श्रूयतां काठकोपनिषदि यः अद्भुतः आत्मविद्यायाः संवादः। केवलं मनसा एव अयं आत्मा प्राप्यते, अन्यत्र किञ्चन नानात्वं नास्ति। यः अत्र भेदं पश्यति, सः मृत्योः मृत्युम् आप्नोति। एषः अंगुष्ठमात्रः पुरुषः आत्मनि मध्ये तिष्ठति, सः भूतस्य च भविष्यतः च ईश्वरः। सः किञ्चन न बिभेति। एषः एव सः। एषः अंगुष्ठमात्रः पुरुषः धूमरहितदीपशिखेव प्रकाशते, सः भूतस्य च भविष्यतः च ईश्वरः, सः अद्य, सः श्वः। एषः एव सः। यथा पर्वतेषु क्षिप्तं जलं नानाभागेषु प्रवहति, एवं धर्मान् पृथक् पश्यन् तान् अनुयाति। यथा शुद्धं जलं शुद्धे सम्यक् मिलति, तथा ज्ञातुः आत्मा ब्रह्मणि सम्यक् मिलति, हे गौतम। एकादशद्वारयुक्ते पुरीमध्ये अजः आत्मा स्थित्वा न शोचति, सः मुक्तः भवति। एषः एव सः। सः आत्मा शुद्धे विहरन् हंसः, मध्ये स्थितः वासुः, वेदि होता, गृहे अतिथि, मनुष्येषु वसन्, आर्ये, धर्मे, गगने, आपः जातः, गावः जातः, सत्यः जातः, पर्वतः जातः, सः एषः सत्यं महत्। सः प्राणं ऊर्ध्वं नयति, अपानं प्रत्यगनु नयति, सर्वे देवाः मध्ये स्थितं वामनं उपासते। यदा देहम् उपक्षीणं भवति, तदा आत्मा देहात् विमुक्तः भवति। किम् अत्र शेषम्? एषः एव सः। न कश्चन प्राणेन वा अपानेन जीवति, अन्येन तु एते द्वौ आश्रित्य तिष्ठतः। एषः पुरातनं गुह्यं ब्रह्म ते निगदिष्यामि, यथा मृत्युप्राप्ते आत्मा भवति, हे गौतम। केचित् देहिनः देहाय योनिम् प्रविशन्ति, अन्ये स्थाणुभावं यान्ति, कर्मणा ज्ञानचेष्टया च। सः पुरुषः, कामान् कामम् सृजन्, जागर्ति स्वपन्तः मध्ये स्थितः, सः एव शुद्धः, सः ब्रह्म, सः अमृतः इति कथ्यते; सर्वे लोका अस्मिन् प्रतिष्ठिता, न कश्चन अतः परं याति। एषः एव सः। यथा अग्निः एकः प्रविश्य रूपं रूपं विभजति, तथा आत्मा सर्वभूतान्तरात्मा एकः सन्, रूपं रूपं विभजति, अन्तरः बहिः च। यथा वायुः एकः प्रविश्य रूपं रूपं विभजति, तथा आत्मा सर्वभूतान्तरात्मा एकः सन्, रूपं रूपं विभजति, अन्तरः बहिः च। यथा आदित्यः जगतः चक्षुः न बह्यदोषैः लिप्यते, तथा आत्मा सर्वभूतान्तरात्मा दुःखैः न लिप्यते, सः तान् अतीत्य तिष्ठति। एकः ईश्वरः सर्वभूतान्तरात्मा, अनेकं रूपं विभज्य स्थापयति। येन पश्यन्ति धीराः आत्मनि स्थितं, ते एव शाश्वतं सुखं लभन्ते, न अन्ये। सः नित्यः अनित्येषु, चेतनः चेतनानाम्, एकः बहूनाम् इच्छाधाता। येन पश्यन्ति धीराः आत्मनि स्थितं, ते एव शान्तिं प्राप्नुवन्ति, न अन्ये। तं तु अनिर्वचनीयम्, परमानन्दस्वरूपम् इति मन्यन्ते। कथं अहम् एनं विजानीयाम्? किम् सः प्रकाशते वा न वा? तत्र न सूर्यः प्रकाशते, न चन्द्रतारकाः, न विद्युतः, कुतः अग्निः? तस्य प्रकाशेन सर्वं इदं प्रकाशते। ऊर्ध्वमूलं अधःशाखं एतत् शाश्वतं अश्वत्थं वृक्षं विद्धि, सः एव शुद्धः, सः ब्रह्म, सः अमृतः इति कथ्यते; सर्वे लोका अस्मिन् प्रतिष्ठिता, न कश्चन अतः परं याति। एतत् यदिह किञ्चित्, तत् सर्वं प्राणेन सञ्चरति; भयात् अस्य अग्निः ज्वलति, भयात् सूर्यः तपति, भयात् इन्द्रः च वायुः च मृत्युः च पञ्चमः धावन्ति। यदि अत्र एनं न वेद, देहपातात् पूर्वम्, सः सृष्टिलोकान् प्राप्नोति। यथा दर्पणे आत्मनि, स्वप्ने पितृलोके, आप्सु गन्धर्वलोके, छायातपयोः ब्रह्मलोके। यः इन्द्रियाणां पृथक्त्वं, उदयास्तमयौ च, पृथगुत्पत्तिं वेत्ति, सः पण्डितः न शोचति। इन्द्रियाणां परं मनः, मनसः परा बुद्धिः, बुद्धेः महतः परं, महतः अव्यक्तं परम्। अव्यक्तात् पुरुषः परः, सर्वत्र व्याप्य लिङ्गरहितः; तम् ज्ञात्वा विमुच्यते, अमृतत्वं प्राप्नोति। न तस्य रूपं दृश्यते, न चक्षुषा पश्यति कश्चन; हृदा, मनसा, बुद्ध्या गृह्यते; येन एतद् विदुः, ते अमृताः भवन्ति। यदा पञ्च इन्द्रियाणि मनसा सह उपशान्तानि भवन्ति, बुद्धिः न चलति, ताम् अवस्थां परमां विदुः। इन्द्रियग्रहणं योग इति मन्यन्ते; तदा एव जाग्रति योगी, योगः हि उत्पत्तिनाशयोः कारणम्। न वाचा, न मनसा, न चक्षुषा सः प्राप्यते, किन्तु 'अस्ति' इति ब्रुवतः एव। सः अस्ति इति एव उपलभ्यते, तस्य सत्यभावः प्रकाशते। यदा सर्वे हृदयस्य कामाः नश्यन्ति, तदा मर्त्यः अमृतः भवति, अत्र एव ब्रह्म सम्पद्यते। यदा हृदयग्रन्थयः अत्र एव विनश्यन्ति, तदा मर्त्यः अमृतः भवति; एषः एव उपदेशः। शतं च एका च हृदयस्य नाड्यः; तासां मूर्धान् अभिनिःस्रुतिः एका; तया ऊर्ध्वं प्रयान्ति अमृतत्वं, अन्याः सर्वदिशः प्रसृताः मरणमार्गाः भवन्ति। एषः अंगुष्ठमात्रः पुरुषः नित्यं जनानां हृदये स्थितः; तम् आत्मनः शरीरे धैर्येण समुत्कर्षयेत्, इव इषीकां स्तम्बात्। तम् विद्धि शुद्धं अमृतं इति, तम् विद्धि शुद्धं अमृतं इति। एवं यमेन उपदिष्टं ज्ञानं लब्ध्वा, योगस्य च सम्पूर्णं धर्मं, नचिकेताः ब्रह्मणि एकीभूतः अभवत्, निर्मलः अमृतः च। एवं यः आत्मानं एवं वेद, सः अपि तथैव भवति। आवां सह रक्षेत्, आवां सह पोषयेत्, आवां सह वीर्यं करवावहै, तेजस्विनावधीतमस्तु, मा विद्विषावहै।