स्वर्गलोके किमपि भयम् नास्ति। तत्र त्वं नास्ति, न च जराय भीति अस्ति। तत्र क्षुधा तृष्णा च अतीत्य, शोकः अपगच्छति; स्वर्गे जनः हर्षं अनुभवति। ततः नचिकेताः मृत्युम् उवाच—“स्वर्गाय यज्ञं मां उपदिश; श्रद्धया अहं त्वां पृच्छामि। ये स्वर्गे यान्ति, त एव अमृतत्वं प्राप्नुवन्ति। एष मे द्वितीयः वरः।” मृत्युः प्रत्युवाच—“शृणु, नचिकेतः। स्वर्गाय यज्ञं तुभ्यं वदामि। अनन्तानां लोकानां प्राप्तिं तथा आधारम् अवगच्छ। एष यज्ञः गुह्ये स्थितः।” स मृत्युः नचिकेताय जगतां मूलम् अग्निं, तस्य ईटिकाः, तेषां संख्या, विधिं च सम्यक् उपदिष्टवान्। नचिकेतः अपि यथोक्तं तत् पुनः आवृत्तवान्। मृत्युः तेन तुष्टः पुनः उवाच। स तुष्टः महात्मा नचिकेताय उवाच—“अद्य तुभ्यं अन्यं वरं ददामि। एष यज्ञः तव नाम्नि प्रसिद्धः भविष्यति। एष बहुरूपः हारः त्वया स्वीकर्यः।” यः त्रिः नचिकेताग्निं यथाविधि यजति, यः त्रिविधं यज्ञं कुर्वन्ति, स जन्ममृत्यू अतीत्य, दिव्यं ब्रह्मजन्मा प्रशंसनीयः, शान्तिं परमां प्राप्नोति। यः नचिकेताग्निं त्रिविधं वेद, यः एवं नचिकेतं जानाति स्थापयति च, स मृत्युपाशान् पूर्वं नुदति, दुःखात् विमुक्तः स्वर्गे हर्षं अनुभवति। एष तव नचिकेताग्निः स्वर्गाय मार्गदर्शी, यं त्वं द्वितीयं वरं वृणीषे। जनाः एषं यज्ञं तव नाम्नि कथयिष्यन्ति। तृतीयं वरं वृणीष्व। नचिकेतः पुनः उवाच—“मनुष्येषु इयं विषया अनुवाद्यते—‘सः अस्ति’ इति, ‘सः नास्ति’ इति च। अहं तव द्वारा एतत् विज्ञानं ज्ञातुम् इच्छामि; एष मे तृतीयः वरः।” मृत्युः उवाच—“देवेषु अपि एषा विषयः पूर्वं विवादिता। एषा सूक्ष्मा धर्मा न सुलभा। अन्यं वरं वृणीष्व, नचिकेतः; मां मा अतिपृच्छ, एतत् मा याचस्व।” नचिकेतः प्रत्युवाच—“देवेषु अपि एषा विवादिता; त्वं मृत्युः कथयसि न सुलभा। त्वदृते अन्यः उपदेशकः नास्ति; अन्यः वरः एतस्य तुल्यः नास्ति।” मृत्युः पुनः उवाच—“शतायु: पुत्रान् पौत्रान् वृणीष्व, गोः, हस्तिनः, हिरण्यं, अश्वान् च। पृथिव्याः महद् राज्यं वृणीष्व, स्वं च यावद् इच्छसि शरदः जीव।” यद्य एषः वरः तव तुल्यः, तदा धनं दीर्घायु: च वृणीष्व। महद् भूम्याः अधिपतिः भव, नचिकेतः; सर्वेषां कामानां भोक्ता त्वं करिष्यामि। यानि दुर्लभानि कामाः मर्त्यलोके, तानि सर्वाणि त्वं वृणीष्व। एताः कान्ताः रथैः वाद्यैः च; एताः मर्त्यैः न लभ्यन्ते। मया दत्ताः, एभिः रमस्व; मृत्युम् मा पृच्छ, नचिकेतः। सर्वं मर्त्यं श्वः समाप्तम्; एताः सर्वे इन्द्रियाणां तेजः क्षपयन्ति। सर्वं जीवितं अल्पम्; रथाः, नृत्यं, गीतं तव। मनुष्यः धनैः न तृप्तः। त्वां दृष्ट्वा धनम् प्राप्नुमः। त्वया यावत् राज्यं, तावत् जीवेम। किन्तु यः वरः मया इच्छितः, सः एव। अक्षरं, अमृतं उपगम्य, क्षरं मर्त्यं, नश्वराणां मध्ये स्थित्वा, एतत् ज्ञात्वा, यः सौन्दर्यं, कामं च चिन्तयन् दीर्घायुः रमेत, कः सः? यत्र सन्देहः अस्ति, मृत्युः, यः परलोकविषयः, तद् वद। एषः गुह्यः गम्भीरः वरः नचिकेतः वृणीते; अन्यं न याचते। श्रेयोः च, प्रेयोः च, द्वौ वस्तू, मनुष्यं समुपेत्य भिन्नार्थौ। तयोः यः श्रेयः वृणीते, सः साधु प्राप्नोति; यः प्रेयोः वृणीते, सः लक्ष्याद् पतति। श्रेयः प्रेयोः च, मनुष्यं समुपेत्य, धीमन्तः तौ सम्यक् समीक्ष्य विवृण्वन्ति। धीमन्तः श्रेयः प्रेयोः उपेक्ष्य वृणीते; मूढः प्रेयोः लाभाय रक्षाय च वृणीते। त्वं, नचिकेतः, काम्यं रमणीयं सुखं चिन्तयन्, तान् परित्यक्तवान्। न धनस्य जाले प्रविष्टः, यत्र जनाः बहवः निमज्जन्ति। विज्ञानं, अविद्या, दूरस्थे, विपरीते, पृथक् ज्ञाते। त्वं नचिकेतः, विज्ञानं इच्छसि; कामाः तव मनः न मोहितवन्तः। अविद्यायां स्थित्वा, स्वं पण्डितं मन्यन्ते, मूढाः भ्रमन्ति; अन्धेन अन्धः यथा नीयते। परलोकः बालानां, प्रमादिनां, धनैः मोहितानां, न दृश्यते। ‘एष लोकः एव अस्ति, अन्यः नास्ति’ इति मन्यन्ते; पुनः पुनः मम वशं आगच्छन्ति। सः न सुलभः श्रोतव्यः अपि बहुभिः; बहवः शृण्वन्ति, न जानन्ति। अद्भुतः वक्ता, कुशलः श्रोता; अद्भुतः ज्ञाता, कुशलात् उपदिष्टः। एष न सुलभः अवगन्तुं, यदि हीनः वक्ता उपदिशति; बहुधा चिन्तितः अपि। अन्यात् उपदिष्टः एव मार्गः अस्ति; एषः सूक्ष्मात् सूक्ष्मः, तर्कात् परः। एष विज्ञानः तर्केण न लभ्यते; अन्यात् उपदिष्टः, यः तत्त्वतः बुद्धिमान्, प्रियः। त्वं लब्धवान्, सत्ये स्थितः; नचिकेतः यथा त्वं, तथा प्रश्नकर्ता मम स्यात्। अहम् जानामि—धनं नित्यं नास्ति; नित्यं न अनित्येन लभ्यते। तस्मात्, नचिकेतः, यज्ञः अनित्येन स्थापितः, मया नित्यं प्राप्तम्। कामानां प्राप्तिं, जगतां आधारम्, अनन्तं यज्ञस्य, निर्भयस्य पारम्, महत् स्तुतिं, श्रीः च दृष्ट्वा, त्वं, नचिकेतः, दृढः, तान् परित्यक्तवान्। यः दिव्यः, दुरदृश्यः, गूढः, गुहायां स्थितः, गम्भीरः, पुरातनः—आत्मनः योगेन प्राप्तः, ज्ञात्वा, धीरः सुखदुःखं त्यजति। एतत् शृण्वन्, सम्यक् अवगम्य, मर्त्यः सूक्ष्मं तत्त्वं विविच्य, लब्ध्वा, हर्षं प्राप्नोति। नचिकेतस्य गृहः खुलः इति मे मन्ये। धर्मात्, अधर्मात्, कृतात्, अकृतात्, भूतात्, भविष्यत्, यत् तत्र पश्यसि, तत् वद। यत् लक्ष्यं सर्ववेदाः वदन्ति, यत् तपांसि वदन्ति, यत् ब्रह्मचर्यं इच्छन्ति—तत् लक्ष्यं संक्षेपेण वक्ष्यामि: ओम्। एष अक्षरः ब्रह्म; एषः परमः। एषं ज्ञात्वा, यद् इच्छति, तत् तस्य। एषः श्रेष्ठः आधारः; एषः परमः आधारः। एषं ज्ञात्वा, ब्रह्मलोके मह्यते। धीरः न जायते, न म्रियते; न कुतश्चित् आगतः, न च कस्यचित् उत्पादः। अजातः, नित्यः, शाश्वतः, पुरातनः; शरीरस्य वधे, सः न हन्यते। यः मन्यते हन्ता इति, यः मन्यते हन्यते इति, तौ न जानन्ति; सः न हन्ति, न हन्यते। सूक्ष्मात् सूक्ष्मः, महतः महतः, आत्मा जीवस्य गुहायां गूढः। यः कामरहितः, शमेन इन्द्रियाणि पश्यति, सः आत्मनः महिमानं दुःखरहितः पश्यति। उपविशन्, दूरं गच्छति; शयानः, सर्वत्र याति। कोऽन्यः मम इव तं दिव्यं, हर्षयुक्तं, निर्हर्षं, वेद? शरीरिषु अशरीरः, अस्थिरेषु स्थिरः, आत्मानं महान्तं सर्वत्र व्याप्य, धीरः न शोचति।