ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਯਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਵਾਲ ਰੱਖਿਆ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਯਮ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਵੱਡਾ ਰਾਜ਼ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰਤਾਨਾ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਯਮ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਲੰਮੇ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ-ਪੋਤੇ, ਬਹੁਤ ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਸੋਨਾ, ਘੋੜੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਜਿਤਨੇ ਚਾਹੇ ਉਤਨੇ ਸਾਲ ਜੀਉਣ ਦੀ ਦਾਤ ਮੰਗ ਲੈ।" ਫਿਰ ਯਮ ਨੇ ਆਫਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾਤ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਮੰਗ ਲੈ। ਵਿਖੇ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਮਨ ਚਾਹੇ ਸੁਖ ਮਿਲ ਜਾਣਗੇ।" ਯਮ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਖਾਹਸ਼ਾਂ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਰਥ, ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਾਜ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜੋ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ, ਦਿੱਤਾ। "ਇਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰਮ ਜਾਂ; ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛ।" ਪਰ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਬੁਝ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਜੋ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂਹ 'ਚ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੈ; ਰਥ, ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ—all ਤੇਰੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ, "ਇਨਸਾਨ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਕਦੇ ਰੱਜਦਾ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਲਏ, ਤਾਂ ਦੌਲਤ ਲੈ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਜੀ ਸਕਦੇ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਦਾਤ ਹੈ ਜੋ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇਵੇ।" "ਅਮਰਤਾ ਅਤੇ ਮਰਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਕੌਣ ਸੋਹਣੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਖਾਹਸ਼ ਕਰੇਗਾ?" ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਗਰਲੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ। ਇਹ ਦਾਤ, ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਅੰਦਰ-ਅੰਦਰ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਮੈਂ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।" ਯਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇੱਕ ਚੀਜ਼ 'ਸ਼੍ਰੇਯ' (ਚੰਗਾ) ਹੈ, ਦੂਜੀ 'ਪ੍ਰੇਯ' (ਪਸੰਦੀਦਾ)। ਦੋਨੋ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਚੰਗਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ; ਜੋ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਕਸਦ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਚੰਗਾ ਤੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਦੋਨੋ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਪਰ ਬੁਧੀਮਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਚੰਗਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਪਸੰਦੀਦਾ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਤੇ ਸੰਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।" ਯਮ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, "ਤੂੰ ਇੱਛਿਤ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਦੌਲਤ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ—ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੁਭਾਈਆਂ।" "ਅਗਿਆਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਪੰਡਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਬਾਲਕ, ਲਾਪਰਵਾਹ, ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਪਰਲੋਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਸਮਝਦੇ ਹਨ 'ਇਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ', ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਸ ਦੀ ਸੂਝ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਝਦੇ ਨਹੀਂ। ਵਧੀਆ ਸਿੱਖਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵਧੀਆ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਰਲੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਗਿਆਨ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਜੇ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਸਿੱਖਾਏ, ਚਾਹੇ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵੱਖਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ।" "ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਇਹ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੁਧੀਮਾਨ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਹ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ, ਸੱਚ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈਂ; ਨਚਿਕੇਤਾ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨਕਰਤਾ ਮਿਲੇ, ਇਹ ਚੰਗਾ।" "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਖਜਾਨਾ ਨਸ਼ਵਰ ਹੈ; ਅਮਰਤਾ ਨਸ਼ਵਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਨਚਿਕੇਤਾ, ਜੋ ਅਗਨਿ ਤੂੰ ਨਸ਼ਵਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਅਮਰਤਾ ਵਜੋਂ ਪਾ ਲਿਆ।" "ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਸਾਧਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨੀਂਵ, ਰਿਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਅੰਤਹੀਨਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਦਾ ਪਾਰ, ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ, ਤੇ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਨੀਂਵ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਜੀਵ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਔਖਾ, ਗਹਿਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ, ਅਤਲ, ਪੁਰਾਤਨ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਖ ਤੇ ਦੁਖ ਤਿਆਗ ਦੇਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦਾ ਘਰ ਖੁਲ ਗਿਆ।" "ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਜੋ ਹੈ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣਾ ਹੈ—ਜੋ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ।" "ਉਹ ਲਕੜੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦ, ਤਪ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਚਾਹਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਲਕੜੀ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਹ 'ਓਮ' ਹੈ।" "ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਜੋ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਆਸਰਾ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿਚ ਵਡਿਆਈ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਬੁਧੀਮਾਨ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਨਾ ਕਿਤੇ ਆਉਂਦਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਅਦੀ, ਸਦਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੋਨੋ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਰਦਾ ਹੈ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਵਿਚ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਬੈਠ ਕੇ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੇਟ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਇਲਾਵਾ, ਕੌਣ ਉਸ ਦਿਵਿਆ ਨੂੰ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੁਖ-ਰਹਿਤ ਹੈ?" "ਸਰੀਰਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਸਰੀਰ, ਅਸਥਿਰਾਂ ਵਿਚ ਅਸਥਿਰ, ਵੱਡਾ, ਸਭ ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਇਹ ਆਤਮਾ ਸਿੱਖਣ ਨਾਲ, ਬੁਧੀ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮੰਦ ਕਰਮ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਸੰਯਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ।" "ਜਿਸ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇ ਖਸ਼ਤ੍ਰ ਦੋਨੋ ਭੋਜਨ ਹਨ, ਤੇ ਮੌਤ ਚਟਨੀ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" "ਸੱਚ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ, ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ, ਉਹ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਪੰਜ ਅਗਨੀਆਂ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਲ ਨਚਿਕੇਤਾ ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਤੇ ਚਾਨਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਜੋ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਾਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਪੁਲ ਹੈ—ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਹਮ, ਸਰਵੋਚ; ਜੋ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੇ ਪਾਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਹ ਪਾ ਸਕੀਏ।" "ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਵਾਰ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਥ, ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਰਥਵਾਹ, ਮਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ੀ ਸਮਝ।" "ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਘੋੜੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਰਾਹ ਹਨ; ਆਤਮਾ, ਮਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਭੋਗੀ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਸੰਯਤ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਣਕਾਬੂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਦਾ ਸੰਯਤ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਕਾਬੂ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ, ਉਹ ਉਹ ਹਾਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ; ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਵੱਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਦੌਲਤ, ਤੇ ਆਮ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ, ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਯਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਓਮ, ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਗਹਿਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਅਸਲ ਸੁਖਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਾ ਲਿਆ।