ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ, ਸਵੈ-ਅੰਦਰ ਵਿਚਲੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਗੂਠੇ ਵਰਗੀ ਆਤਮਾ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋਤ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਜਿਹੜਾ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਨਮਾ, ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ—ਇੱਕਾਹ ਗੇਟਾਂ ਵਾਲੇ—ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਆਤਮਾ, ਹੰਸ ਵਾਂਗ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ; ਵਾਸੁ ਮਧਯ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ; ਹੋਤ੍ਰ ਯਜਨਾ 'ਤੇ; ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਵਿੱਚ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ; ਉੱਚ ਵਿਚ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ; ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ; ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਗਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਸੱਚ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ—ਸੱਚ, ਮਹਾਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਉਪਰ ਚੁਕਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਨਾਨ੍ਹੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾ ਇੱਥੇ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਣ ਜਾਂ ਅਪਾਨ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜੀਵਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ, ਗੁਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਗੌਤਮਾ। ਕਈ ਜੀਵ ਅਵਤਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਜਣਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ 'ਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਡੋਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਇੱਛਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਸੁੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਉਸ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ, ਇੱਕ ਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ, ਬਾਹਰੀ ਦਾਗਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਦੂਸ਼ਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਜਾ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਅਮਰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾਸਵੰਤਾਂ ਵਿਚ, ਚੇਤਨ ਵਿਚ ਚੇਤਨ, ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ—ਅਵਰਨਣਯ, ਸਰਵੋੱਚ ਆਨੰਦ—ਵਾਂਗ ਸੋਚਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਕੀ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਨਾ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ; ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ? ਉਹ ਚਮਕਦਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾ; ਉਸ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ। ਉਪਰ ਜੜਾਂ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਸਦਾ-ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ਵੱਥਾ ਰੁੱਖ—ਉਹ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੈ; ਉਸ 'ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਉਪਰ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਦੁਆਰਾ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਡਰ, ਉੱਥੇ ਉਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵਜਰ—ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਮੌਤ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਥੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਣਨ ਵਾਲੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਸਵੈ-ਅੰਦਰ; ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਪਿਤਰ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ; ਜਿਵੇਂ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ, ਤਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਠਣਾ ਤੇ ਡੁੱਬਣਾ, ਤੇ ਵੱਖਰੀ ਉਤਪਤੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉੱਚਾ ਬੁੱਧ, ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਉਪਰ ਅਵ੍ਯਕਤ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਉਪਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਉਹਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਉਹ ਦਿਲ, ਸੋਚ, ਤੇ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪਕੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰਵੋੱਚ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਵਜੋਂ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖ ਚੋਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਵਿਲੀਨਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੋਲ, ਮਨ, ਜਾਂ ਅੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਹੇ "ਉਹ ਹੈ"? ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ "ਹੈ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਖੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇੱਥੇ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੰਢ ਇੱਥੇ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸੌ-ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਉਪਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਨਾਡੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ 'ਚ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮਾ, ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ, ਸਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਧੀਰਜ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਕੱਢੋ, ਜਿਵੇਂ ਕਣੀ ਨੂੰ ਡੰਡੇ ਤੋਂ ਕੱਢਦੇ ਹੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮਰ ਜਾਣੋ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਮਰ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ, ਤੇ ਯੋਗ ਦਾ ਪੂਰਾ ਰਾਹ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ, ਅਮਰ। ਜੋ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। "ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇ; ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਵੇ; ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੀਏ; ਸਾਡੀ ਪਾਠ-ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹੋਵੇ; ਅਸੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾ ਕਰੀਏ।