ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਆਪਣੇ ਆਪ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕੁਝ ਗਿਆਨੀ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਫੇਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਸਲ ਆਪ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਬਾਹਰੀ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਜੋ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਸਥਿਰਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਗੰਧ, ਧੁਨ, ਸਪਰਸ਼ ਅਤੇ ਮਿਲਾਪ ਦੇ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਅੰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੋਈ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਆਦਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਿਵਤਾ-ਸਰੂਪ, ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਤਵੇਦਾਸ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਗਰਭਵਤੀ ਮਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗਰਭ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਵਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਇੱਥੇ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹਸਤੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ, ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੀ ਹੈ; ਜੋ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਾਲਕ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹਸਤੀ, ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੋਤ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਉਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਜਿਹੜਾ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਚਾ ਪਾਣੀ ਸੁੱਚੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਗੌਤਮ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਆਤਮਾ ਵੀ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਨਮ ਰਹਿਤ, ਵਕਰੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਰਾਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਦਾ ਲਈ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਉਹ ਹੰਸ ਜੋ ਪਵਿਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਸੂ ਜੋ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਹੋਤ੍ਰੀ ਜੋ ਵੇਦਿਕਾ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਮਹਿਮਾਨ ਜੋ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ ਵਿੱਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਗਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਸੱਚ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ—ਵੱਡਾ ਸੱਚ—ਇਹ ਸਭ ਉਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਹ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਬੌਨੇ ਦਾ ਪੂਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਰਦਾ ਸਾਹ ਜਾਂ ਅਪਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦਾ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਗੌਤਮ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਗੁਪਤ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ ਕੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜੰਮਣ ਲਈ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਚਲ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਸਤੀ ਜੋ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਹੋਰ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪ ਜਾਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵੀ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਸੁਆਮੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਅਸਥਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ, ਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸਰਵੋਚ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਕੀ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉੱਥੇ ਨਾਂ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਨਾਂ ਚੰਨ ਤੇ ਤਾਰੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ ਚਮਕ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਉਪਰ ਜੜਾਂ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਸ਼ਾਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵృਖਸ਼—ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹ ਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੇ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੱਡਾ ਭੈ ਹੈ, ਉੱਚੀ ਉਠੀ ਵਜਰ ਵਾਂਗ—ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਬਲਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ, ਪੰਜਵੇਂ ਵਾਂਗ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਥੇ, ਸਰੀਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦਰਪਣ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀਅਤ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਪਿਤਰ ਲੋਕ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ, ਛਾਂ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਵੱਖਰਾ-ਵੱਖਰਾ ਜਨਮ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਨ ਹੈ; ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਖ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਦਿਲ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਇਕੱਠੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।