ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁषੋ ਮਧ੍ਯ ਆਤ੍ਮਨਿ ਤਿष੍ਠਤਿ । ਈਸ਼ਾਨਂ ਭੂਤਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਤਤੋ ਵਿਜੁਗੁਪ੍ਸਤੇ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ; ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।

ਅਙ੍ਗੁष੍ਠਮਾਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁषੋ ਜ੍ਯੋਤਿਰਿਵਾਧੂਮਕਃ । ਈਸ਼ਾਨੋ ਭੂਤਭਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਏਵਾਦ੍ਯ ਸ ਉ ਸ਼੍ਵਃ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍

ਅੰਗੂਠੇ ਜਿੰਨਾ ਆਕਾਰ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।

ਯਥੋਦਕਂ ਦੁਰ੍ਗੇ ਵृष੍ਟਂ ਪਰ੍ਵਤੇषੁ ਵਿਧਾਵਤਿ । ਏਵਂ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਪृਥਕ੍ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਾਨੇਵਾਨੁਵਿਧਾਵਤਿ

ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ 'ਤੇ ਪਿਆ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਦੋਂ ਕਰਤੱਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚਲਦਾ ਹੈ।

ਯਥੋਦਕਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸ਼ੁਦ੍ਧਮਾਸਿਕ੍ਤਂ ਤਾਦृਗੇਵ ਭਵਤਿ । ਏਵਂ ਮੁਨੇਰ੍ਵਿਜਾਨਤ ਆਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ ਗੌਤਮ

ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਗੌਤਮ, ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਮੇਕਾਦਸ਼ਦ੍ਵਾਰਮਜਸ੍ਯਾਵਕ੍ਰਚੇਤਸਃ । ਅਨੁष੍ਠਾਯ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍

ਗਿਆਰਾਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਅਜਨਮਾ ਤੇ ਵਕਰੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।

ਹਁਸਃ ਸ਼ੁਚਿषਦ੍ਵਸੁਰਾਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਸਦ੍- ਹੋਤਾ ਵੇਦਿषਦਤਿਥਿਰ੍ਦੁਰੋਣਸਤ੍ । ਨृषਦ੍ਵਰਸਦृਤਸਦ੍ਵ੍ਯੋਮਸਦ੍ ਅਬ੍ਜਾ ਗੋਜਾ ऋਤਜਾ ਅਦ੍ਰਿਜਾ ऋਤਂ ਬृਹਤ੍

ਪਵਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹੰਸ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵਸੁ, ਵੇਦੀ 'ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਉੱਚੇ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਸੱਚ, ਵੱਡਾ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਮੁਨ੍ਨਯਤ੍ਯਪਾਨਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਸ੍ਯਤਿ । ਮਧ੍ਯੇ ਵਾਮਨਮਾਸੀਨਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇ ਦੇਵਾ ਉਪਾਸਤੇ

ਉਪਰਲੀ ਸਾਂਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲੀ ਸਾਂਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੇ ਬੌਨੇ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਅਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਂਸਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ । ਦੇਹਾਦ੍ਵਿਮੁਚ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਕਿਮਤ੍ਰ ਪਰਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍

ਜਦੋਂ ਇਹ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਦੇਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।

ਨ ਪ੍ਰਾਣੇਨ ਨਾਪਾਨੇਨ ਮਰ੍ਤ੍ਯੋ ਜੀਵਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਇਤਰੇਣ ਤੁ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤਾਵੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤੌ

ਕੋਈ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂ ਹੇਠਲੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।

ਹਨ੍ਤ ਤ ਇਦਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਗੁਹ੍ਯਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸਨਾਤਨਮ੍ । ਯਥਾ ਚ ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਆਤ੍ਮਾ ਭਵਤਿ ਗੌਤਮ

ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਗੁਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੱਸਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਤੇ ਮੌਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਵੀ ਗੌਤਮ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।

ਯੋਨਿਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਯ ਦੇਹਿਨਃ । ਸ੍ਥਾਣੁਮਨ੍ਯੇऽਨੁਸਂਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾਕਰ੍ਮ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍

ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਮਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ ਅਡੋਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯ ਏष ਸੁਪ੍ਤੇषੁ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਕਾਮਂ ਕਾਮਂ ਪੁਰੁषੋ ਨਿਰ੍ਮਿਮਾਣਃ । ਤਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦੇਵਾਮृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਁਲ੍ਲੋਕਾਃ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਦੁ ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍

ਉਹ ਜੋ ਸੌਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਛਾ ਉੱਪਰ ਇੱਛਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।

ਅਗ੍ਨਿਰ੍ਯਥੈਕੋ ਭੁਵਨਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਰੂਪਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪੋ ਬਭੂਵ । ਏਕਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਰੂਪਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪੋ ਬਹਿਸ਼੍ਚ

ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਵਾਯੁਰ੍ਯਥੈਕੋ ਭੁਵਨਂ ਪ੍ਰਵਿष੍ਟੋ ਰੂਪਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪੋ ਬਭੂਵ । ਏਕਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਰੂਪਂ ਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਰੂਪੋ ਬਹਿਸ਼੍ਚ

ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਹਵਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ।

ਸੂਰ੍ਯੋ ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁषੈਰ੍ਬਾਹ੍ਯਦੋषੈਃ । ਏਕਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਨ ਲਿਪ੍ਯਤੇ ਲੋਕਦੁਃਖੇਨ ਬਾਹ੍ਯਃ

ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਬਾਹਰਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਕ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਉਹ ਬਾਹਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਏਕੋ ਵਸ਼ੀ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਏਕਂ ਰੂਪਂ ਬਹੁਧਾ ਯਃ ਕਰੋਤਿ । ਤਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਯੇऽਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਃ ਤੇषਾਂ ਸੁਖਂ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਂ ਨੇਤਰੇषਾਮ੍

ਇਕ ਹੀ ਸਰਤਾਜ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੁਧਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।

ਨਿਤ੍ਯੋऽਨਿਤ੍ਯਾਨਾਂ ਚੇਤਨਸ਼੍ਚੇਤਨਾਨਾਮ੍ ਏਕੋ ਬਹੂਨਾਂ ਯੋ ਵਿਦਧਾਤਿ ਕਾਮਾਨ੍ । ਤਮਾਤ੍ਮਸ੍ਥਂ ਯੇऽਨੁਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਧੀਰਾਃ ਤੇषਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ ਨੇਤਰੇषਾਮ੍

ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸਵੰਤਾਂ ਵਿਚ, ਚੇਤਨ, ਚੇਤਨਾਂ ਵਿਚ, ਤੇ ਜੋ ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੁਧਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਵੇਖ ਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ।

ਤਦੇਤਦਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇऽਨਿਰ੍ਦੇਸ਼੍ਯਂ ਪਰਮਂ ਸੁਖਮ੍ । ਕਥਂ ਨੁ ਤਦ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਂ ਕਿਮੁ ਭਾਤਿ ਵਿਭਾਤਿ ਵਾ

ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਵਿਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੁਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ? ਕੀ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ?

ਨ ਤਤ੍ਰ ਸੂਰ੍ਯੋ ਭਾਤਿ ਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰਤਾਰਕਂ ਨੇਮਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤੋ ਭਾਨ੍ਤਿ ਕੁਤੋऽਯਮਗ੍ਨਿਃ । ਤਮੇਵ ਭਾਨ੍ਤਮਨੁਭਾਤਿ ਸਰ੍ਵਂ ਤਸ੍ਯ ਭਾਸਾ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵਿਭਾਤਿ

ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਨਾ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ, ਨਾ ਬਿਜਲੀਆਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ? ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲੋऽਵਾਕ੍ਸ਼ਾਖ ਏषੋऽਸ਼੍ਵਤ੍ਥਃ ਸਨਾਤਨਃ । ਤਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਤਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਤਦੇਵਾਮृਤਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਸ੍ਮਿਁਲ੍ਲੋਕਾਃ ਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਦੁ ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨ । ਏਤਦ੍ਵੈ ਤਤ੍

ਇਸ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਡਾਢੀਆਂ ਹੇਠਾਂ, ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ।

ਯਦਿਦਂ ਕਿਂ ਚ ਜਗਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣ ਏਜਤਿ ਨਿਃਸृਤਮ੍ । ਮਹਦ੍ਭਯਂ ਵਜ੍ਰਮੁਦ੍ਯਤਂ ਯ ਏਤਦ੍ਵਿਦੁਰਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਚਲਾਏ ਹੋਏ ਹਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ, ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਭਯਾਦਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸ੍ਤਪਤਿ ਭਯਾਤ੍ਤਪਤਿ ਸੂਰ੍ਯਃ । ਭਯਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਧਾਵਤਿ ਪਞ੍ਚਮਃ

ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਵਾਯੂ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੌਤ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਚੇਦਸ਼ਕਦ੍ਬੋਦ੍ਧੁਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਸ੍ਰਸਃ । ਤਤਃ ਸਰ੍ਗੇषੁ ਲੋਕੇषੁ ਸ਼ਰੀਰਤ੍ਵਾਯ ਕਲ੍ਪਤੇ

ਜੇ ਇੱਥੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੁਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਲੈਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਯਥਾऽऽਦਰ੍ਸ਼ੇ ਤਥਾऽऽਤ੍ਮਨਿ ਯਥਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇ ਤਥਾ ਪਿਤृਲੋਕੇ । ਯਥਾऽਪ੍ਸੁ ਪਰੀਵ ਦਦृਸ਼ੇ ਤਥਾ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਲੋਕੇ ਛਾਯਾਤਪਯੋਰਿਵ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ

ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿਚ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿਚ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿਚ; ਤੇ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿਚ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪृਥਗ੍ਭਾਵਮੁਦਯਾਸ੍ਤਮਯੌ ਚ ਯਤ੍ । ਪृਥਗੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਾਨਾਂ ਮਤ੍ਵਾ ਧੀਰੋ ਨ ਸ਼ੋਚਤਿ

ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹਾਲਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਗਣਾ ਤੇ ਮਿਟਣਾ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਤਪਤੀ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੁਧਵਾਨ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਮਨੋ ਮਨਸਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਦਧਿ ਮਹਾਨਾਤ੍ਮਾ ਮਹਤੋऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮੁਤ੍ਤਮਮ੍

ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਉੱਚੀ ਬੁਧੀ ਹੈ, ਬੁਧੀ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ।

ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਾਤ੍ਤੁ ਪਰਃ ਪੁਰੁषੋ ਵ੍ਯਾਪਕੋऽਲਿਙ੍ਗ ਏਵ ਚ । ਯਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰਮृਤਤ੍ਵਂ ਚ ਗਚ੍ਛਤਿ

ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨ ਸਂਦृਸ਼ੇ ਤਿष੍ਠਤਿ ਰੂਪਮਸ੍ਯ ਨ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਕਸ਼੍ਚਨੈਨਮ੍ । ਹृਦਾ ਮਨੀषਾ ਮਨਸਾऽਭਿਕ੍ਲृਪ੍ਤੋ ਯ ਏਤਦ੍ਵਿਦੁਰਮृਤਾਸ੍ਤੇ ਭਵਨ੍ਤਿ

ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਦਿਲ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਯਦਾ ਪਞ੍ਚਾਵਤਿष੍ਠਨ੍ਤੇ ਜ੍ਞਾਨਾਨਿ ਮਨਸਾ ਸਹ । ਬੁਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਨ ਵਿਚੇष੍ਟਤੇ ਤਾਮਾਹੁਃ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍

ਜਦੋਂ ਪੰਜੇ ਇੰਦਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹਾਲਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।