स्वर्गेषु अपि एषा विषयः नूनम् विवादितः, यमः एवमाह—दुर्लभं हि एतदवगन्तुम्। त्वद्वत् आचार्यः अन्यत्र न दृश्यते; न च अन्यः कश्चन वरः अस्य समः अस्ति। ततः यमः नचिकेतसं प्रति उवाच—शतायुषः पुत्रान् पौत्रांश्च वृणुष्व, बहून् पशून् हस्तिनः सुवर्णं अश्वांश्च वृणुष्व। पृथिव्याम् अत्यन्तं क्षेत्रं वृणुष्व, स्वयम् च यावदिच्छसि तावन्तः शरदः जीव। यदि अन्यः कश्चिद् वरः अस्य तुल्यः इति मन्यसे, तं अपि वृणुष्व—धनं च दीर्घायुष्यम् च। महतः क्षेत्रस्य अधिपतिं त्वां करिष्यामि, नचिकेतः; सर्वेषां कामानां भोक्तारं त्वां करिष्यामि। मर्त्यलोके दुर्लभाः ये कामाः, तान् सर्वान् वृणुष्व। इमाः कन्याः रथैः गीत्यादिभिः सहिताः, मर्त्यैः अप्राप्याः। एतान् मया दत्तान् सेवस्व; नचिकेतः, मृत्योः अन्वेषणं मा कृथाः। यः कश्चन मर्त्यः अस्ति, सः श्वः एव नश्यति; एते सर्वे इन्द्रियाणां तेजः अपहन्ति। सर्वं जीवितं अपि अल्पकालिकं; रथाः तव, नृत्यगीतं च तव। धनैः मनुष्यः न तृप्यति। यदि त्वां दृष्ट्वा वयं धनं लभेमहि, तदा यावत् त्वं अधिपतिः तावत् जीवेमहि। किन्तु यं वरं अहम् इच्छामि, स एव अस्तु। अक्षयस्य अमृतस्य च, क्षयस्य च मर्त्यस्य, किम् अधिष्ठाय जीवति? इति ज्ञात्वा, कः कश्चन रूपकामेषु चिन्तयन्, दीर्घजीविते रमेत? यत्र संशयः अस्ति, हे मृत्युः, यः परः विषयः अस्ति, तं ब्रूहि। एषः गुह्यः गम्भीरः च वरः, नचिकेतः एनं वृणोति, अन्यं न वृणोति। श्रेयो हि एकं अस्ति, अन्यं प्रेयो नाम; उभयं नरं प्रति आगच्छतः भिन्नार्थौ। यः तयोः श्रेयः वृणुते, सः साधु गच्छति; यः प्रेयः वृणुते, सः लक्ष्याद् पतति। श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यं प्रति आगच्छतः; धीरः तौ सम्यक् परीक्ष्य विविनक्ति। धीरः श्रेयः वृणुते; मूढः प्रेयो वृणुते, लाभोपपत्तेः हेतोः। त्वं, नचिकेतः, कामरूपाणि प्रेयांसि विमृश्य, तान् परित्यजसि। न च वित्तस्य शृङ्खलां प्रविष्टवान्, यत्र बहवः जनाः पतन्ति। पृथग्भूतं, विरुद्धं, विपरीतं च अविद्या च विद्या च इति विज्ञायते। त्वां, नचिकेतः, विद्यानिष्ठं पश्यामि; बहवः कामाः त्वां न प्रलोभयन्ति। अविद्यायाम् अन्तः स्थिताः, स्वयम् धीराः पण्डिताः मन्यमानाः, मोहात् भ्रमन्ति, यथा अन्धाः अन्धैः नीयमानाः। परलोकः बालैः प्रमादिनः धनमोहात् न दृश्यते। 'अयम् एव लोकः अस्ति, न अन्यः' इति मन्यन्ते; ते पुनः पुनः मम वशं आगच्छन्ति। सः न सुलभः, न बहुभिः श्रुतः; बहवः शृण्वन्ति, न जानन्ति। अद्भुतः वक्ता, कुशलः श्रोता; अद्भुतः ज्ञाता, कुशलेन उपदिष्टः। एषः विषयः, हीनाचार्येण उक्तः, बहुधा चिन्तितः अपि, न सुलभः। अत्र अन्यः मार्गः न अस्ति, यदा अन्येन उपदिष्टः; एषः सूक्ष्मात् सूक्ष्मतरः, अतीन्द्रियः। एषा बुद्धिः तर्केण न लभ्यते; अन्येन उपदिष्टा, तत्त्वतः ज्ञातव्या। त्वं, नचिकेतः, सत्यम् अन्ववाप; सन्देही त्वद्विधः अस्तु। अहम् वेद, वित्तं अनित्यम्; नित्यम् अनित्येन न लभ्यते। अतः, नचिकेतः, यत् त्वया अनित्यैः अग्निः प्रतिष्ठापितः, सः नित्यः मया प्राप्तः। कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां, कृतस्य नित्यम् अपि, भयस्य पारं, महतः स्तुतिं, संपदः प्रतिष्ठां च दृष्ट्वा, त्वं, नचिकेतः, स्थितः तान् परित्यक्तवान्। सः देवः दुरदृश्यः, गूढः, गुहायां निहितः, अधः स्थितः, पूर्वः; आत्मयोगेन प्राप्य, ज्ञानी तं ज्ञात्वा, हर्षशोकौ त्यजति। एतत् श्रुत्वा, सम्यक् विज्ञाय, मर्त्यः, एतां सूक्ष्मां बुद्धिं प्राप्य, प्रीत्या प्रीणाति। नचिकेतसस्य गृहः विमुक्तः इति मन्ये। धर्मात्, अधर्मात्, कृतात्, अकर्तात्, भूतात्, भविष्यतोः च पृथक् यत् पश्यसि, तत् ब्रूहि। यत् सर्वे वेदाः वदन्ति, यत् सर्वाणि तपांसि ब्रुवते, यत् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यं चरन्ति, तत् ते संक्षेपेण वक्ष्यामि—ओम् इति। एषः एकाक्षरः ब्रह्म; एषः एकाक्षरः परमः। एनम् ज्ञात्वा, यद् इच्छति, तत् तस्य भवति। एषः उत्तमः आधारः; एषः परमः आधारः। एनम् आधारं ज्ञात्वा, ब्रह्मलोकं प्राप्य विराजति। न जायते, न म्रियते; न कश्चन तस्मात् जातः, न कश्चन तस्मात् जायते। अयम् अजः, नित्यः, शाश्वतः, पुराणः; शरीरे विनश्यति अपि, सः न हन्यते। यदि कश्चित् मन्यते—सः हन्ता, अन्यः मन्यते—सः हन्यते, तौ उभौ न जानीतः; न सः हन्ता, न सः हन्यते। अणोः अणीयान्, महतः महीयान्, आत्मा गुहायां निहितः। इच्छाशून्यः, प्रशान्तेन्द्रियः, दुःखरहितः, सः आत्मनो महिमानं पश्यति। आसीनः दूरं व्रजति; शयानः सर्वत्र गच्छति। कः अन्यः अत्र, माम् विना, तं देवम् आनन्दानन्दं वेदितुम् अर्हति? शरीरिणां मध्ये अशरीरी, स्थिरः अस्थिराणां मध्ये, सर्वगतं महान्तम् आत्मानं ज्ञात्वा, धीरः न शोचति। एषः आत्मा न उपदेशेन, न मेधया, न बहुश्रुतैः लभ्यते। यं एनम् इच्छति, तस्य एनं आत्मा विवृणुते। न दुष्टाचारिणः, न अशान्तस्य, न असंहितस्य, न अपि अशान्तमानसस्य, एषः आत्मा ज्ञानेन लभ्यते। यस्मिन् ब्रह्म च क्षत्रं च आहारः, मृत्युः च उपसेचनम्—कः जानाति सः कुतः अस्ति? सत्यम् पिबन्तः, पुण्ये लोके, गुहायां प्रविश्य, परमेष्ठिनः, ये ब्रह्मविदः, ये पञ्चाग्निविदः, ये त्रिणाचिकेतः, तान् छायां च प्रकाशं च वदन्ति। यः एषः सेतुः विद्यया इच्छतां तितीर्षतां, अमृतं ब्रह्म परमं, भयस्य पारं गन्तुम् इच्छतां, नचिकेतः, तद् वयं प्राप्नुयाम। आत्मानं रथिनं विद्धि, शरीरं रथमेव तु, बुद्धिं तु सारथिं विद्धि, मनः प्रग्रहमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहुः, विषयान् तेग् पथिगां मनः। आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः। यस्तु अविज्ञानवान्, मनः सदा अश्रान्तम्, तस्य इन्द्रियाणि अवश्या, सारथेः इव अश्वाः। यस्तु विज्ञानवान्, मनः सदा नित्यम् निगृहीतम्, तस्य इन्द्रियाणि वश्या, सारथेः इव शुभा अश्वाः। यस्तु अविज्ञानवान्, अशुद्धमनाः, सः तत् पदं न प्राप्नोति; संसारं पुनः पुनः प्रविशति।