ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੁਖਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਨ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੋਨੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਉਲਟ ਅਤੇ ਦੂਰ ਹਨ। ਮੈ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੁਭਾਇਆ ਨਹੀਂ। ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਾਣ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਧਨ ਦੀ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਲੋਕ, ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ," ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੱਤਾ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ; ਬਹੁਤ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ। ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਦਭੁਤ ਹੈ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵੀ; ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਸਤਿ ਬਹੁਤ ਗੁਪਤ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਵੱਖਰੇ, ਪਰਖ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਿਆਕ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਨਚਿਕੇਤਾ, ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਚਾਈ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਹੈ; ਕਾਸ਼ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰਕ ਧਨ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਨਾਸਵੰਤ ਤੋਂ ਨਿਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ। ਨਚਿਕੇਤਾ, ਤੂੰ ਜੋ ਅਗਨਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਨਾਸਵੰਤ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੈਂ ਨਿਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਤੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਸ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਅੰਤਹੀਨਤਾ, ਡਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦਾ ਪਾਰ, ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਸੰਪਨਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਉਹ ਸਭ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਸੱਤਾ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ, ਗੁਪਤ, ਅੰਦਰਲੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣਕੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੁਖਮ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦਾ ਘਰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਤੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ, ਕੀਤੇ-ਨਾ ਕੀਤੇ, ਹੋਏ-ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ—ਤੂੰ ਜੋ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਦੱਸ। ਜਿਸ ਲਕੜੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਤਪ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਚਾਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਲੋਕ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਲਕੜੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਹ "ਓਮ" ਹੈ। ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਅੱਖਰ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਆਸਰਾ ਜਾਣਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਨਾ ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਇਆ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਨਿਤ, ਸਦਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਦੇਹ ਦੇ ਨਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਦੋਨੋ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ; ਉਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੈਠਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੇਟਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਦਿਵਿਆ, ਸੁਖੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਰਹਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੇਹ-ਰਹਿਤ, ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਥਿਰ, ਅਸਥਿਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਆਤਮਾ ਨ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ, ਨ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ, ਨ ਜਿਆਦਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਸਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ; ਉਸਨੂੰ ਆਤਮਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਨੇ ਮਾੜੀ ਕਰਤੂਤ ਛੱਡੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦੀ ਬੁੱਧੀ ਤਰੰਗਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਖਸ਼ਤ੍ਰ ਭੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਉਸਦਾ ਚਟਣ ਹੈ—ਉਸਦੀ ਥਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਲੋਕ ਸਤਕਰਮਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਪੀ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ, ਸਰਵੋਚ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈ ਨਚਿਕੇਤਾ ਯਜਨਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ "ਛਾਂ" ਅਤੇ "ਚਾਨਣ" ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਪਾਰ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪੂਲ ਹੈ; ਨਚਿਕੇਤਾ, ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋਈਏ। ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਵਾਰ, ਦੇਹ ਨੂੰ ਰਥ, ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਰਥ-ਸਵਾਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀ ਜਾਣੋ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰਾਹ ਹਨ; ਆਤਮਾ, ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਭੋਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਅਣ-ਰੋਕਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਅਣ-ਕਾਬੂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਮਨ ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਉਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਮਝ ਹੈ, ਮਨ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਉਹ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਮਝ ਰਥ-ਸਵਾਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਮਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਰਾਹ ਦੇ ਅੰਤ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਹਨ; ਮਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਚਾ; ਬੁੱਧੀ ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ; ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਵਿਆਕਤ ਹੈ; ਅਵਿਆਕਤ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਸੀਮਾ, ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਲਕੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਉਹ ਵਿਰਲੇ, ਤੇਜ਼ ਬੁੱਧੀ, ਸੁਖਮ ਦਰਸ਼ਨ, ਤੇ ਸੁਖਮ ਸਮਝ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਉਠੋ, ਜਾਗੋ, ਗਿਆਨਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸਮਝੋ; ਰਾਹ ਤੇਜ਼, ਰੇਜ਼ਰ ਦੀ ਧਾਰ ਵਾਂਗ, ਔਖਾ ਹੈ—ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਅਵਾਜ਼-ਰਹਿਤ, ਛੂਹ-ਰਹਿਤ, ਰੂਪ-ਰਹਿਤ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਸੁਆਦ-ਰਹਿਤ, ਸਦਾ, ਗੰਧ-ਰਹਿਤ, ਆਦਿ-ਅੰਤ-ਰਹਿਤ, ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਸਥਿਰ—ਉਸਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੇ ਦੱਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਦੱਸ ਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਭਾਵ ਨਾਲ, ਇਸ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸ੍ਰਾਧ ਵੇਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਨੰਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।