ये तु विवेकसम्पन्नाः, येषां चित्तं स्थिरं शुद्धं च, ते तदवस्थानं प्राप्नुवन्ति यतः पुनर्जन्म न विद्यते। यः तु विवेकं सारथिं कृत्वा मनः रश्मीनिव धारयति, स एव पन्थानः अन्तं गच्छति, तं परमं विष्णोः पदं प्राप्नोति। वस्तुतः विषयाः इन्द्रियाभ्यः पराः, विषयादपि मनः परं, मनसः बुद्धिः परा, बुद्धेः महात्मा परः। महतः तु अव्यक्तं परं, अव्यक्तात् पुरुषः परः, न किञ्चित् पुरुषात् परं अस्ति—एषः एव अन्तः, एषः परमं लक्ष्यं। एषः आत्मा सर्वेषु भूतेषु गुहाशयः, न प्रकाशते, केवलं तं विवेकिनः सूक्ष्मदर्शिनः पश्यन्ति। बुद्धिमान् तु वाचं मनसि संयम्य, मनः विज्ञानं संयम्य, विज्ञानं महति आत्मनि संयम्य, महात्मानं शान्तात्मनि संयम्य तिष्ठेत्। उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान् निबोधत; क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया इति मुनयः वदन्ति—स पन्थाः अत्यन्तं दुस्तरः। यद् अनाहतम्, अस्पर्शम्, अरूपम्, अक्षयम्, अरसम्, नित्यं, अघ्राणम्, अनाद्यन्तम्, महतः परं, ध्रुवम्—तद् विज्ञाय मृत्युमुखात् विमुक्तः भवति। एषा नचिकेतस्य प्राचीन कथा यमेन उक्ता श्रुत्वा च, यः बुद्धिमान् स ब्रह्मलोकं प्राप्य पूज्यते। यः श्रद्धया एतत् परमं रहस्यम् ब्राह्मणानां मध्ये वा श्राद्धकाले वा उपदिशति, स अनन्तायै सन्नद्धः भवति, अनन्तायै एव सन्नद्धः। स्वयम्भूः इन्द्रियाणि बहिः प्राणि व्यदधात्, तस्मात् प्रेक्षते बहिः, न आत्मानम्; कश्चित् धीरोऽमृतत्वकामः प्रत्यगात्मानमेक्षते। बालाः तु विषयेषु प्रवृत्ताः, मृत्योर्यन्ति जालम्, धीरा अमृतत्वं ज्ञात्वा अत्र न स्थिरं वस्तु इच्छन्ति। येन रूपं, रसः, गन्धः, शब्दः, स्पर्शः, मैथुनानि च विज्ञायन्ते, तेनैव सर्वं प्रतीयते—किं अत्र अविशिष्टं अस्ति? एषः एव सः। यः स्वप्नान्तं जागरितान्तं च पश्यति, स महान्तं व्यापकात्मानं ज्ञात्वा शोचति न। यः एषः आत्मा मधुरस्य भोक्ता, समीपे स्थितः प्राणधारः, भूतस्य भव्यस्य ईश्वरः, स किञ्चन न बिभेति—एषः एव सः। यः तपः पूर्वं जातः, आपः पूर्वं जातः, गुह्ये प्रविश्य तिष्ठति, यं सर्वे प्राणी पश्यन्ति—एषः एव सः। या अदितिः देवमयी प्राणेन उदेति, या गुह्ये प्रविश्य तिष्ठति, या भूतैः प्रसूता—एषः एव सः। जाटवेदाः वनान्तरे गुह्यः, गर्भिण्यः गर्भवत् पालयन्ति; प्रतिदिनं जाग्रतः हविरदातॄणां अग्निः स्तूयते—एषः एव सः। यस्मात् सूर्यः उदेति, यस्मिन् अस्तं गच्छति, यस्मिन् सर्वे देवाः स्थिताः, तं कश्चन न अतिक्रामति—एषः एव सः। यदिह अस्ति, तदत्रापि अस्ति; यदत्र, तदिह; यः अत्र अन्यत् पश्यति, स मृत्योरमृत्युम् गच्छति। एषः मनसा एव आप्तव्यः, अत्र नानात्वं न अस्ति; यः अत्र अन्यत् पश्यति, स मृत्योरमृत्युम् गच्छति। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः आत्मनि मध्यः तिष्ठति, भूतस्य भव्यस्य ईश्वरः, स किञ्चन न बिभेति—एषः एव सः। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः, अग्निशिखेव अधूमः, स भूतस्य भव्यस्य ईश्वरः—सः अद्य, सः श्वः—एषः एव सः। यथा पर्वतेषु आपः प्रवहन्त्याः विविधदिशं गच्छन्ति, एवं कर्तव्येषु पृथक् दृष्ट्वा तानि अनुतिष्ठति। यथा शुद्धं आपः शुद्धे प्रक्षिप्तं तद्रूपमेव भवति, एवं ज्ञातुः आत्मा भवति, हे गौतम। एकादशद्वारपुरे अजस्य, विक्रान्तचित्तस्य, स्थित्वा न शोचति, विमुक्तः सः मुक्तः भवति—एषः एव सः। हंसः शुचिसद्, वसुः अन्तरिक्षस्थः, होतृः वेदिषु, अतिथिः गृहे गृहे, पुरुषः मध्ये, धर्मे, सत्ये, दिवि, आपः, गवः, पर्वतानाम् सुतः—सत्यं महत्। स प्राणम् ऊर्ध्वं नयति, अपानं प्रत्यगस्तापयति, सर्वे देवाः मध्ये स्थितं वामनं उपासते। यदा देही देहं हित्वा विमुच्यते, किं अत्र शेषं अस्ति? एषः एव सः। न प्राणेन नापानेन मर्त्यः जीवति, अन्येन तु एते द्वौ आश्रितौ जीवतः। एतत् ते प्राचीनं गुह्यं ब्रह्म कथयिष्यामि, मृत्युप्राप्तस्य आत्मा यथा भवति, हे गौतम। केचन देहवन्तः शरीरेण गर्भं यान्ति, अन्ये स्थाणुत्वं यान्ति, कर्मणा ज्ञानप्रयुक्तेन। यः पुरुषः, कामान् कामं सृजन् जागर्ति, स एव शुद्धः, सः ब्रह्म, सः अमृतः—अस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्, न कश्चन तं अतिक्रामति—एषः एव सः। यथा एकः अग्निः विश्वं प्रविश्य रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, एवं एकः अन्तरात्मा सर्वभूतेषु रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, बहिः अन्तश्च। यथा एकः वायुः विश्वं प्रविश्य रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, एवं एकः अन्तरात्मा सर्वभूतेषु रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव, बहिः अन्तश्च। यथा सूर्यः सर्वस्य चक्षुषः नेत्रम्, बह्यदोषैः न लिप्यते, एवं एकः अन्तरात्मा सर्वभूतानां दुःखैः न स्पृश्यते। एकः ईश्वरः सर्वभूतान्तरात्मा, रूपं रूपं प्रतिरूपः, ये तं पश्यन्ति स्थितं आत्मनि, तेषां नित्यं सुखं, न अन्येषां। नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानाम्, एकः बहूनां कामदः, ये तं पश्यन्ति स्थितं आत्मनि, तेषां शान्तिः शाश्वती, न अन्येषां। तद् अनिर्वचनीयम्, परमं सुखम्, तद् एव मन्यन्ते—कथं नु तद् विजानीयाम्? किम् इदं ज्योतिष्मान् वा अजोति वा? न तत्र सूर्यः भाति, न चन्द्रतारकं, नेमाः विद्युतः भान्ति, कुतः अयम् अग्निः? तस्य भासा सर्वं इदं विभाति, तस्य तेजसा सर्वं इदं प्रकाशते। एवं नचिकेतोपाख्यानस्य यमवाक्यस्य च श्रवणेन, यः बुद्धिमान् स ब्रह्मलोकं प्राप्नोति, ब्रह्मणि पूज्यते, यः श्रद्धया एतद् ब्राह्मणानां मध्ये वा श्राद्धकाले वा उपदिशति, स अनन्तायै एव सन्नद्धः भवति, अनन्तायै एव सन्नद्धः।