ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਰਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਹੱਤਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਰਥ ਦੇ ਸਾਰਥੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰਥ ਦੀ ਰਾਸੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਿਰਕਾਰ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਵਸਤੂਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਹਨ, ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਮਨ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਬੁੱਧੀ ਉੱਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਵਿਅਕਤ ਹੈ; ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਪਰਮ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਕੀ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਪਣੇ ਬੋਲ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: "ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਰਾਹ ਬਹੁਤ ਪਤਲਾ ਹੈ, ਰੇਜ਼ਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ।" ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਛੂਹ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਰੂਪ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵਾਸਨਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਆਦਿ ਹੈ, ਅੰਤ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਥਿਰ ਹੈ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੇ ਸੁਣਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਦੱਸ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪਰਮ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਤਮ-ਜਨਮ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਦਿਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਬਾਹਰਲੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਥੇ ਅਸਥਾਈ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਵਾਸਨਾ, ਧੁਨੀ, ਛੂਹ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ ਦੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਣਵੇਖਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅੰਤ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਦੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਿੱਠੇ ਸੁਖ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਤਪ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਿਵਤਾ-ਸਰੂਪ, ਫੁੰਕ ਨਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਾਤਵੇਦਸ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਰੋਜ਼, ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਉਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਟਿਕੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਉਹ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਪੁਰੁਸ਼, ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਉਹ ਅੱਜ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਕਰਤਵਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦਾ ਆਤਮਾ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਨਮ ਆਤਮਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, "ਗਿਆਰਾਂ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ" ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਹੰਸ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਾਸੁ ਮੱਧ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਹੋਤ੍ਰੀ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਤੇ, ਮਹਿਮਾਨ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਚ ਵਿਚ, ਸਹੀ ਵਿਚ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਗਾਵਾਂ ਤੋਂ, ਸੱਚ ਤੋਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ—ਸੱਚ, ਮਹਾਨ। ਉਹ ਉੱਪਰਲੀ ਸਵਾਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਹੇਠਲੀ ਸਵਾਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠੇ ਬੌਨੇ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਕੀ ਬਚਦਾ ਹੈ? ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਰਤਭੀ ਸਵਾਸ ਜਾਂ ਹੇਠਲੀ ਸਵਾਸ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੀਉਂਦੇ; ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਭਰ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਗੁਪਤ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਤਮਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਗੌਤਮ। ਕਈ ਜੀਵ ਅਵਤਾਰ ਲਈ ਗਰਭ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਸਥਿਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ। ਉਹ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹੋਰ ਸੌਂਦੇ ਹਨ—ਉਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਅੱਖ, ਬਾਹਰਲੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਿਵੇਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਇੱਕ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਾਸਕ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਸੁਖ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਅਸਥਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲਈ, ਚੇਤਨ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਅਮਨ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਅਣਵਿਆਖਿਆ, ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਵਾਂਗ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣਾਂ? ਕੀ ਇਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਉਥੇ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਚੰਦ ਤੇ ਤਾਰੇ; ਇਹ ਬਿਜਲੀਆਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਫਿਰ ਅੱਗ ਕਿਵੇਂ? ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਠਾ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਦੀ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਕਥਾ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹੱਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਅਦਵਿੱਤਤਾ, ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੀ ਅਮੁੱਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।