କଠୋପନିଷଦ୍

ଦୂରମେତେ ଵିପରୀତେ ଵିଷୂଚୀ ଅଵିଦ୍ଯା ଯା ଚ ଵିଦ୍ଯେତି ଜ୍ଞାତା । ଵିଦ୍ଯାଭୀପ୍ସିନଂ ନଚିକେତସଂ ମନ୍ଯେ ନ ତ୍ଵା କାମା ବହଵୋଽଲୋଲୁପନ୍ତ

ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦୁହିଁ ଦୂର ଭିନ୍ନ ଓ ବିପରୀତ। ମୁଁ ତୁମକୁ, ନଚିକେତା, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିବା ଭାବେ ଦେଖୁଛି; ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ତୁମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ।

ଅଵିଦ୍ଯାଯାମନ୍ତରେ ଵର୍ତମାନାଃ ସ୍ଵଯଂ ଧୀରାଃ ପଣ୍ଡିତଂମନ୍ଯମାନାଃ । ଦନ୍ଦ୍ରମ୍ଯମାଣାଃ ପରିଯନ୍ତି ମୂଢା ଅନ୍ଧେନୈଵ ନୀଯମାନା ଯଥାନ୍ଧାଃ

ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଭାବି, ମୂଢ଼ ହୋଇ ଏଠୁ ଓଠୁ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଛନ୍ତି; ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଅନ୍ଧକୁ ନେଇଯାଏ।

ନ ସାମ୍ପରାଯଃ ପ୍ରତିଭାତି ବାଲଂ ପ୍ରମାଦ୍ଯନ୍ତଂ ଵିତ୍ତମୋହେନ ମୂଢମ୍ । ଅଯଂ ଲୋକୋ ନାସ୍ତି ପର ଇତି ମାନୀ ପୁନଃ ପୁନର୍ଵଶମାପଦ୍ଯତେ ମେ

ଏହି ପରଲୋକ ଅବିବେକୀ, ଧନ ମୋହରେ ମୁଢ଼ ଓ ଅସାବଧାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। 'ଏହି ଲୋକ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ' ଭାବି, ସେମାନେ ପୁନିପୁନି ମୋର ଅଧୀନରେ ପଡ଼ନ୍ତି।

ଶ୍ରଵଣାଯାପି ବହୁଭିର୍ଯୋ ନ ଲଭ୍ଯଃ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୋଽପି ବହଵୋ ଯଂ ନ ଵିଦ୍ଯୁଃ । ଆଶ୍ଚର୍ଯୋ ଵକ୍ତା କୁଶଲୋଽସ୍ଯ ଲବ୍ଧା ଆଶ୍ଚର୍ଯୋ ଜ୍ଞାତା କୁଶଲାନୁଶିଷ୍ଟଃ

ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନେକ ଲୋକ ଶୁଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନେକ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଅଦ୍ଭୁତ ହେଉଛନ୍ତି ଶିକ୍ଷକ, ଦକ୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ଶିଷ୍ୟ; ଦକ୍ଷ ଶିକ୍ଷକ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷିତ ଜଣେ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ।

ନ ନରେଣାଵରେଣ ପ୍ରୋକ୍ତ ଏଷ ସୁଵିଜ୍ଞେଯୋ ବହୁଧା ଚିନ୍ତ୍ଯମାନଃ । ଅନନ୍ଯପ୍ରୋକ୍ତେ ଗତିରତ୍ର ନାସ୍ତି ଅଣୀଯାନ୍ ହ୍ଯତର୍କ୍ଯମଣୁପ୍ରମାଣାତ୍

ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅପରିପକ୍ୱ ଲୋକ ଦ୍ୱାରା କହିଲେ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ, ଅନେକ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ ମଧ୍ୟ। ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ, ଯଦି ଦକ୍ଷ ଶିକ୍ଷକ ନ ଥାଏ; ଏହି ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଯାହା ତର୍କରେ ଧରିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ।

ନୈଷା ତର୍କେଣ ମତିରାପନେଯା ପ୍ରୋକ୍ତାନ୍ଯେନୈଵ ସୁଜ୍ଞାନାଯ ପ୍ରେଷ୍ଠ । ଯାଂ ତ୍ଵମାପଃ ସତ୍ଯଧୃତିର୍ବତାସି ତ୍ଵାଦୃଙ୍ନୋ ଭୂଯାନ୍ନଚିକେତଃ ପ୍ରଷ୍ଟା

ଏହି ବୁଝିବା ଜିନିଷକୁ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜଣାଇଥାଏ, ସତ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ମିଳେ, ପ୍ରିୟ। ତୁମେ ଏହା ପାଇଛ, ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ ଅଛ; ନଚିକେତା, ତୁମ ପରି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଆମ ପାଖରେ ଆସୁନ୍ତୁ।

ଜାନାମ୍ଯହଂ ଶେଵଧିରିତ୍ଯନିତ୍ଯଂ ନ ହ୍ଯଧ୍ରୁଵୈଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ହି ଧ୍ରୁଵଂ ତତ୍ । ତତୋ ମଯା ନାଚିକେତଶ୍ଚିତୋଽଗ୍ନିଃ ଅନିତ୍ଯୈର୍ଦ୍ରଵ୍ଯୈଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନସ୍ମି ନିତ୍ଯମ୍

ମୁଁ ଜାଣେଁ, ଏହି ଧନ ସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଅସ୍ଥାୟୀ ଜିନିଷ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାୟୀ କିଛି ମିଳେନି। ଏହି କାରଣରୁ, ନଚିକେତା, ତୁମେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ଅସ୍ଥାୟୀ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥାପନ କରିଛ, ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ଥାୟୀ ଭାବେ ପାଇଛି।

କାମସ୍ଯାପ୍ତିଂ ଜଗତଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ କ୍ରତୋରାନନ୍ତ୍ଯମଭଯସ୍ଯ ପାରମ୍ । ସ୍ତୋମମହଦୁରୁଗାଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଧୃତ୍ଯା ଧୀରୋ ନଚିକେତୋଽତ୍ଯସ୍ରାକ୍ଷୀଃ

ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ, ସଂସାରର ଆଧାର, ଯଜ୍ଞର ଅନନ୍ତତା, ଭୟ ନଥିବା ଦିଗ, ବଡ଼ ପ୍ରଶଂସା ଓ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିର ଆଧାର—ଏ ସବୁକୁ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତରେ ଦେଖି, ନଚିକେତା, ତୁମେ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ।

ତଂ ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ଗୂଢମନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଗୁହାହିତଂ ଗହ୍ଵରେଷ୍ଠଂ ପୁରାଣମ୍ । ଅଧ୍ଯାତ୍ମଯୋଗାଧିଗମେନ ଦେଵଂ ମତ୍ଵା ଧୀରୋ ହର୍ଷଶୋକୌ ଜହାତି

ଏହି ଦେବତା ଦୁର୍ଦ୍ଦର୍ଶନ, ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ, ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ରହିଛି, ଅତି ପୁରୁଣା। ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଜାଣି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ସମ୍ପରିଗୃହ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯଃ ପ୍ରଵୃହ୍ଯ ଧର୍ମ୍ଯମଣୁମେତମାପ୍ଯ । ସ ମୋଦତେ ମୋଦନୀଯଁ ହି ଲବ୍ଧ୍ଵା ଵିଵୃତଁ ସଦ୍ମ ନଚିକେତସଂ ମନ୍ଯେ

ଏହି କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ମଣିଷ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନି ଏବଂ ପାଇଲେ, ସେ ଖୁସି ହୁଏ, କାରଣ ସେ ଖୁସି ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ପାଇଛି। ମୁଁ ଭାବେ, ନଚିକେତାଙ୍କର ଘର ଖୋଲିଯାଇଛି।

ଅନ୍ଯତ୍ର ଧର୍ମାଦନ୍ଯତ୍ରାଧର୍ମା- ଦନ୍ଯତ୍ରାସ୍ମାତ୍କୃତାକୃତାତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଭୂତାଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯାଚ୍ଚ ଯତ୍ତତ୍ପଶ୍ଯସି ତଦ୍ଵଦ

ଧର୍ମରୁ ଅଲଗା, ଅଧର୍ମରୁ ଅଲଗା, କରାଯାଇଥିବା ଓ ନ କରାଯାଇଥିବା କାମରୁ ଅଲଗା, ଥିବା ଓ ହେବାକୁ ଥିବା ଜିନିଷରୁ ଅଲଗା—ତୁମେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ସେଥିରେ କହ।

ସର୍ଵେ ଵେଦା ଯତ୍ପଦମାମନନ୍ତି ତପାଁସି ସର୍ଵାଣି ଚ ଯଦ୍ଵଦନ୍ତି । ଯଦିଚ୍ଛନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରନ୍ତି ତତ୍ତେ ପଦଁ ସଂଗ୍ରହେଣ ବ୍ରଵୀମ୍ଯୋମିତ୍ଯେତତ୍

ସମସ୍ତ ବେଦ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କହିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଯାହାକୁ ଉପଦେଶ କରେ, ଯାହାକୁ ପାଇବା ପାଇଁ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି—ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ମୁଁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହୁଛି—ଏହା 'ଓଁ'।

ଏତଦ୍ଧ୍ଯେଵାକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଏତଦ୍ଧ୍ଯେଵାକ୍ଷରଂ ପରମ୍ । ଏତଦ୍ଧ୍ଯେଵାକ୍ଷରଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଯୋ ଯଦିଚ୍ଛତି ତସ୍ଯ ତତ୍

ଏହି ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଅକ୍ଷରଟି ହେଉଛି ପରମ। ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣି, ଯେଉଁ କିଛି ଇଚ୍ଛା କରେ, ସେଠି ପାଏ।

ଏତଦାଲମ୍ବନଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମେତଦାଲମ୍ବନଂ ପରମ୍ । ଏତଦାଲମ୍ବନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ମହୀଯତେ

ଏହି ଆଶ୍ରୟ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ଏହି ଆଶ୍ରୟ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ଆଶ୍ରୟକୁ ଜାଣି, ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମହିମା ପାଏ।

ନ ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ଵା ଵିପଶ୍ଚିନ୍ ନାଯଂ କୁତଶ୍ଚିନ୍ନ ବଭୂଵ କଶ୍ଚିତ୍ । ଅଜୋ ନିତ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଯଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ

ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମରେ ନାହିଁ; ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିନାହିଁ, କାହାରୁ ହେଉନାହିଁ। ଏହା ଅଜ, ନିତ୍ୟ, ଚିରସ୍ଥାୟୀ, ପୁରୁଣା; ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ।

ହନ୍ତା ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହନ୍ତୁଁ ହତଶ୍ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହତମ୍ । ଉଭୌ ତୌ ନ ଵିଜାନୀତୋ ନାଯଁ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ଯତେ

ଯଦି କେହି ଭାବେ ଯେ, ସେ ହତ୍ୟା କରୁଛି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଯେ, ସେ ହତ୍ୟା ହେଉଛି—ତେବେ ଦୁଇଜଣେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି। ଏହା ନ ହତ୍ୟା କରେ, ନ ହତ୍ୟା ହୁଏ।

ଅଣୋରଣୀଯାନ୍ମହତୋ ମହୀଯା- ନାତ୍ମାଽସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ନିହିତୋ ଗୁହାଯାମ୍ । ତମକ୍ରତୁଃ ପଶ୍ଯତି ଵୀତଶୋକୋ ଧାତୁପ୍ରସାଦାନ୍ମହିମାନମାତ୍ମନଃ

ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼, ଏହି ଆତ୍ମା ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମାର ମହିମାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।

ଆସୀନୋ ଦୂରଂ ଵ୍ରଜତି ଶଯାନୋ ଯାତି ସର୍ଵତଃ । କସ୍ତଂ ମଦାମଦଂ ଦେଵଂ ମଦନ୍ଯୋ ଜ୍ଞାତୁମର୍ହତି

ବସିଥିଲେ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ଶୋଇଥିଲେ ସମସ୍ତଠାରେ ଯାଏ। ମୁଁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଏ ଏହି ଆନନ୍ଦ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ଦେବତାକୁ ଜାଣିପାରିବ?

ଅଶରୀରଁ ଶରୀରେଷ୍ଵନଵସ୍ଥେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତମ୍ । ମହାନ୍ତଂ ଵିଭୁମାତ୍ମାନଂ ମତ୍ଵା ଧୀରୋ ନ ଶୋଚତି

ଦେହ ଥିବା ମଧ୍ୟରେ ଦେହହୀନ, ଅସ୍ଥିର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର, ବଡ଼ ଓ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦୁଃଖ କରେନାହିଁ।

ନାଯମାତ୍ମା ପ୍ରଵଚନେନ ଲଭ୍ଯୋ ନ ମେଧଯା ନ ବହୁନା ଶ୍ରୁତେନ । ଯମେଵୈଷ ଵୃଣୁତେ ତେନ ଲଭ୍ଯଃ ତସ୍ଯୈଷ ଆତ୍ମା ଵିଵୃଣୁତେ ତନୂଁ ସ୍ଵାମ୍

ଏହି ଆତ୍ମା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ, ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ବହୁ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମିଳେନାହିଁ। ଯାହାକୁ ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଚୟନ କରେ, ସେଠି ଏହା ମିଳେ; ଏହି ଆତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ରୂପ ଦେଖାଏ।

ନାଵିରତୋ ଦୁଶ୍ଚରିତାନ୍ନାଶାନ୍ତୋ ନାସମାହିତଃ । ନାଶାନ୍ତମାନସୋ ଵାଽପି ପ୍ରଜ୍ଞାନେନୈନମାପ୍ନୁଯାତ୍

ଯେଉଁଠାରେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ, ଏକାଗ୍ର ନୁହେଁ, ମନ ଶାନ୍ତ ନୁହେଁ—ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିହେବ ନାହିଁ।

ଯସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମ ଚ କ୍ଷତ୍ରଂ ଚ ଉଭେ ଭଵତ ଓଦନଃ । ମୃତ୍ଯୁର୍ଯସ୍ଯୋପସେଚନଂ କ ଇତ୍ଥା ଵେଦ ଯତ୍ର ସଃ

ଯାହା ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦୁଇଟି ଖାଦ୍ୟ ହେଉଛି, ମୃତ୍ୟୁ ଯାହାର ପାଇଁ ଉପସୂରଣ—ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, କିଏ ଜାଣିପାରିବ?

ଋତଂ ପିବନ୍ତୌ ସୁକୃତସ୍ଯ ଲୋକେ ଗୁହାଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୌ ପରମେ ପରାର୍ଧେ । ଛାଯାତପୌ ବ୍ରହ୍ମଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି ପଞ୍ଚାଗ୍ନଯୋ ଯେ ଚ ତ୍ରିଣାଚିକେତାଃ

ସତ୍କର୍ମର ଫଳରେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ପିଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ପଞ୍ଚଅଗ୍ନି ଓ ତିନିଟି ନଚିକେତା ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଛାୟା ଓ ରଶ୍ମି କହନ୍ତି।

ଯଃ ସେତୁରୀଜାନାନାମକ୍ଷରଂ ବ୍ରହ୍ମ ଯତ୍ ପରମ୍ । ଅଭଯଂ ତିତୀର୍ଷତାଂ ପାରଂ [https://puranastudy.000space.com/pur_index15/nachiketa.htm ନାଚିକେତଁ] ଶକେମହି

ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେଇ ଅକ୍ଷୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ, ଭୟରହିତତାର ପାରକୁ ଯିବାକୁ ଚାହାଁଥିବାମାନେ, ନଚିକେତା, ଆମେ ସେଠାକୁ ପହଁଚିପାରିବା।

ଆତ୍ମାନଁ ରଥିନଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରଁ ରଥମେଵ ତୁ । ବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ

ଆତ୍ମାକୁ ଗୁଡ଼ିକର ଅଧିନାୟକ ବୋଲି ଜାଣ, ଶରୀରକୁ ଗୁଡ଼ିକର ଗାଡ଼ି ବୋଲି ଜାଣ। ବୁଦ୍ଧିକୁ ଚାଳକ ଏବଂ ମନକୁ ଗାଡ଼ିର ରଶି ବୋଲି ଜାଣ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଁ ସ୍ତେଷୁ ଗୋଚରାନ୍ । ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଗୁଡ଼ିକର ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାବସ୍ତୁ ହେଉଛି ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚାଲିଥିବା ରାସ୍ତା। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଏକତାରେ ଥିବା ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଭୋଗକର୍ତ୍ତା।

ଯସ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ଭଵତ୍ଯଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା । ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯଵଶ୍ଯାନି ଦୁଷ୍ଟାଶ୍ଵା ଇଵ ସାରଥେଃ

ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମନ ସବୁବେଳେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଳକ ପାଖରେ ଦୁଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ଥାଏ।

ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ଭଵତି ଯୁକ୍ତେନ ମନସା ସଦା । ତସ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଵଶ୍ଯାନି ସଦଶ୍ଵା ଇଵ ସାରଥେଃ

ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ମନ ସବୁବେଳେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଚାଳକ ପାଖରେ ଭଲ ଘୋଡ଼ା ଥାଏ।

ଯସ୍ତ୍ଵଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ଭଵତ୍ଯମନସ୍କଃ ସଦାଽଶୁଚିଃ । ନ ସ ତତ୍ପଦମାପ୍ନୋତି ସଂସାରଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି

ଯେଉଁଠାରେ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ, ସେଠାରେ ସେ ଏହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ ନାହିଁ, ପୁନଃଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।