ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਜਦੋਂ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਲਏ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਲਏ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੱਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਾ ਯੋਗ ਹੈ। ਯਮਰਾਜ ਸੋਚਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁਲ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਯਮਰਾਜ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਨੈਤ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੈ, ਨੈਤ ਅਧਰਮ ਦੇ; ਨੈਤ ਕੀਤੇ ਹੋਏ, ਨੈਤ ਨਾ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦੇ; ਨੈਤ ਜੋ ਹੈ, ਨੈਤ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜੋ ਤੂੰ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਦੱਸ।” ਜਿਸ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਉੱਚਾ ਲਕੜੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਇਹ ਹੈ—‘ਓਮ’। ਇਹ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਆਸਰਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਤੇ ਆਇਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਅਜੰਮਾ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸਦਾ-ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਆਦਿ-ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਆਤਮਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਨੰਦਤ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਆਨੰਦਹੀਨ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜਦ ਕਿ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਬੇਸਰੀਰ ਹੈ; ਅਸਥਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਥਿਰ ਹੈ। ਜਦ ਗਿਆਨਵਾਨ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨਾ ਬਹੁਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਆਪ ਚੁਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਮੰਦ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜੇ ਉਹ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰੀਆ ਭੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਉਸ ਦਾ ਚਟਣ (ਸਵਾਦ) ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਲੋਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਅੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਨਚਿਕੇਤਾ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਛਾਵਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਇੱਕ ਪੁਲ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਵਾਰਥੀ (ਰਾਈਡਰ) ਸਮਝ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥਵਾਹਕ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਲਗਾਮ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰਸਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਘੋੜੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੀ ਭੋਗਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਬੇਲਗਾਮ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਅਣਕਾਬੂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਗਾਮ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵੀ ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਸਮਝ ਰਥਵਾਹਕ ਤੇ ਮਨ ਲਗਾਮ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਉਸ ਉੱਚੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ; ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੈ; ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ; ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸੀਮਾ ਹੈ, ਇਹੀ ਸਰਵੋਚ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦਾ; ਪਰ ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਸਮਝੋ; ਇਹ ਰਸਤਾ ਤੇਜ਼ ਰੇਜ਼ਰ ਦੇ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਨੁਕੀਲਾ ਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਾ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਨਾ ਛੂਹਣਯੋਗ, ਨਾ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਨਾਸ਼ਵਾਨ, ਨਾ ਸਵਾਦ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਸੁਗੰਧੀ, ਆਦਿ-ਅੰਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਛੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੇ ਦੱਸੀ, ਸੁਣੀ ਤੇ ਦੱਸੀ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਭੀ ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜ਼, ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸ਼ਰਾਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੰਤਤਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਜਨਮੇ ਨੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਹਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਅਮਰਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਰ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ, ਸਵਾਦ, ਸੁਗੰਧ, ਧੁਨੀਆਂ, ਛੂਹ, ਤੇ ਮਿਲਣ ਦੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ? ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਾਗਣ ਦੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਮਿੱਠਾਸ ਦਾ ਭੋਗਤਾ, ਜੀਵ, ਨੇੜੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਣਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਆਦਿਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਦਿਵਤਾ-ਸਰੂਪ, ਸਾਹ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਪਤ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਵਲੋਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅੱਗ), ਜਿਵੇਂ ਗਰਭਵਤੀ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਗਰਭ ਨੂੰ ਪਾਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜਾਗਦੇ ਤੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਅੱਗੀ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੈ; ਜੋ ਉੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੀ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਥੇ ਭਿੰਨਤਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਕਥਾ ਯਮਰਾਜ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ, ਉਸਦੇ ਰੂਪ, ਤੇ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ਅਮਰਤਾ ਤੇ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।