एष आत्मा न शिक्षया लभ्यः, न बुद्ध्या न बहुना श्रुतेन। केवलं यस्य एष आत्मा वृतः भवति, तस्य एव आत्मा स्वं रूपं प्रकाशयति। न च दुश्चरितः, न च अशान्तः, न च असंयतः, न च अशमितमना, ज्ञानस्य द्वारा एष आत्मा लभ्यः। यः ब्रह्मणः क्षत्रस्य च आहारः, मृत्युः च उपसेचनं, तस्य स्थितिं कः वेद? सत्यम् पिबन्तः पुण्यलोकं प्रविश्य गुहां परम्, ब्रह्मविदः पंचाग्निपूजकाः त्रिणचिकेतः यज्ञवेदिनः, छायां च प्रकाशं च आहुः। तद् ब्रह्म ब्रह्मविदां सेतुं, अक्षरं परमं; यः भीषणस्य पारं गन्तुम् इच्छति, नचिकेतः, तद् प्राप्नुयाम। आत्मानं सारथिं विद्यात्, शरीरं रथं, बुद्धिं सारथिं, मनः रश्मीं। इन्द्रियाणि अश्वाः, विषयाः मार्गाः; आत्मा मनः इन्द्रियसंयुक्तः भोक्ता इति विद्वांसः वदन्ति। यः अविज्ञः, असंयतमनाः, तस्य इन्द्रियाणि असंयता अश्वाः इव। यः तु विज्ञः, संयतमनाः, तस्य इन्द्रियाणि सयता अश्वाः इव। अविज्ञः, अस्थिरमनाः, अशुद्धः, स तद् पदं न प्राप्नोति, पुनर्जन्मं प्राप्नोति। विज्ञः, स्थिरमनाः, शुद्धः, स तद् पदं प्राप्नोति, यत्र पुनर्जन्म न भवति। यः बुद्धिं सारथिं, मनः रश्मीं कुर्वन्, स मार्गस्य अन्तं, विष्णोः परमं पदं प्राप्नोति। विषयाः इन्द्रियाणां पराः, मनः विषयात् परम्, बुद्धिः मनसः परा, महतः बुद्धेः परम्। महतः अपि अव्यक्तं परम्, अव्यक्तात् पुरुषः परम्; न किञ्चन परम् अस्ति, एषः अन्तः, एषः परमं गन्तव्यम्। एष आत्मा सर्वेषु भूतेषु गुहायां निहितः, न प्रकाशते; तं दृष्ट्वा सूक्ष्मदर्शिनः, सूक्ष्मबुद्धयः पश्यन्ति। विवेकी वाचं मनसि योजयेत्, मनः विज्ञानं, विज्ञानं महति, महत् शान्ते आत्मनि। उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान्, विजानत; श्मशानधारवत् तीक्ष्णः मार्गः, दुर्गमः, इति आचार्याः वदन्ति। यद् अशब्दं, अस्पर्शं, अरूपं, अव्ययम्, रसहीनम्, नित्यं, गन्धहीनम्, अनादि, अनन्तम्, महतः परम्, स्थिरम्—तद् ज्ञात्वा मृत्युपाशात् विमुक्तः भवति। नचिकेतस्य पुरातनं संवादं मृत्युनाः उक्तं श्रुत्वा, यः विद्वान्, ब्रह्मलोकं प्राप्य पूज्यते। यः श्रद्धया ब्रह्मसंसदि, वा श्राद्धकाले, एतत् परमं रहस्यं उपदिशति, स अनन्ताय सन्नद्धः भवति। स्वयम्भूः इन्द्रियाणि बहिः प्रवर्तयामास; तस्मात् जनाः बहिः पश्यन्ति, न अन्तरात्मानम्। कश्चन धीमन् अमृतत्वं इच्छन्, दृष्टिं अन्तरं निवर्त्य आत्मानं पश्यति। बालाः बहिः कामान् अनुवर्तन्ते, मृत्युपाशं पतन्ति; विवेकी अमृतत्वं ज्ञात्वा, नित्यं न अनित्येऽन्वेष्टि। येन रूपं, रसः, गन्धः, शब्दः, स्पर्शः, संयोगस्य सुखानि ज्ञायन्ते—तद् एव पश्यति; किं अत्र अप्राप्तम्? एषः एव सः। यः तेन स्वप्नान्तं जागरान्तं च पश्यति—स महात्मानं ज्ञात्वा न शोचति। यः एष आत्मा, मधुवदः, समीपः जीवः, यः भूतेभ्यः भविष्यत्, तं ज्ञात्वा, न किञ्चन बिभेति। एषः एव सः। यः तपसः पूर्वं जातः, जलात् पूर्वं जातः, गुहां प्रविश्य तत्र स्थितः, यं सर्वे भूतानि पश्यन्ति—एषः एव सः। या अदितिः देवमयी, प्राणेन समुत्थिता, गुहां प्रविश्य तत्र स्थितः, या भूतैः उत्पादिता—एषः एव सः। वनान्तरे गुहायां जातवेदाः गर्भवत् सुपोषितः; प्रतिदिनं जाग्रतां यजमानानां अग्निः स्तुत्यः। एषः एव सः। यस्य सूर्यः उदयति, यस्य अस्तं गच्छति, यस्य सर्वे देवाः स्थिताः—तं कः अतीत्य गच्छति? एषः एव सः। यद् अत्र, तद् तत्र; यद् तत्र, तद् अत्र। यः अत्र भेदं पश्यति, स मृत्युतः मृत्युम् गच्छति। मनसा एव एषः लभ्यः; अत्र नानात्वं नास्ति। यः अत्र भेदं पश्यति, स मृत्युतः मृत्युम् गच्छति। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः आत्मनि मध्ये स्थितः, भूतेभ्यः भविष्यत्; तं ज्ञात्वा, न किञ्चन बिभेति। एषः एव सः। अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषः धूमरहितदीप्तिः, भूतेभ्यः भविष्यत्; स अद्य, स श्वः। एषः एव सः। यथा शिलायां जलं विविधदिशं प्रवहति, तथा धर्मान् पृथक् पश्यन्, तान् अनुवर्तते। यथा शुद्धं जलं शुद्धे मिलित्वा तत् भवति, तथा गौतम, आत्मा ज्ञातुः तद्वत् भवति। एकादशद्वारं नगरे अजन्मा, कुटिलचित्तः, आत्मानं संस्थाप्य, न शोचति; मुक्तः, विमुक्तः। एषः एव सः। हंसः शुद्धे, वसुः मध्यस्थे, होतृः वेदी, अतिथिः गृहे, पुरुषेषु, आर्ये, ऋते, आकाशे, जलजः, गोजः, सत्यम्, पर्वतजः—सत्यम् महत्। सः प्राणं ऊर्ध्वं यच्छति, अपानं प्रत्यक्; सर्वे देवाः मध्ये स्थितं वामनं पूजयन्ति। यथा एषः शरीरधारी, शरीरं त्यक्त्वा, मुक्तः भवति—किम् अत्र शेषम्? एषः एव सः। न कश्चन प्राणेन, न अपानेन जीवति; अन्येन जीवति, यस्येते द्वे आश्रिते।