यमः नचिकेतसं प्रति एवमुवाच—यः एषः सूक्ष्मः धर्मः त्वया श्रुतः, यथावत् अवगतम्, स जीवन् विवेचनया प्राप्य, प्रीतिम् आप्नोति, यः प्रीत्यर्थः स एव लब्धः। अहम् मन्ये, नचिकेतसस्य गृहं सुसम्पन्नम्। स धर्मात् भिन्नः, अधर्मात् अपि भिन्नः; कृतात्, अकर्तात्, भूतान्, भविष्यान् च सर्वतः पृथक्—यद् तत्र पश्यसि, तत् एव वद। यद् परमं लक्ष्यं सर्वे वेदाः वदन्ति, यत् सर्वाणि तपांसि ब्रुवन्ति, यदर्थम् ब्रह्मचर्यं चरन्ति—तत् संक्षेपेण ते कथयामि—एषः ओंकारः। एषः एकः अक्षरः ब्रह्म, एषः एव परम्; एषम् अक्षरम् विज्ञाय, यद् इच्छति, तत् एव स्याद्। एषः उत्तमः आलम्बः, एषः परमः आलम्बः; एषम् आलम्बम् ज्ञात्वा, ब्रह्मलोकः प्रतिष्ठते। ज्ञानी न जायते, न म्रियते; स न कुतश्चित् जातः, न कश्चन तस्मात् जातः; अयम् अजः, नित्यः, शाश्वतः, पुराणः; शरीरविनाशे अपि न हन्यते। यदि कश्चित् मन्यते—अहम् हन्ता, अन्यः वा हन्यते—तौ उभौ न विजानीतः; स न हन्ति, न हन्यते। एषः आत्मा अणोः अणीयान्, महतः महीयान्, जीवगुहायाम् निहितः। यः कामरहितः, प्रशान्तेन्द्रियः, स शोकात् विमुक्तः, आत्मनः महिमानं पश्यति। उपविश्य दूरम् गच्छति, शयानः सर्वत्र गच्छति; कोऽन्यः मत्तः एतद् देवम्, आनन्दं चानन्दं च, वेदितुम् अर्हति? एषः शरीरिणां मध्ये अशरीरी, अस्थिराणां मध्ये स्थिरः; एषं महान्तम् सर्वगतं आत्मानं पश्यन्, पण्डितः न शोचति। नायम् आत्मा प्रवचनेन लभ्यः, न मेधया, न बहुना श्रुतेन; यम् एव एषः वृणुते, तेन लभ्यः; तस्य एषः आत्मा विवृणुते तनूं स्वाम्। न च दुष्कृतात्मना, न अशान्तेन, न अयुक्तेन, न अशान्तमानसा, एषः आत्मा विज्ञानेन लभ्यः। यस्य ब्रह्म च क्षत्रं च भोजनम्, मृत्युः च उपसेचनम्, स कुतः वेद यत्र स्यत्? ये सत्यम् पिबन्ति पुण्ये लोके, गुहायां प्रविश्य परे, परे च, ब्रह्मविदः, पञ्चाग्निविदः, त्रिणाचिकेतसं यः, तान् छायाम् च प्रकाशम् च आहु:। यः ज्ञातॄणां सेतु: अयम् अक्षरम् ब्रह्म, परम्; यं तितीर्षवः भयस्य पारम्, नचिकेत, तद् प्राप्नुयाम। आत्मानं रथिनं विद्धि, शरीरं रथमेव तु; बुद्धिं तु सारथिं विद्धि, मनः प्रग्रहमेव च। इन्द्रियाणि हयान् आहुः, विषयान् तेषु गोचरान्; आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेति आहुर्मनीषिणः। यः तु अविज्ञानवान्, मनः अप्रग्रहं सदा, तस्य इन्द्रियाणि अश्रान्तानि, दुष्टाश्वा इव सारथेः। यः तु विज्ञानवान्, मनः प्रग्रहं सदा, तस्य इन्द्रियाणि शान्तानि, वश्या अश्वा इव सारथेः। अविज्ञानवान्, अप्रग्रहं मनः, अशुचिः, स तद् पदं न आप्नोति; संसारम् एव आपद्यते। विज्ञानवान्, प्रग्रहं मनः, शुचिः, स तद् पदं आप्नोति, यत्र जन्म न भवति। यः विज्ञानवान्, मनः प्रग्रहं, स मार्गस्य अन्तं प्राप्नोति, तद् विष्णोः परम् पदम्। इन्द्रियाणि पराण्याहुः, इन्द्रियेभ्यः परं मनः; मनसः तु परा बुद्धिः, बुद्धेः आत्मा महन् परः। महतः परमव्यक्तम्, अव्यक्तात् पुरुषः परः; पुरुषान्न परम् किञ्चित्—एषः समाप्तिः, एषः परम् लक्ष्यं। एषः आत्मा सर्वेषु भूतेषु न प्रकाशितः; दृष्यते तु अनुपश्यद्भिः, ध्यायिनः सूक्ष्मदर्शिभिः। वाचं मनसि संयम्य, मनः ज्ञान आत्मनि, ज्ञानम् महति आत्मनि, महान्तम् शान्त आत्मनि संयम्य, पण्डितः भवेत्। उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्य वरान् निबोधत; क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया—दुर्गं पथः तत् कवयो वदन्ति। यत् अशब्दम्, अस्पर्शम्, अरूपम्, अव्ययम्, अरसगन्धवर्जितम्, अनाद्यन्तम्, महतः परम्, ध्रुवम्—तत् विज्ञाय, मृत्युमुखात् विमुक्तः भवति। एषः नचिकेतः प्राचीनं आख्यानं यमेन उक्तम्, यः शृणोति, यः वदति, स पण्डितः ब्रह्मलोके पूज्यते। यः श्रद्धया एतद् ब्राह्मणानां मध्ये, वा श्राद्धकाले, परमं गुह्यं उपदिशति, स अनन्ताय प्रतिष्ठते, अनन्ताय एव प्रतिष्ठते। स्वयम्भूः इन्द्रियाणि बहिः प्राणि सृजति; तस्मात् जनः बहिः पश्यति, न आत्मानम्; कश्चित् धीरः, अमृतत्वम् इच्छन्, अवृत्तचक्षुः, आत्मानम् पश्यति। बालाः कामप्रवृत्ताः, बहिः प्रजाः अनुवर्तन्ते, मृत्योर्यन्ति पाशम्; धीराः अमृतत्वम् जानन्तः, अत्र न स्थिरं अनेन अन्विच्छन्ति। येने रूपं, रसः, गन्धः, शब्दः, स्पर्शः, रमणीयाः च, विज्ञायते—एषः एव तद्; अत्र किम् अवशिष्यते? एषः एव तद्। येन स्वप्नान्तम् च जागरितान्तम् च पश्यति—एषः महान्तम् सर्वगतं आत्मानम् विज्ञाय, पण्डितः न शोचति। यः एषः आत्मा मधुवदः, प्राणे अधिष्ठितः, यः भूतस्य ईश्वरः, भूतस्य भविष्यस्य च—स न बिभेति किञ्चन; एषः एव तद्। यः तपसा पूर्वं जातः, आपः पूर्वं जातः, गुहायाम् प्रविश्य तिष्ठति, यं पश्यन्ति भूतानि—एषः एव तद्। या देवी अदिितिः देवमयी, प्राणेन जातः, गुहायाम् प्रविश्य तिष्ठति, या भूतैः सृज्यते—एषः एव तद्। अरण्ये निहितः जातवेदाः, गर्भे गर्भिणीभिः समिद्धः, दिवा दिवा जागृवतां होतृभिः, पुरुषैः स्तूयते—एषः एव तद्। यतः सूर्यः उदेति, यत्र अस्तं गच्छति, यत्र सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः, तं न कश्चन अतीत्य अस्ति—एषः एव तद्। यद् इह अस्ति, तत् अमुत्र; यद् अमुत्र, तत् इह; यः इह भेदं पश्यति, स मृत्योर् मृत्युम् गच्छति। एवं, यमः नचिकेतसे आत्मविद्यां प्रवृत्तां, परमं रहस्यं, प्रीत्या, क्रमशः उपदिशत्।