ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਸਨਾਤਨ ਸੱਚ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਮ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਈ। ਯਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ਵੱਥ ਵ੍ਰਿਖ੍ਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਹਨ ਤੇ ਡੱਲੀਆਂ ਥੱਲੇ। ਇਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਇਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ—ਇਹੀ ਉਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਡੀ ਭੈਅਨਕਤਾ ਹੈ, ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਭੈਅ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਅੱਗ ਸੜਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ, ਵਾਯੂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾ ਜਾਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਆਇਨੇ ਵਾਂਗ, ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ, ਗੰਧਰਵ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਛਾਂ ਤੇ ਧੁੱਪ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਲੀਨ ਹੋਣਾ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨ ਹੈ, ਮਨ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਹੱਤੱਤ੍ਵਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ। ਉਸ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਉਹ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਬਤ੍ਰ ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਲਛਣ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ; ਕੋਈ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਦਿਲ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵੀ ਹਿਲਦੀ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨਿਗਰਾਨੀ 'ਯੋਗ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਯੋਗ ਹੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਬੋਲਣ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ, ਨਾ ਅੱਖ ਨਾਲ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਖਦਾ ਹੈ 'ਉਹ ਹੈ'। ਉਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਸੁਰਤ ਵਿੱਚ, 'ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ' ਵਜੋਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ 'ਉਹ ਮੌਜੂਦ ਹੈ' ਵਜੋਂ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚੀ ਹਸਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਛਾਵਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਰਣਹਾਰ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੰਢਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖੁਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਮਰਣਹਾਰ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਸੌ ਇੱਕ ਨਾਡੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਾਡੀ ਸਿੱਧੀ ਸਿਰ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ ਨਾਡੀਆਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਤਮਾ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰ ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਡੌਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਣਕ ਦੀ ਡੰਢੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਲ ਵਾਂਗ ਕੱਢੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਮਰ ਸਮਝੋ—ਉਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਮਰ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਮੌਤ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਯੋਗ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋ ਵੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਦੁਆ ਕਰੀਏ: ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਵੇ, ਸਾਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਵੇ, ਅਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਤਮ ਉੱਦਮ ਕਰੀਏ, ਸਾਡਾ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੀਏ।