ਕਠੋਪਨਿषਦ੍

ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਾ ਤੁਸੀਂ ਹੋ, ਨਾ ਉਮਰ ਦਾ ਭਯ ਹੈ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇਵਤਾ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ, "ਹੇ ਮੌਤ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਸਿਖਾ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸਿਖਾ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਅਮਰਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਵਰ ਹੈ।" ਮੌਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਸੁਣ। ਨਚਿਕੇਤਾ, ਉਹ ਅੱਗ ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਣ। ਅਨੰਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਮਝ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਮੌਤ ਨੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅੱਗ ਸਮਝਾਈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਕਿਹੜੀਆਂ ਇੱਟਾਂ, ਕਿੰਨੀਆਂ, ਕਿਵੇਂ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਇਆ। ਮੌਤ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਅੱਗ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਬਹੁ-ਰੂਪੀ ਹਾਰ ਲੈ ਲੈ।" ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤਿੰਨ ਨਚਿਕੇਤਾ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਨਮ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਵਿਆ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜਨਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਨਚਿਕੇਤਾ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ ਨਚਿਕੇਤਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। "ਇਹ ਤੇਰੀ ਨਚਿਕੇਤਾ ਅੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਦੂਜਾ ਵਰ ਚੁਣਿਆ। ਲੋਕ ਇਹ ਅੱਗ ਤੇਰੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪਛਾਣਣਗੇ। ਹੁਣ ਤੀਜਾ ਵਰ ਚੁਣ।" ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਹੈ—ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਆਖਰ ਮਰਣ ਉਪਰੰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ 'ਉਹ ਹੈ', ਕੁਝ 'ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ'। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਿਖਾ; ਇਹ ਮੇਰਾ ਤੀਜਾ ਵਰ ਹੈ।" ਮੌਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਿਧਾਂਤ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰ ਚੁਣ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛ।" ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਚਰਚਾ ਹੋਈ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਮੌਤ, ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਹ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਵਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ।" ਮੌਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤੇ, ਜੋ ਸੌ ਸਾਲ ਜੀਵਨ ਵਾਲੇ ਹੋਣ, ਅਨੇਕ ਗਾਂ, ਹਾਥੀ, ਸੋਨਾ, ਘੋੜੇ, ਚੁਣ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਰਾਜ ਚੁਣ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੇਕ ਸਰਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਚੁਣ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਰ ਇਹਦੇ ਬਰਾਬਰ ਤੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਧਨ ਤੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਚੁਣ। ਵੱਡੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਬਣ, ਨਚਿਕੇਤਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹਰ ਇੱਛਾ ਦਾ ਭੋਗੀ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।" "ਜੋ ਇੱਛਾਵਾਂ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗ ਲੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸੁੰਦਰੀਆਂ, ਰਥ, ਸੰਗੀਤ-ਯੰਤਰ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਭੋਗ ਲੈ; ਨਚਿਕੇਤਾ, ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਨਾ ਪੁੱਛ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਮਰਤ ਹੈ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਵੀ ਛੋਟਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਹਨ ਰਥ, ਤੇਰੇ ਹਨ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ।" "ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਧਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੇ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖੀਏ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਜੋ ਵਰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੀ ਹੈ।" "ਅਮਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਰਣ ਵਾਲੇ, ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸੁਖ-ਭੋਗ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ।" "ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਹੈ, ਹੇ ਮੌਤ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ—ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੁੰਦਾ—ਉਹ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਵਰ, ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਗਿਆ ਹੈ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਚੁਣਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ।" ਮੌਤ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਨਭਾਵਨ; ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਮਨਭਾਵਨ ਚੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਕੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਦੋਵੇਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਮਨਭਾਵਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਵਿਦਵਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖ ਕੇ, ਵੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚੁਣਦਾ ਹੈ; ਮੂਰਖ ਲਾਭ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਮਨਭਾਵਨ ਚੁਣਦਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਸੁਖਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਧਨ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਮਨੁੱਖ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਅਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਅਨੇਕ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫਸਾਇਆ।" "ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ, ਭਟਕਦੇ, ਪੰਧੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਅੰਨ੍ਹੇ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਪਰਲੋਕ, ਬਾਲਕ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ, ਧਨ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ, ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। 'ਇਹ ਲੋਕ ਹੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ' ਸੋਚਦੇ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਸੁਣਦੇ, ਪਰ ਜਾਣਦੇ ਨਹੀਂ; ਵਧੀਆ ਹੈ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਕਾਬਲ ਹੈ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਵਧੀਆ ਹੈ ਉਹ ਜੋ ਸਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵਿਸ਼ਾ, ਜੇ ਘੱਟ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਇੱਥੇ ਇਕੋ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਖਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ ਹੈ, ਤਰਕ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਗਿਆਨ ਤਰਕ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ; ਇਹ ਦੂਜੇ ਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ, ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੂੰ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਨਚਿਕੇਤਾ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਡੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹੋਵੇ।" "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਨ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ; ਅਮਰਤਾ ਨਾਸਵੰਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਲਈ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਜੋ ਅੱਗ ਤੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ, ਮੈਂ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਜਗਤ ਦੀ ਆਸ, ਆਧਾਰ, ਅਨੰਤ ਯਜਨ, ਡਰ-ਰਹਿਤਤਾ ਦਾ ਪਾਰ, ਵੱਡੀ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਆਧਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਚਿਕੇਤਾ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਹ ਦਿਵਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਡੂੰਘੀ ਖਾਈ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ—ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਵਿਦਵਾਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਸੁਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਕੇ, ਮਰਤ ਮਨੁੱਖ, ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਨਚਿਕੇਤਾ ਦਾ ਘਰ ਖੁੱਲ ਗਿਆ।" "ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਅਧਰਮ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਕੀਤੇ ਤੇ ਨਾ ਕੀਤੇ ਤੋਂ ਵੱਖ, ਹੋਣ ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਖ—ਜੋ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਵੇਖਦਾ, ਉਹ ਦੱਸ।" "ਉਹ ਲਕੜ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂ ਦੱਸਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਤਪ ਦੱਸਦੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਕਰਦੇ—ਉਹ ਲਕੜ ਮੈਂ ਤੇਨੂੰ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਉਹ ਹੈ—'ਓਮ'।" "ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਇਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹਦਾ, ਉਹ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਧਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਰਵੋਚ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਵਿਦਵਾਨ ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ; ਨਾ ਉਹ ਕਿਤੇ ਆਇਆ, ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ ਤੋਂ ਆਇਆ। ਉਹ ਅਜਨਮਾ, ਅਬਿਨਾਸੀ, ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਪੁਰਾਤਨ ਹੈ; ਦੇਹ ਮਰਨ ਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ।" "ਜੇ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਦੂਜਾ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਰ ਗਿਆ, ਦੋਵੇਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਨਾ ਮਾਰਦਾ, ਨਾ ਮਰਦਾ।" "ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਖਮ ਤੋਂ ਵੀ ਸੁਖਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ, ਆਤਮਾ ਜੀਵ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਬੈਠ ਕੇ, ਉਹ ਦੂਰ ਜਾਂਦਾ; ਲੈਟ ਕੇ, ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦਾ। ਮੇਰੇ ਇਲਾਵਾ, ਕੌਣ ਉਹ ਦਿਵਿਆ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖੀ ਤੇ ਸੁਖ ਰਹਿਤ ਹੈ?" "ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇ-ਦੇਹ, ਅਸਥਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਿਰ, ਵੱਡਾ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਮੌਤ ਦੇਵਤਾ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ, ਅਮਰਤਾ, ਤੇ 'ਓਮ' ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਮਝਾਈ। ਨਚਿਕੇਤਾ ਨੇ ਧਨ, ਇੱਛਾਵਾਂ, ਤੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਚੁਣਿਆ। ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਤਮਾ ਅਜਨਮਾ, ਅਬਿਨਾਸੀ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।