆ దివ్యమైన, ఆనందాన్ని, నిరానందాన్ని కలిగినదాన్ని తెలుసుకోగలడా? శరీరాల మధ్య శరీరరహితంగా, స్థిరమైనదిగా, అస్తిరమైనదిలో స్థిరంగా, ఆ విశాలమైన, వ్యాపించిన ఆత్మను గ్రహించిన జ్ఞాని, దుఃఖపడడు. ఈ ఆత్మను ఉపదేశంతో, బుద్ధితో, ఎక్కువ వినిపించడంతో పొందలేరు. ఆత్మ ఎవరిని ఎంపిక చేసుకుంటుందో, వారికి మాత్రమే తన రూపాన్ని చూపిస్తుంది. చెడుపనులు చేయని, శాంతముగా ఉండని, నియమితమైనవాడు కాని, మనస్సు ప్రశాంతంగా లేని వాడు — ఇలాంటి వారు జ్ఞానంతో దీనిని పొందలేరు. బ్రహ్మం, క్షత్రం రెండూ ఆహారంగా, మరణం ఉపకరణంగా ఉన్నవాడు — ఆయన ఎక్కడ ఉన్నాడో తెలుసుకోగలవాడెవరు? పుణ్య లోకంలో సత్యాన్ని పానంచేసి, అత్యున్నత రహస్య గుహలో ప్రవేశించి, బ్రహ్మాన్ని తెలిసినవారు, ఐదు అగ్నులను, మూడు నచికేత యజ్ఞాలను చేసినవారు, వీరిని నీడ, వెలుగు అని పిలుస్తారు. ఇది జ్ఞానులకు బ్రిడ్జ్; నశించని బ్రహ్మం, అత్యున్నతది; భయరహితతకు తీరుకు చేరదలచినవారు, నచికేతా, మేము దీనిని పొందగలుగుతామా? ఆత్మను రాయితిగా, శరీరాన్ని రథంగా తెలుసుకో; బుద్ధిని రథసారథిగా, మనస్సును పగ్గాలుగా తెలుసుకో. ఇంద్రియాలు గుర్రాలుగా, వాటి విషయాలు దారులుగా; ఆత్మ, మనస్సు, ఇంద్రియాలతో కలిసిన Enjoyer అని జ్ఞానులు చెబుతారు. అర్థం లేని, నియమితమైన మనస్సు లేని, ఇంద్రియాలు నియంత్రణలో లేని వారు, రథసారథికి అదుపు లేని గుర్రాల్లాంటి వారు. అర్థం ఉన్న, నియమితమైన మనస్సు ఉన్నవారు, ఇంద్రియాలు నియంత్రితమైనవి, రథసారథికి మంచి గుర్రాల్లాంటి వారు. అర్థం లేని, అస్థిరమైన, అపవిత్రమైన మనస్సు ఉన్నవాడు, ఆ స్థితిని పొందడు; జనన మరణ చక్రంలో తిరుగుతాడు. అర్థం ఉన్న, స్థిరమైన, పవిత్రమైన మనస్సు ఉన్నవాడు, ఆ స్థితిని పొందుతాడు, అక్కడినుంచి మళ్లీ జన్మించడు. అర్థాన్ని రథసారథిగా, మనస్సును పగ్గాలుగా పెట్టుకున్నవాడు, మార్గం చివరికి, విష్ణువు యొక్క అత్యున్నత స్థితిని చేరుకుంటాడు. విషయాలు ఇంద్రియాలకంటే ఉన్నతమైనవి; మనస్సు విషయాలకంటే ఉన్నతమైనది; బుద్ధి మనస్సుకంటే ఉన్నతమైనది; మహాత్మ బుద్ధికంటే ఉన్నతమైనది. మహాత్మకంటే ఉన్నతమైనది అవ్యక్తం; అవ్యక్తంకంటే ఉన్నతమైనది పురుషుడు; పురుషునికంటే ఉన్నతమైనది లేదు — ఇదే పరిమితి, ఇదే పరమ గమ్యం. ఈ ఆత్మ, అన్ని జీవుల్లో దాగి ఉంది; వెలుగును ప్రసరించదు; కానీ సూక్ష్మ దృష్టి, సూక్ష్మ అర్థం కలిగినవారు మాత్రమే దీనిని చూస్తారు. బుద్ధి వాచ్యాన్ని మనస్సులో నియమించు; మనస్సును జ్ఞానంలో; జ్ఞానాన్ని మహాత్మలో; మహాత్మను శాంతమైన ఆత్మలో నియమించు. ఎదురు, మేలుకో, జ్ఞానులను చేరి, గ్రహించు; మార్గం రేజర్ పదును వంటి కఠినమైనది — మునులు ఇలా అంటారు. ధ్వని లేని, స్పర్శ లేని, రూపం లేని, నశించని, రుచి లేని, నిత్యమైన, వాసన లేని, ఆదిలేని, అంత లేని, మహాత్మకంటే ఉన్నతమైన, స్థిరమైన — దీనిని గ్రహించినవాడు, మరణం నుండి విముక్తి పొందుతాడు. నచికేతుని పురాతన కథను, మరణదేవుడు చెప్పినదాన్ని, చెప్పి, వినిపించిన జ్ఞాని, బ్రహ్మ లోకంలో గౌరవించబడతాడు. ఈ పరమ రహస్యాన్ని, భక్తితో, బ్రహ్మ సమాజంలో, లేదా శ్రాద్ధ సమయంలో బోధించినవాడు, అనంతానికి సిద్ధమవుతాడు; నిజంగా అనంతానికి సిద్ధమవుతాడు.