କଠୋପନିଷଦ୍

ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଃ ପୁରୁଷୋ ମଧ୍ଯ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠତି । ଈଶାନଂ ଭୂତଭଵ୍ଯସ୍ଯ ନ ତତୋ ଵିଜୁଗୁପ୍ସତେ । ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍

ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ଥିବା ପୁରୁଷ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ବସିଛି; ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍‌ର ଅଧିପତି, ସେ କେବେ ଆତ୍ମାକୁ ଅପମାନ କରେନାହିଁ। ଏହିଏ ସେଠି।

ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠମାତ୍ରଃ ପୁରୁଷୋ ଜ୍ଯୋତିରିଵାଧୂମକଃ । ଈଶାନୋ ଭୂତଭଵ୍ଯସ୍ଯ ସ ଏଵାଦ୍ଯ ସ ଉ ଶ୍ଵଃ । ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍

ଅଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ ଥିବା ପୁରୁଷ, ଧୂମ ନଥିବା ଆଗ୍ନି ଶିଖା ପରି, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍‌ର ଅଧିପତି—ସେ ଆଜି ମଧ୍ୟ, ସେ ଆସନ୍ତାକାଲି ମଧ୍ୟ। ଏହିଏ ସେଠି।

ଯଥୋଦକଂ ଦୁର୍ଗେ ଵୃଷ୍ଟଂ ପର୍ଵତେଷୁ ଵିଧାଵତି । ଏଵଂ ଧର୍ମାନ୍ ପୃଥକ୍ ପଶ୍ଯଂସ୍ତାନେଵାନୁଵିଧାଵତି

ଯେପରି ଦୁର୍ଗମ ପାହାଡ଼ରେ ପଡ଼ିଥିବା ପାଣି ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ବହିଯାଏ, ସେପରି ଯିଏ ଧର୍ମକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖେ, ସେ ସେହିପରି ଅନୁସରଣ କରେ।

ଯଥୋଦକଂ ଶୁଦ୍ଧେ ଶୁଦ୍ଧମାସିକ୍ତଂ ତାଦୃଗେଵ ଭଵତି । ଏଵଂ ମୁନେର୍ଵିଜାନତ ଆତ୍ମା ଭଵତି ଗୌତମ

ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ପଡ଼ିଲେ ସେ ଏକାଟି ହୋଇଯାଏ, ସେପରି, ଗୌତମ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ଜାଣିଲେ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା ଏହିପରି ହୋଇଯାଏ।

ପୁରମେକାଦଶଦ୍ଵାରମଜସ୍ଯାଵକ୍ରଚେତସଃ । ଅନୁଷ୍ଠାଯ ନ ଶୋଚତି ଵିମୁକ୍ତଶ୍ଚ ଵିମୁଚ୍ଯତେ । ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍

ଏକାଦଶ ଦ୍ୱାର ଥିବା ସହରରେ, ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ବାଙ୍କା ମନ ଥିବା ଯିଏ ନିଜକୁ ନିର୍ବିକାର ଭାବେ ରଖେ, ସେ କେବେ ଶୋକ କରେନାହିଁ; ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏହିଏ ସେଠି।

ହଁସଃ ଶୁଚିଷଦ୍ଵସୁରାନ୍ତରିକ୍ଷସଦ୍- ହୋତା ଵେଦିଷଦତିଥିର୍ଦୁରୋଣସତ୍ । ନୃଷଦ୍ଵରସଦୃତସଦ୍ଵ୍ଯୋମସଦ୍ ଅବ୍ଜା ଗୋଜା ଋତଜା ଅଦ୍ରିଜା ଋତଂ ବୃହତ୍

ଶୁଦ୍ଧତାରେ ବସିଥିବା ହଂସ, ମଧ୍ୟଲୋକରେ ବସୁ, ବେଦିରେ ହୋତା, ଘରରେ ଅତିଥି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଉତ୍ତମ ମଧ୍ୟରେ, ନ୍ୟାୟରେ, ଆକାଶରେ, ଜଳରୁ ଜନ୍ମ, ଗାଈଠାରୁ ଜନ୍ମ, ସତ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ, ପାହାଡ଼ଠାରୁ ଜନ୍ମ—ସତ୍ୟ, ବଡ଼।

ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରାଣମୁନ୍ନଯତ୍ଯପାନଂ ପ୍ରତ୍ଯଗସ୍ଯତି । ମଧ୍ଯେ ଵାମନମାସୀନଂ ଵିଶ୍ଵେ ଦେଵା ଉପାସତେ

ଉପରକୁ ପ୍ରାଣକୁ ଉଠାଏ, ଅପାନକୁ ତଳକୁ ଫେରାଏ; ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ବାମନକୁ ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୂଜନ କରନ୍ତି।

ଅସ୍ଯ ଵିସ୍ରଂସମାନସ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଥସ୍ଯ ଦେହିନଃ । ଦେହାଦ୍ଵିମୁଚ୍ଯମାନସ୍ଯ କିମତ୍ର ପରିଶିଷ୍ଯତେ । ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍

ଏହି ଦେହରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ମୁକ୍ତ ହୁଏ—ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ କି? ଏହିଏ ସେଠି।

ନ ପ୍ରାଣେନ ନାପାନେନ ମର୍ତ୍ଯୋ ଜୀଵତି କଶ୍ଚନ । ଇତରେଣ ତୁ ଜୀଵନ୍ତି ଯସ୍ମିନ୍ନେତାଵୁପାଶ୍ରିତୌ

କୌଣସି ମରଣଶୀଳ ଲୋକ ପ୍ରାଣ ବା ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚି ନାହାନ୍ତି; ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଯାହା ଉପରେ ଏହି ଦୁଇଟି ନିର୍ଭର କରେ।

ହନ୍ତ ତ ଇଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଗୁହ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍ । ଯଥା ଚ ମରଣଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଆତ୍ମା ଭଵତି ଗୌତମ

ହେ ଗୌତମ, ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ଆତ୍ମା କିପରି ହୁଏ, ତାହା ମଧ୍ୟ କହିବି।

ଯୋନିମନ୍ଯେ ପ୍ରପଦ୍ଯନ୍ତେ ଶରୀରତ୍ଵାଯ ଦେହିନଃ । ସ୍ଥାଣୁମନ୍ଯେଽନୁସଂଯନ୍ତି ଯଥାକର୍ମ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍

କିଛି ଜୀବ ଦେହ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଶିକ୍ଷା ଅନୁଯାୟୀ ଜଡ଼ ଆକୃତିରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଯ ଏଷ ସୁପ୍ତେଷୁ ଜାଗର୍ତି କାମଂ କାମଂ ପୁରୁଷୋ ନିର୍ମିମାଣଃ । ତଦେଵ ଶୁକ୍ରଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଦେଵାମୃତମୁଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକାଃ ଶ୍ରିତାଃ ସର୍ଵେ ତଦୁ ନାତ୍ଯେତି କଶ୍ଚନ । ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍

ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶୟନ ସମୟରେ ଜାଗ୍ରତ ରହି, ଏକ ପରେ ଏକ ଇଚ୍ଛା ତିଆରି କରେ, ସେଠି ଏହି ପବିତ୍ର ଏକାତ୍ମା, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ଅମୃତ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରିଛି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନି—ଏହିଠାରେ ସେଇ ଅଛନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିର୍ଯଥୈକୋ ଭୁଵନଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ରୂପଂ ରୂପଂ ପ୍ରତିରୂପୋ ବଭୂଵ । ଏକସ୍ତଥା ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା ରୂପଂ ରୂପଂ ପ୍ରତିରୂପୋ ବହିଶ୍ଚ

ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଏକାତ୍ମା ମଧ୍ୟ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ଵାଯୁର୍ଯଥୈକୋ ଭୁଵନଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ରୂପଂ ରୂପଂ ପ୍ରତିରୂପୋ ବଭୂଵ । ଏକସ୍ତଥା ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା ରୂପଂ ରୂପଂ ପ୍ରତିରୂପୋ ବହିଶ୍ଚ

ଯେପରି ଏକ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଏକାତ୍ମା ମଧ୍ୟ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ସୂର୍ଯୋ ଯଥା ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଚକ୍ଷୁଃ ନ ଲିପ୍ଯତେ ଚାକ୍ଷୁଷୈର୍ବାହ୍ଯଦୋଷୈଃ । ଏକସ୍ତଥା ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା ନ ଲିପ୍ଯତେ ଲୋକଦୁଃଖେନ ବାହ୍ଯଃ

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦୃଷ୍ଟି ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବାହ୍ୟ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଏକାତ୍ମା ମଧ୍ୟ, ଜଗତର ଦୁଃଖରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ସେ ବାହ୍ୟ।

ଏକୋ ଵଶୀ ସର୍ଵଭୂତାନ୍ତରାତ୍ମା ଏକଂ ରୂପଂ ବହୁଧା ଯଃ କରୋତି । ତମାତ୍ମସ୍ଥଂ ଯେଽନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ଧୀରାଃ ତେଷାଂ ସୁଖଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ନେତରେଷାମ୍

ଏହି ଏକ ଶାସକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ, ଏକ ଆକୃତିକୁ ବହୁ ଭାବରେ କରନ୍ତି। ଯେ ସାଧୁଜନ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ।

ନିତ୍ଯୋଽନିତ୍ଯାନାଂ ଚେତନଶ୍ଚେତନାନାମ୍ ଏକୋ ବହୂନାଂ ଯୋ ଵିଦଧାତି କାମାନ୍ । ତମାତ୍ମସ୍ଥଂ ଯେଽନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ଧୀରାଃ ତେଷାଂ ଶାନ୍ତିଃ ଶାଶ୍ଵତୀ ନେତରେଷାମ୍

ଅନିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ, ଜଡମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜାଗୃତ, ଏକା ଅନେକଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯେ ସାଧୁଜନ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ।

ତଦେତଦିତି ମନ୍ଯନ୍ତେଽନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ପରମଂ ସୁଖମ୍ । କଥଂ ନୁ ତଦ୍ଵିଜାନୀଯାଂ କିମୁ ଭାତି ଵିଭାତି ଵା

ଏହି ଅବ୍ୟାକ୍ୟା, ପରମ ସୁଖକୁ ସେମାନେ 'ଏହି' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। କିପରି ମୁଁ ଏହାକୁ ଜାଣିପାରିବି? ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ କି?

ନ ତତ୍ର ସୂର୍ଯୋ ଭାତି ନ ଚନ୍ଦ୍ରତାରକଂ ନେମା ଵିଦ୍ଯୁତୋ ଭାନ୍ତି କୁତୋଽଯମଗ୍ନିଃ । ତମେଵ ଭାନ୍ତମନୁଭାତି ସର୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଭାସା ସର୍ଵମିଦଂ ଵିଭାତି

ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏହି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଏହି ଅଗ୍ନି କିପରି? ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିଲେ, ସମସ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ଆଲୋକରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚମକେ।

ଊର୍ଧ୍ଵମୂଲୋଽଵାକ୍ଶାଖ ଏଷୋଽଶ୍ଵତ୍ଥଃ ସନାତନଃ । ତଦେଵ ଶୁକ୍ରଂ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ ତଦେଵାମୃତମୁଚ୍ଯତେ । ତସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକାଃ ଶ୍ରିତାଃ ସର୍ଵେ ତଦୁ ନାତ୍ଯେତି କଶ୍ଚନ । ଏତଦ୍ଵୈ ତତ୍

ଉପରେ ମୂଳ ଓ ତଳେ ଶାଖା ଥିବା ଏହି ଚିରନ୍ତନ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ସେହି ପବିତ୍ର, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ, ସେହି ଅମୃତ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନି—ଏହିଠାରେ ସେଇ ଅଛନ୍ତି।

ଯଦିଦଂ କିଂ ଚ ଜଗତ୍ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଣ ଏଜତି ନିଃସୃତମ୍ । ମହଦ୍ଭଯଂ ଵଜ୍ରମୁଦ୍ଯତଂ ଯ ଏତଦ୍ଵିଦୁରମୃତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି

ଏଠାରେ ଯେ କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣର ଚଳନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଚଳିଛି। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଭୟ, ଏକ ଉଠାଇଥିବା ବଜ୍ର। ଯେମାନେ ଏହିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି।

ଭଯାଦସ୍ଯାଗ୍ନିସ୍ତପତି ଭଯାତ୍ତପତି ସୂର୍ଯଃ । ଭଯାଦିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଵାଯୁଶ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁର୍ଧାଵତି ପଞ୍ଚମଃ

ତାଙ୍କର ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କର ଭୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ, ଭୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁ ଚଳନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ ଦୌଡ଼େ।

ଇହ ଚେଦଶକଦ୍ବୋଦ୍ଧୁଂ ପ୍ରାକ୍ଷରୀରସ୍ଯ ଵିସ୍ରସଃ । ତତଃ ସର୍ଗେଷୁ ଲୋକେଷୁ ଶରୀରତ୍ଵାଯ କଲ୍ପତେ

ଏଠି, ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟତା ନଥାଏ, ତେବେ ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ନେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।

ଯଥାଽଽଦର୍ଶେ ତଥାଽଽତ୍ମନି ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ତଥା ପିତୃଲୋକେ । ଯଥାଽପ୍ସୁ ପରୀଵ ଦଦୃଶେ ତଥା ଗନ୍ଧର୍ଵଲୋକେ ଛାଯାତପଯୋରିଵ ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ

ଯେପରି ଦର୍ପଣରେ, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ; ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନରେ, ସେପରି ପିତୃଲୋକରେ; ଯେପରି ପାଣିରେ, ସେପରି ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ; ଛାୟା ଓ ତାପରେ ଯେପରି, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପୃଥଗ୍ଭାଵମୁଦଯାସ୍ତମଯୌ ଚ ଯତ୍ । ପୃଥଗୁତ୍ପଦ୍ଯମାନାନାଂ ମତ୍ଵା ଧୀରୋ ନ ଶୋଚତି

ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା, ତାଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ଏବଂ ପୃଥକ୍ ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ବୁଝିଛନ୍ତି, ସେ ସାଧୁଜନ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯେଭ୍ଯଃ ପରଂ ମନୋ ମନସଃ ସତ୍ତ୍ଵମୁତ୍ତମମ୍ । ସତ୍ତ୍ଵାଦଧି ମହାନାତ୍ମା ମହତୋଽଵ୍ଯକ୍ତମୁତ୍ତମମ୍

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ମନ, ମନଠାରୁ ଉପରେ ଉତ୍ତମ ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ମହାନ୍ ଠାରୁ ଉପରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ।

ଅଵ୍ଯକ୍ତାତ୍ତୁ ପରଃ ପୁରୁଷୋ ଵ୍ଯାପକୋଽଲିଙ୍ଗ ଏଵ ଚ । ଯଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ମୁଚ୍ଯତେ ଜନ୍ତୁରମୃତତ୍ଵଂ ଚ ଗଚ୍ଛତି

ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ଉପରେ ପୁରୁଷ, ସେ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ଚିହ୍ନ ହୀନ। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ପ୍ରାଣୀ ମୁକ୍ତି ପାଏ ଏବଂ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଅପେକ୍ଷା କରେ।

ନ ସଂଦୃଶେ ତିଷ୍ଠତି ରୂପମସ୍ଯ ନ ଚକ୍ଷୁଷା ପଶ୍ଯତି କଶ୍ଚନୈନମ୍ । ହୃଦା ମନୀଷା ମନସାଽଭିକ୍ଲୃପ୍ତୋ ଯ ଏତଦ୍ଵିଦୁରମୃତାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି

ତାଙ୍କର ରୂପ କେହି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ହୃଦୟ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ମନରେ ଯେଉଁମାନେ ସେଉଁଠି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

ଯଦା ପଞ୍ଚାଵତିଷ୍ଠନ୍ତେ ଜ୍ଞାନାନି ମନସା ସହ । ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ନ ଵିଚେଷ୍ଟତେ ତାମାହୁଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍

ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ମନ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ବୁଦ୍ଧି ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ, ସେତିକିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।