କଠୋପନିଷଦ୍

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः । अनन्दा नाम ते लोकास्तान् स गच्छति ता ददत्

ଯେଉଁ ଗାଈମାନେ ପାଣି ନାହିଁ, ଘାସ ଖାଇ ଶେଷ, ଦୁଧ ଦେଇ ଶେଷ, ଶକ୍ତିହୀନ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଲୋକକୁ ଦିଅନ୍ତି, ସେଠି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ; ଏମିତି ଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକ ଏହି ଦୁଃଖର ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି।

स होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति । द्वितीयं तृतीयं तँ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति

ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋତେ କାହାକୁ ଦେବେ?' ସେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟଥର ପଚାରିଲେ। ପିତା କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଦେଉଛି।'

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः । किँ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति

ଅନେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ, ଅନେକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ମଧ୍ୟମ। ଆଜି ମୋ ପିତା ମୋ ସହ କଣ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି?

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे । सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाजायते पुनः

ପୂର୍ବଜମାନେ କିପରି କରିଥିଲେ ଦେଖ, ପରେ ଆସିବାମାନେ କିପରି କରିବେ ଭଲଭାବରେ ଦେଖ। ଧାନ ଭଳି ମଣିଷ ପକେ, ଧାନ ଭଳି ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉଛି।

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्ब्राह्मणो गृहान् । तस्यैताँ शान्तिं कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम्

ବୈଶ୍ୱାନର ଅଗ୍ନି ଅତିଥି ଭାବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ପାଇଁ ପାଣି ଆଣ।

आशाप्रतीक्षे संगतँ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूँश्च सर्वान् । एतद्वृङ्क्ते पुरुषस्याल्पमेधसो यस्यानश्नन्वसति ब्राह्मणो गृहे

ଆଶା, ଆଶାବାଦ, ସଙ୍ଗତି, ମିଠା କଥା, କାର୍ଯ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ, ପୁଅ ଓ ଗାଈ — ଏସବୁ ଅବିବେକୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ଯାହାଁ ଘରେ ଅତିଥି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନାହାରେ ରହନ୍ତି।

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीर्गृहे मे- ऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः । नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन् स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व

ତିନି ରାତି ଧରି ଆପଣ ମୋ ଘରେ ଅନାହାରେ ଅତିଥି ଭାବେ ରହିଛନ୍ତି, ବ୍ରାହ୍ମଣ। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ମୋ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଏହିକାରଣରୁ, ଆପଣ ତିନିଟି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କରନ୍ତୁ।

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद् वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो । त्वत्प्रसृष्टम् माऽभिवदेत्प्रतीत एतत् त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे

ମୃତ୍ୟୁ, ମୋ ପିତା ଗୌତମ ଶାନ୍ତ ମନରେ, ଭଲ ହୃଦୟରେ, ରାଗ ଛାଡ଼ି ରୁହନ୍ତୁ। ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ସେ ମୋତେ ଚିହ୍ନିବେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କରିବେ। ଏହା ମୋର ପ୍ରଥମ ଆଶୀର୍ବାଦ।

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः । सुखँ रात्रीः शयिता वीतमन्युः त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम्

ଯେପରି ପୂର୍ବେ ଥିଲେ, ତେଣୁ ଆଉଦ୍ଦାଳକି ଆରୁଣି, ମୋ ପିତା, ଆପଣ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ପରେ, ପୁନି ସେହିପରି ହେବେ, ଶାନ୍ତ ମନରେ, ଆନନ୍ଦରେ ରାତି କଟାଇବେ, ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖରୁ ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହେବେ।

स्वर्गे लोके न भयं किंचनास्ति न तत्र त्वं न जरया बिभेति । उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

ସ୍ୱର୍ଗରେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଆପଣ ନାହାନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଭୟ ନାହିଁ। ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଶେଷ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଲୋକ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

स त्वमग्निँ स्वर्ग्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि त्वँ श्रद्दधानाय मह्यम् । स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद् द्वितीयेन वृणे वरेण

ମୃତ୍ୟୁ, ମୋତେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ଅଗ୍ନି ବିଧି ଶିଖାଅନ୍ତୁ। ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶୁଣିବି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଅମରତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି। ଏହା ମୋର ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶୀର୍ବାଦ।

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ग्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन् । अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम्

ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଭଲଭାବରେ ଶୁଣ। ନାଚିକେତା, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯିବା ଅଗ୍ନିକୁ ଜାଣିଛି। ଅନନ୍ତ ଲୋକ ଲାଭ ଓ ତାହାର ଆଧାର ଜାଣ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ଗୁହାରେ ଥିବା ଅର୍ଥକୁ ବୁଝ।

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा । स चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तं अथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः

ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କୁ ଲୋକର ଆଦି ଅଗ୍ନି ବିଷୟରେ, କେଉଁଠି, କେତେ ଇଷ୍ଟକା, କିପରି ରଖିବା, ସବୁ କହିଦେଲେ। ନାଚିକେତା ମଧ୍ୟ ଯେପରି ଶିଖିଥିଲେ, ସେହିପରି କହିଲେ। ତାପରେ ମୃତ୍ୟୁ ଖୁସି ହୋଇ ପୁଣି କହିଲେ।

तमब्रवीत् प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः । तवैव नाम्ना भविताऽयमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण

ମହାନ ଆତ୍ମା ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ଆଜି ଏଠାରେ ତୁମକୁ ଆଉ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉଛି। ଏହି ଅଗ୍ନି ତୁମ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେବ। ଏହି ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଶୃଙ୍ଖଳ ନିଅ।'

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धिं त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू । ब्रह्मजज्ञं देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाँ शान्तिमत्यन्तमेति

ଯେଉଁଠି ତିନିଟି ନାଚିକେତା ଅଗ୍ନି, ତିନିପ୍ରକାର କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବାଯାଏ। ବ୍ରହ୍ମାର ଜନ୍ମ ଥିବା ଦେବତାଙ୍କୁ ଜାଣି, ପ୍ରଶଂସା କରି, ସେ ଶାଶ୍ୱତ ଶାନ୍ତିକୁ ପାଏ।

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा य एवं विद्वाँश्चिनुते नाचिकेतम् । स मृत्युपाशान् पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके

ଯେଉଁଠି ତିନିଟି ନାଚିକେତା ଅଗ୍ନିକୁ ଜାଣି, ଏହିପରି ବୁଝି ଏବଂ ନାଚିକେତାକୁ ସ୍ଥାପନ କରେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନକୁ ଦୂର କରି, ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱର୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରେ।

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वर्ग्यो यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण । एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासः तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व

ଏହି ହେଉଛି ତୁମର ନାଚିକେତା ଅଗ୍ନି, ଯାହାକୁ ତୁମେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଭାବେ ଚୟନ କରିଛ। ଲୋକେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ତୁମ ନାମରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବେ। ନାଚିକେତା, ଏବେ ତୃତୀୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କର।

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्ये- ऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके । एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः

ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିଆରା ସନ୍ଦେହ ଅଛି—କିଏ କହେ, 'ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେ ଅଛନ୍ତି', ଆଉ କିଏ କହେ, 'ନାହାନ୍ତି'। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆପଣ ମୋତେ ଶିଖାନ୍ତୁ, ଏହି ହେଉଛି ମୋର ତୃତୀୟ ବର।

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा न हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः । अन्यं वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम्

ଏହି କଥାକୁ ଆଗରୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଥର ଚର୍ଚ୍ଚା କରିଛନ୍ତି; ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମକୁ ବୁଝିବା ସହଜ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ଚାହିଁବା, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଆମେ ପଡ଼ିବାକୁ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं च मृत्यो यन्न सुज्ञेयमात्थ । वक्ता चास्य त्वादृगन्यो न लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित्

ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାରେ ସନ୍ଦେହ କରିଥିଲେ; ଆପଣ, ମୃତ୍ୟୁଦେବ, କହୁଛନ୍ତି ଏହା ସହଜରେ ବୁଝିବା ଯାଏ ନାହିଁ। ଆପଣ ପରି ଶିକ୍ଷକ ଅନ୍ୟ କେହି ମିଳିବେ ନାହିଁ; ଏହି ବର ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବର ନାହିଁ।

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्वा बहून्पशून् हस्तिहिरण्यमश्वान् । भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं च जीव शरदो यावदिच्छसि

ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ବିଶିଷ୍ଟ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ, ଅନେକ ଗାଈ, ହାତୀ, ସୁନା, ଘୋଡ଼ା ଚାହିଁବା। ପୃଥିବୀରେ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ଚାହିଁବା, ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ଯେତେ ଦିନ ଚାହଁ, ସେତେ ଦିନ ଜୀବନ୍ତ ରୁହ।

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां च । महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि

ଯଦି ତୁମେ ଏହା ସମାନ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବରକୁ ଭାବ, ଧନ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଚାହିଁବା। ବଡ଼ ଭୂମିର ମାଲିକ ହେବା, ନଚିକେତା; ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଭୋଗୀ କରିଦେବି।

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान् कामाँश्छन्दतः प्रार्थयस्व । इमा रामाः सरथाः सतूर्या न हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः । आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः

ମନୁଷ୍ୟଲୋକରେ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଇଚ୍ଛା, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ମାନି ଚାହିଁବା। ଏଠି ରହିଛି ରମଣୀମାନେ, ରଥ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ସହିତ; ଏପରି ଜିନିଷ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇନଥାନ୍ତି। ଏମାନେ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛନ୍ତି, ଏମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦ କର; ନଚିକେତା, ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ପଚାରିବା ଛାଡ଼।

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत् सर्वेंद्रियाणां जरयंति तेजः । अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते

ମନୁଷ୍ୟର ଯାହାକି କାଲି ଶେଷ ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତିକୁ କ୍ଷୟ କରେ। ସମସ୍ତ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଅତି ଅଳ୍ପ; ତୁମର ହେଉଛି ଏହି ରଥ, ତୁମର ହେଉଛି ନୃତ୍ୟ ଓ ଗୀତ।

न वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा । जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः स एव

ଧନରେ କେହି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖିଲେ ଧନ ପାଇପାରିଥାନ୍ତି। ତୁମେ ଯେତେ ଦିନ ଚାହଁ, ସେତେ ଦିନ ଜୀବନ୍ତ ରହିପାରିବା। କିନ୍ତୁ ମୋର ଯେଉଁ ବର ଆବଶ୍ୟକ, ସେଠାରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ।

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन् । अभिध्यायन् वर्णरतिप्रमोदान् अतिदीर्घे जीविते को रमेत

ଅମର ଓ ଅକ୍ଷୟଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ପାଇ, ଜରାଶୀଳ ମନୁଷ୍ୟ ଅସ୍ଥାୟୀ ଜଗତରେ ରହି, ଏହାକୁ ଜାଣି, ରୂପ ଓ ଭୋଗରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ମାନିପାରିବ?

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्साम्पराये महति ब्रूहि नस्तत् । योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते

ଯାହାକୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଅଛି, ହେ ମୃତ୍ୟୁ, ଏହି ମହା ପରଲୋକ ବିଷୟରେ ଆମକୁ କହନ୍ତୁ। ଏହି ଗୁପ୍ତ ବରକୁ ନଚିକେତା ଚୟନ କରୁଛି; ଏହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ।

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेय- स्ते उभे नानार्थे पुरुषँ सिनीतः । तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य उ प्रेयो वृणीते

ଏକଟି ହେଉଛି ଶ୍ରେୟସ୍, ଆଉ ଏକଟି ହେଉଛି ପ୍ରେୟସ୍; ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଆସେ। ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଶ୍ରେୟସ୍ ବାଛେ, ସେ ଭଲ ହୁଏ; ଯିଏ ପ୍ରେୟସ୍ ବାଛେ, ସେ ଲକ୍ଷ୍ୟରୁ ଦୂରେଇଯାଏ।

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतः तौ सम्परीत्य विविनक्ति धीरः । श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमाद्वृणीते

ଶ୍ରେୟସ୍ ଓ ପ୍ରେୟସ୍ ଦୁହିଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସେ; ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଏମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ବିଭେଦ କରନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ପ୍ରେୟସ୍ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେୟସ୍ ବାଛନ୍ତି; ମୂର୍ଖ ଲୋକେ ଲାଭ ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରେୟସ୍ ବାଛନ୍ତି।