స్వర్గలోకం గురించి యమధర్మరాజు ఇలా వివరించాడు—అక్కడ భయం అసలు ఉండదు. నీవు, అంటే మరణం, అక్కడకు చేరదు; వృద్ధాప్యమూ లేదు. ఆకలి, దాహం అనే బాధలు దాటి, దుఃఖం అంతయూ పోయి, అక్కడ ఉన్నవారు ఆనందంగా జీవిస్తారు. ఇప్పుడు నచికేతుడు యమధర్మరాజును ప్రార్థించాడు: “ఓ యమధర్మరాజా! స్వర్గానికి తీసుకెళ్లే అగ్నివిధానాన్ని నాకు బోధించండి. నాకు దీని మీద విశ్వాసం ఉంది. ఆ స్వర్గానికి చేరినవారు అమరత్వాన్ని పొందుతారు. ఇదే నేను రెండో వరంగా కోరుకుంటున్నాను.” యమధర్మరాజు ఆనందంగా స్పందించాడు: “నచికేతా! నన్ను శ్రద్ధగా విను. స్వర్గానికి దారి చూపే ఆ అగ్నివిధానాన్ని నేను నీకు వివరిస్తాను. ఈ విధానం ద్వారా అనంత లోకాలను పొందవచ్చు; ఇది లోతైన రహస్యంగా, మన హృదయంలో దాగి ఉంటుంది.” అతడు నచికేతుడికి అగ్నివిధానాన్ని, లోక సృష్టికి మూలమైన అగ్నిని, దానికి అవసరమైన ఇటుకలు, వాటి సంఖ్య, వాటి క్రమాన్ని వివరంగా నేర్పాడు. నచికేతుడు కూడా గురువు చెప్పినట్టు సరిగ్గా పునరుక్తి చేశాడు. యమధర్మరాజు సంతోషించి ఇలా అన్నాడు: “నచికేతా! నీవు మహాత్ముడివి. ఈ రోజు నేను నీకు ఇంకో వరాన్ని ఇస్తాను. నీవు నేర్చుకున్న ఈ అగ్ని విధానం ఇకపై నీ పేరుతో ‘నచికేత అగ్ని’గా ప్రసిద్ధి అవుతుంది. ఈ అనేక రూపాల మాలను కూడా స్వీకరించు.” “ఈ నచికేత అగ్ని యజ్ఞాన్ని మూడు విధాలుగా ఆచరించే వాడు, మూడు విధాలుగా ఆచరణ చేయగలిగినవాడు, జన్మ మరణాలను దాటి, బ్రహ్మజనితమైన ఆ పరమపదాన్ని తెలుసుకుని, ప్రశంసలకు పాత్రుడై, పరమశాంతిని పొందుతాడు.” “ఈ నచికేత అగ్ని యజ్ఞాన్ని ఎవరైతే తెలుసుకుని, సరిగ్గా స్థాపించగలరో, వారు మరణబంధనాన్ని తొలగించుకుని, దుఃఖాన్ని దాటి, స్వర్గంలో ఆనందిస్తారు.” “ఇదిగో, నీవు కోరిన రెండో వరంగా ఈ నచికేత అగ్ని విధానాన్ని నేర్పాను. ఇక నీ పేరు మీద ఇది ప్రసిద్ధి అవుతుంది. ఇప్పుడు మూడవ వరాన్ని కోరుకో.” అప్పుడు నచికేతుడు ఇలా అడిగాడు: “మానవుల్లో departed soul గురించి సందేహం ఉంది: కొందరు ‘అతడు ఉన్నాడు’ అంటారు; మరికొందరు ‘లేదు’ అంటారు. ఈ విషయం మీ ద్వారా తెలుసుకోవాలని కోరుతున్నాను. ఇదే నా మూడవ వరం.” యమధర్మరాజు కొంత సంకోచంతో అన్నాడు: “ఈ విషయం దేవతల్లో కూడా గతంలో చర్చకు వచ్చింది. ఇది చాలా సూక్ష్మమైన విషయం, సులభంగా అర్థం కాదు. నచికేతా, దీన్ని వదిలిపెట్టు. ఇంకో వరాన్ని కోరుకో.” నచికేతుడు వినిపించకుండా ఇలా అన్నాడు: “దేవతల్లో కూడా ఇది చర్చకు వచ్చింది; మీరు కూడా సులభంగా అర్థం కాదంటున్నారు. మీలాంటి గురువు వేరెక్కడా లేరు. దీనికంటే గొప్ప వరం ఇంకేదీ లేదు.” యమధర్మరాజు నచికేతుడిని మళ్ళీ ప్రలోభపెట్టాడు: “శతాయుష్కులు అయిన కొడుకులు, మనవళ్లు, అనేక పశువులు, ఏనుగులు, బంగారం, గుర్రాలు కోరుకో. భూమిపై విస్తారమైన రాజ్యాన్ని కోరుకో. నీవు ఎంతకాలం జీవించాలనుకుంటే అంతకాలం జీవించు.” “ఏదైనా నీకు సమానంగా అనిపించే వరాన్ని కోరుకో. ధన సంపద, దీర్ఘాయువు కోరుకో. నీవు గొప్ప రాజుగా, అనేక భోగాలను అనుభవించేవాడిగా ఉండిపో.” “ఈ మానవ లోకంలో దుర్లభమైన ఏ కోరిక అయినా అడుగు. ఇవిగో, రథాలు, సంగీత వాద్యాలు, సుందరాంగనులు—all నీకోసం సిద్ధంగా ఉన్నాయి. మానవులు సాధించలేని ఆనందాలు ఇవే. వీటితో ఆనందించు; మరణం గురించి అడగకు.” “ఈ భోగాలు అన్నీ రేపటికి నశించిపోతాయి. ఇవి ఇంద్రియ శక్తిని హరించేస్తాయి. జీవితకాలమూ చిన్నదే. రథాలు, నాట్యం, గానం—all నీకే.” నచికేతుడు గంభీరంగా సమాధానమిచ్చాడు: “ధనంతో మనిషి తృప్తి చెందడు. మేము నిన్ను దర్శిస్తే ధనం కూడా లభించేది. నీ పాలనలో ఎంతకాలమైనా జీవించగలము. కానీ నాకు కావలసిన వరం ఒక్కటే.” “క్షణికమైన ఈ లోకంలో నశ్వరమైన శరీరంతో, నిత్యాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, భోగాల మీద ధ్యాస పెట్టడు. అందుకే, ఓ మరణా! ఆ పరలోక రహస్యాన్ని, ఆ మహత్తరమైన విషయాన్ని నాకు వివరించండి. నేను ఇంకో వరం కోరడం లేదు.” యమధర్మరాజు నచికేతుడి స్థిరతను మెచ్చుకున్నాడు: “మనుష్యుడి ముందుకు శ్రేయస్సు, ప్రేయస్సు అనే రెండు మార్గాలు వస్తాయి. వీటిలో శ్రేయస్సును ఎంచుకున్నవాడు శ్రేయోమార్గాన్ని చేరుతాడు. ప్రేయస్సును ఎంచుకున్నవాడు లక్ష్యాన్ని కోల్పోతాడు.” “శ్రేయస్సు, ప్రేయస్సు రెండూ మనిషికి ఎదురవుతాయి. వివేకవంతుడు వాటిని పరిశీలించి, శ్రేయస్సును ఎంచుకుంటాడు. మూర్ఖుడు ప్రేయస్సును మాత్రమే ఎంచుకుని, తాత్కాలిక లాభం కోసం ప్రేరేపించబడతాడు.” “నచికేతా! నీవు ఈ భోగాలను పరిశీలించి వదిలేసావు. ధనమనే సంకెళ్లలో పడిపోకుండా నిలిచావు.” “అజ్ఞానం, జ్ఞానం రెండూ పరస్పరం విరుద్ధంగా నడుస్తాయి. నీవు జ్ఞానాన్ని కోరినవాడివి. ఎన్నో కోరికలు నిన్ను ఆకర్షించలేకపోయాయి.” “అజ్ఞానంలో మునిగిపోయి, తాము తెలివైనవారమని అనుకునే వారు, దారి తెలియని వారిలా, అంధుడిని అంధుడు నడిపించడంలా, దారి తప్పిపోతారు.” “ఇహపరలోకాలు ఉన్నాయని తెలియని, ధనమూ భోగాల మాయలో మునిగిపోయినవారు, ‘ఈ లోకం ఒక్కటే ఉంది, మరొకటి లేదు’ అని అనుకుంటారు. అలాంటి వారు మళ్ళీ మళ్ళీ నా వశమవుతారు.” “ఆ పరమాత్మను తెలుసుకోవడం చాలా అరుదు. చాలా మంది వింటారు కానీ గ్రహించరు. గొప్ప ఉపదేశకుడు, శ్రద్ధతో వినేవాడు, తెలుసుకునేవాడు—ఇది అద్భుతమే.” “ఈ రహస్యాన్ని సర్వసాధారణులు చెప్పినా అర్థం కాదు. అది భిన్నమైన గురువు ద్వారా మాత్రమే తెలుస్తుంది. ఇది అతి సూక్ష్మమైనది, మనస్సుతో కొలవలేనిది.” “తర్కంతో ఈ జ్ఞానం అందదు. అది గొప్ప ఉపదేశకుడు బోధించాలి; నీవు నిజాయితీగా శ్రద్ధతో విన్నావు. ఇలాంటి ప్రశ్నించే శిష్యుడు లభించాలి.” “నిత్యమైనది, అనిత్యమైనదిగా నేను తెలుసుకున్నాను. అనిత్యమైన మార్గాల ద్వారా నీవు స్థాపించిన నచికేత అగ్నివిధానం ద్వారా నిత్యాన్ని నేను పొందాను.” “భోగాల పరిపూర్ణతను, ప్రపంచపు మూలాన్ని, యజ్ఞాల అనంతత్వాన్ని, భయరహితతను, మహోన్నతమైన కీర్తిని—all నీవు చూసి కూడా వాటిని వదిలిపెట్టావు.” “ఆ పరమాత్మ, దర్శించడానికి కష్టం, లోతైన గుహలో దాగి ఉన్నాడు, అనంతుడు, పురాతనుడు. మనస్సు నియంత్రణ ద్వారా ఆయనను తెలుసుకున్నవాడు అన్ని సుఖదుఃఖాలను వదిలేస్తాడు.” “ఈ రహస్యాన్ని విని, పూర్తిగా గ్రహించినవాడు, ఈ సూక్ష్మ తత్త్వాన్ని తెలుసుకున్నవాడు, నిజమైన ఆనందాన్ని పొందుతాడు. నచికేతుని ఇంటి తలుపు తెరిచినదని నేను భావిస్తున్నాను.” “ధర్మానికి, అధర్మానికి, చేసిన పనులకు, చేయనివాటికి, ఉన్నదానికి, ఉండబోయేదానికి అతీతమైన ఆ పరమతత్త్వాన్ని నీవు చూస్తున్నావు—దాన్ని ప్రకటించు.” “వేదాలు, తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం—all దీని కోసం సూచిస్తాయి. నేను నీకు సంక్షిప్తంగా చెబుతున్నాను—అది ఓంకారమే.” “ఈ ఓంకారమే బ్రహ్మ, ఇదే పరమాత్మ. దీన్ని తెలుసుకున్నవాడు ఏదైనా కోరితే అది సిద్ధమవుతుంది.” “ఇదే ఉత్తమ ఆధారం, ఇదే పరమాధారం. దీన్ని తెలుసుకున్నవాడు బ్రహ్మలోకంలో మహిమను పొందుతాడు.” “జ్ఞాని జన్మించడు, మరణించడు; ఎక్కడి నుంచో రాడు; ఎవ్వరూ ఆయన నుండి పుట్టరు. ఆయన అజన్మ, నిత్యుడు, శాశ్వతుడు, పురాతనుడు; శరీరం నశించినా ఆయన నశించడు.” “ఎవరైనా నేను హంతకుడిని, లేదా నేను హతుడిని అనుకుంటే, వారు అర్థం చేసుకోరు. అతడు హతుడు కాదు, హంతకుడూ కాదు.” “అతి సూక్ష్మమైనదై, అతి మహత్తరమైనదై, ఆ ఆత్మ జీవిలోని గుహలో దాగి ఉంది. కోరికలేని వాడు, ఇంద్రియ నిగ్రహంతో, ఆత్మ మహిమను దర్శిస్తాడు; దుఃఖం లేకుండా ఉంటాడు.” “కూర్చుని ఉన్నా దూరంగా ప్రయాణిస్తుంది; పడుకుని ఉన్నా అన్ని చోట్ల ఉంటుంది. నేను తప్ప ఇంకెవరు ఆ పరమాత్మను తెలుసుకోగలరు? ఆయన ఆనందమయుడూ, నిస్స్పృహుడూ.” “దేహాల మధ్య దేహరహితుడై, స్థిరంగా ఉన్నవాడు, ఆ పరిపూర్ణ ఆత్మను తెలుసుకున్నవాడు శోకించడు.” ఇలా యమధర్మరాజు నచికేతునికి పరమాత్మ తత్త్వాన్ని, జీవన రహస్యాన్ని, శాశ్వత ఆనందాన్ని బోధించాడు.