स्वयम्भूः सर्वेन्द्रियाणि बहिः प्रवृत्तानि नियोजयति, तस्मात् जनाः बहिः एव पश्यन्ति, न आत्मानं अन्तरात्मानं। किन्तु कश्चन धीरः, अमृतत्वस्य कामनया, दृष्टिं प्रत्यगात्मनि निवर्तयन्, अन्तरात्मानं पश्यति। बालाः तु विषयेषु प्रवृत्ताः, मृत्योर् विस्तीर्णे जाले पतन्ति; पण्डिताः तु अमृतत्वं विज्ञाय, अनित्येषु नित्यस्य अन्वेषणं न कुर्वन्ति। येन रूपं, रसः, गन्धः, शब्दः, स्पर्शः, च मैथुनानन्दः ज्ञायते, तेन एव सर्वं पश्यति; अत्र अन्यत् किं अप्रत्येत्य अस्ति? स एव सः। स्वप्नस्य च जागरितस्य च अन्तं येन पश्यति, तेन महान्तं सर्वव्यापिनं आत्मानं विज्ञाय, पण्डितः शोचति न। योऽयं आत्मा मधुवदस्रं, समीपस्थं जीवम्, भूतभव्यस्य ईश्वरं वेत्ति, सः किञ्चन न बिभेति; स एव सः। तपसः पूर्वं जातः, आपः पूर्वं जातः, गुह्ये प्रविश्य तिष्ठति, यं सर्वाणि भूतानि अभिपश्यन्ति, स एव सः। या अदितिर् देवमयी, प्राणेन उदेति, गुह्ये प्रविश्य तिष्ठति, या भूतैः प्रसूता, स एव सः। वनान्तरे गुह्ये जातवेदाः गर्भवत् स्त्रियः यथा सुपोष्यमाणः निहितः, सः अग्निः प्रतिदिनं जाग्रद्भिः हविर्ददद्भिः स्तूयते; स एव सः। यस्मात् सूर्यः उदेति, यस्मिन् अस्तं गच्छति, यस्मिन् सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः, तं कश्चन नातिवर्तते; स एव सः। यद्यद् अत्र, तत्तद् अन्यत्र; यद्यद् अन्यत्र, तत्तद् अत्र। यः अत्र भेदं पश्यति, सः मृत्योः मृत्युम् गच्छति। एषः केवलं मनसा अवाप्यः, अत्र नान्यत् किञ्चन अस्ति; यः अत्र भेदं पश्यति, सः मृत्योः मृत्युम् गच्छति। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः अन्तरात्मनि मध्ये तिष्ठति, भूतभव्यस्य ईश्वरः, सः किञ्चन न बिभेति; स एव सः। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः धूमरहितदीप्तिवत्, भूतभव्यस्य ईश्वरः, सः अद्य, सः श्वः; स एव सः। यथा शैलात् निर्गतं जलं विविधदिशं प्रवहति, एवं कर्तव्यानि पृथक् पश्यन् तान् अनुसरति। शुद्धं जलं यथा शुद्धे आप्लुतं तद्वत्, हे गौतम, ज्ञातुः आत्मा तद्रूपः एव भवति। एकादशद्वारस्य पुरे, कुटिलचित्तस्य अजातस्य, आत्मा प्रतिष्ठितः, सः शोचति न; विमुक्तः सः मुक्तः। स एव सः। शुद्धे निवसन् हंसः, मध्ये स्थितः वसु, वेदिकायाम् होतृ, गृहे अतिथिः, मनुष्येषु, श्रेष्ठे, धर्मे, दिवि, आपः जातः, गावः जातः, सत्यम् जातः, पर्वतानां जातः – एषः सत्यम् महत्। सः प्राणम् ऊर्ध्वं नयति, अपानम् पुनः प्रत्यग् नयति; मध्ये स्थितं वामनं सर्वे देवाः उपासते। यदा देहस्य पतने, अयं देही देहात् विमुच्यते, तदा अत्र किम् अवशिष्यते? स एव सः। न प्राणेन, न अपानेन, कश्चन मर्त्यः जीवति; अन्येन तु, यस्मिन् एते उपाश्रितौ, तेन जीवति। एतत् पुरातनं गुह्यं ब्रह्म ते वक्ष्यामि, च मृत्युप्राप्तौ आत्मा कथं भवति, हे गौतम। केचित् शरीरीणः शरीरस्यानुकम्पया गर्भम् प्रविशन्ति, केचित् कर्मणा, ज्ञानतः च स्थावरत्वं गच्छन्ति। यः पुरुषः, इच्छाम् इच्छां सृजन्, शेषेषु सुप्तेषु जाग्रति, सः एव शुद्धः, सः ब्रह्म, सः अमृतः उच्यते; तस्मिन् एव सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः, तं कश्चन नातिवर्तते; स एव सः। यथा अग्निः एकः संसारम् प्रविश्य, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव; तथा अन्तरात्मा सर्वभूतानां, एकः सन्, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, अन्तः बहिश्च। यथा वायुः एकः संसारम् प्रविश्य, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव; तथा अन्तरात्मा सर्वभूतानां, एकः सन्, रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, अन्तः बहिश्च। यथा सूर्यः, जगतः चक्षुः, बहिर्दोषैः न लिप्यते, तथा अन्तरात्मा सर्वभूतानां, एकः सन्, लोकदुःखैः न स्पृश्यते, ताभ्यः परः। एकोऽन्तरात्मा सर्वभूतानां, एकरूपं बहुधा करोति; ये तं आत्मनि स्थितं पश्यन्ति, तेषां शाश्वतम् सुखम्, न अन्येषाम्। नित्यः अनित्येषु, चेतनः चेतनानाम्, एकः बहूनां कामदः; ये तं आत्मनि स्थितं पश्यन्ति, तेषां शान्तिः शाश्वती, न अन्येषाम्। तम् एव अयं इति मन्यन्ते, अनिर्वचनीयम्, परमानन्दम्; कथम् अहम् एनं विजानीयाम्? किम् एषः भाति, न वा भाति? त्रैव न भाति तत्र सूर्यः, न चन्द्रतारकं, न एता विद्युतः, कुतः अयम् अग्निः? तस्य भासा सर्वं इदं विभाति, तस्य भासा सर्वं इदं प्रकाशते। ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम्, एतत् शाश्वतम् अश्वत्थवृक्षम्; सः एव शुद्धः, सः ब्रह्म, सः अमृतः उच्यते; तस्मिन् एव सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः, तं कश्चन नातिवर्तते; स एव सः। यदिदम् अत्र, सर्वं जगत् प्राणेन प्रसारितम् सञ्चरति; महद्भयं, उद्विग्नम् इन्द्रधनुः इव; ये एतद् जानन्ति, ते अमृताः भवन्ति। तस्मात् भीतः अग्निः दहति, भीतः सूर्यः तपति, भीतः इन्द्रः च वायुः च, मृत्युः च पञ्चमः, स्वं स्वं कर्म करोति। यदि अत्र, देहपातात् पूर्वम्, एनं न वेद, सः सर्गेषु शरीरत्वाय कल्पते। यथा दर्पणे आत्मदर्शनम्, तथा आत्मनि; स्वप्नदर्शनम् पितृलोके, जलदर्शनम् गन्धर्वलोके, छायातपयोः ब्रह्मलोके। यः इन्द्रियाणां पृथक्त्वं, उद्गमं च, विनाशं च वेत्ति, सः पण्डितः शोचति न। इन्द्रियेभ्यः परं मनः, मनसः परा बुद्धिः, बुद्धेः परं महत्, महतः परं अव्यक्तम्। अव्यक्तात् परः पुरुषः, सर्वव्यापी, लिङ्गरहितः; तम् ज्ञात्वा जीवः विमुच्यते, अमृतत्वं गच्छति। न तस्य रूपं दृष्टेः अस्ति; न कश्चन तं चक्षुषा पश्यति; हृदा, मनसा, बुद्ध्या गृह्यते; ये एतद् जानन्ति, ते अमृताः भवन्ति। यदा पञ्च इन्द्रियाणि सह मनसा विश्राम्यन्ति, बुद्धिः च न विचेष्टते, तद् परमं स्थितिम् आहुः।