ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਨਚਿਕੇਤਾਸ ਨੂੰ, ਯਮ ਨੇ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੌਤਮ, ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਚਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਇੱਛਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਹੋਰ ਸੂਤਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਵਿਅਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਬਾਹਰੀ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਿਵੇਂ, ਹਰ ਜੀਵ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ, ਇਕ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਕ ਅੰਦਰਲਾ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਅਣ-ਅਮਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ, ਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਅਣਵਿਆਖਿਆਤ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਤਾਰੇ; ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ? ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਰੋਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਸਵੱਥਾ ਰੁੱਖ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ ਉਪਰ ਹਨ ਤੇ ਡਾਲੀਆਂ ਹੇਠਾਂ, ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਡਰ, ਉੱਚਾ ਵਿਜਲੀ ਦਾ ਹਥਿਆਰ—ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ, ਸਰੀਰ ਦੇ ਢਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਅਕਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ; ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਵਿਆਕਤ। ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਉਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ-ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਿਸਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦਿਲ, ਵਿਚਾਰ, ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਸਮੇਤ, ਆਰਾਮ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਚਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰੋਕ ਨੂੰ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਚੋਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਵਿਲੀਨਤਾ ਹੈ। ਉਸਨੂੰ ਨਾ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਕਿਵੇਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜੇ ਕੋਈ ਕੇਵਲ 'ਉਹ ਹੈ' ਕਹੇ? ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਉਸਨੂੰ 'ਉਹ ਹੈ' ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਲਾਲਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੰਢ ਇੱਥੇ ਹੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਉਪਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਾਡੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਣ ਉਤਾਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਣ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਦੇ ਹਨ। ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਮਰ ਜਾਣੋ—ਉਸਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਮਰ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੀਤ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਨਚਿਕੇਤਾਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੌਤ-ਰਹਿਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ। 'ਉਹ ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ; ਉਹ ਸਾਡੀ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ; ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੀਏ; ਸਾਡਾ ਅਧਿਐਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਚਾਨਣ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ; ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੀਏ।