श्रुणु, गौतम, अहं ते प्रवक्ष्यामि पुरातनं रहस्यं ब्रह्म यथा च मृत्युमुपगम्य आत्मा भवति। केचन देहवन्तः प्राणीः शरीरार्थं गर्भं प्रविशन्ति, अन्ये पुनः स्थावररूपाणि यान्ति, स्वकर्मणा स्वविद्यया च। स एव पुरुषः, यः इच्छामिच्छां सृजन् सर्वेषां सुप्तेषु जागर्ति, स शुद्धः, स ब्रह्म, स अमृतः इति कथ्यते; तस्मिन्सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः, न कश्चन तं अतिक्रामति—एष एव सः। यथा एकः अग्निः जगति प्रविश्य रूपं रूपं प्रति रूपाणि कल्पयति, तथैव सर्वभूतान्तरात्मा एक एव रूपं रूपं प्रति अन्तर्बहिश्च कल्पयति। यथा एकः वायुः जगति प्रविश्य रूपं रूपं प्रति रूपाणि कल्पयति, तथैव सर्वभूतान्तरात्मा एक एव रूपं रूपं प्रति अन्तर्बहिश्च कल्पयति। यथा एकः सूर्यः, सर्वस्य लोकस्य चक्षुः, बहिर्दोषैः न लिप्यते, तथैव सर्वभूतान्तरात्मा एक एव संसारदुःखैः न लिप्यते, स हि परः। स एकः ईश्वरः, सर्वभूतान्तरात्मा, एकरूपं नानारूपं कृत्वा स्थितः। तमात्मनि पश्यन्तः धीरा नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय—तेषां नित्यं सुखं, न अन्येषाम्। स नित्यः अनित्येषु, चेतनः चेतनानाम्, एकः बहूनां कामदः। तमात्मनि पश्यन्तः धीरा नित्यं शान्तिम् आप्नुवन्ति, न अन्ये। तमेतं तु अमन्यन्त—एषः अनिर्वचनीयः परमं सुखम्। कथं नु तद्विजानीयाम्? किम् एषः ज्योतिष्मान् वा न वा? तत्र न सूर्यः भाति, न चन्द्रतारकाः, न इमाः विद्युतः, कुतः अयम् अग्निः? तस्य भासा सर्वं इदं विमर्शते; तस्य भासा सर्वं इदं प्रकाशते। ऊर्ध्वमूलमधःशाखमेतद् शाश्वतमश्वत्थं विद्धि—स एव शुद्धः, स ब्रह्म, स अमृतः इति कथ्यते; तस्मिन्सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः, न कश्चन तं अतिक्रामति—एष एव सः। यदिह किमपि, सर्वं प्राणेन प्रेरितं सञ्चरति; स हि भीषा अस्य, उद्यमितं वज्रम् इव, येन विजानन्ति ते अमृताः भवन्ति। तस्य भीषया अग्निः तपति, भीषया सूर्यः तपति, भीषया इन्द्रः च वायुः च मृत्युः पञ्चमः स्वं स्वं पन्थानं अनुयान्ति। यदि एषः अत्र एव न विज्ञायते शरीरस्य विमोचनात् पूर्वम्, सः सृष्टिलोकान् एव प्राप्नोति। यथा दर्पणे आत्मा दृश्यते, तथा आत्मनि; यथा स्वप्ने पितृलोके; यथा अप्सु गन्धर्वलोके; यथा छायातपयोः ब्रह्मलोके। यः इन्द्रियाणां पृथग्भावं उदयास्तमयं च पृथगुत्पत्तिं वेद, स पण्डितः शोचति न कदाचन। इन्द्रियाणां परा हि अर्था, अर्थेभ्यश्च परं मनः, मनसः तु परा बुद्धिः, बुद्धेरात्मा महतः परः, महतः अव्यक्तं परम्। अव्यक्तात् पुरुषः परः, सर्वत्र व्याप्य लिङ्गरहितः; तम् एव विदित्वा मुच्यते जन्तुः अमृतत्वं प्राप्नोति। न सः रूपं दृश्यते कश्चन, न चक्षुषा पश्यति कश्चन; हृदा, मनसा, बुद्ध्या तं ग्रहीतुम् शक्यते। येन एषः ज्ञायते, ते अमृताः भवन्ति। यदा पञ्चावस्थिता इन्द्रियाणि मनसा सह, बुद्धिश्च न विचेष्टते, तां अवस्थां परमां विदुः। तां योगमन्ये स्थैर्यमिन्द्रियधारणाम् आहु:। तदा सः जाग्रति; योगः हि प्रवृत्तिसंयमौ। न वाचा लभ्यः, न मनसा, न चक्षुषा; अस्ति इति एव उपलभ्यः। सः अस्ति इति एव उपलभ्यः, तस्य तत्त्वं प्रसीदति। यदा सर्वे प्रह्यन्ते हृदयस्य कामाः, तदा मर्त्यो अमृतो भवति, अत्रैव ब्रह्म संपद्यते। यदा सर्वे ग्रन्थयः हृदयस्य अत्र एव विविद्यन्ते, तदा मर्त्यो अमृतो भवति—एषा एव उपनिषत्। शतं च एकं च हृदयस्य नाड्यः; तासां मूर्धान्निःसृतैका; तया उत्तमां पुरुषं प्राप्नोति, अन्याः पुनः प्रतीयन्ते विविधाः गतयः। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः आत्मनि तिष्ठति नित्यं; तं स्वशरीरात् धैर्येण समुत्कर्षेत्, इव इषीकां नलात्। तं विद्धि शुद्धम्, अमृतम् इति विद्धि शुद्धम्, अमृतम्। एवं विद्या मृत्युनाऽऽख्यातं सम्प्राप्य योगविधिं च सम्यग्, नचिकेताः ब्रह्म संपद्य निष्कल्मषः अमृतः अभवत्। एवं हि आत्मानं यो विद्वान् सः अपि एवं भवति। सः नः अवतु, सः नः पुनातु, सः नः वीर्यं करवावहै, सः नः अध्ययनं तेजस्वि अस्तु, मा विद्विषावहै।