ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ—ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମା କିପରି ହୁଏ—ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଓ ଗୌତମ। କିଛି ଜୀବ ନୂତନ ଦେହ ପାଇଁ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଆଉ କିଛି ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳନଶୀଳ ଶରୀରରେ ଯାଆନ୍ତି। ଯିଏ ଏକ ଆଶା ପରେ ଆଉ ଏକ ଆଶା ସୃଷ୍ଟି କରି ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଅଁଥିବାବେଳେ ସଚେତନ ରହେ, ସେଇ ପବିତ୍ର, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ଅମୃତ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ସେଉଁଠି ଅଟୁଟ ଅଛି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନି—ଏହିଁ ସେଇ। ଯେମିତି ଏକ ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେମିତି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ଏକ ହୋଇ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ। ଯେମିତି ପବନ, ଏକ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ସେମିତି ଅନ୍ତରାତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଏକ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଚକ୍ଷୁ, ବାହ୍ୟ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏନି, ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଉପରେ ଅତିତ, ସେ କେବେ ଦୂଷିତ ହୁଏନି। ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଏକ ଅଧିପତି, ଏକ ଆକୃତିକୁ ଅନେକ ଭାବରେ ବିକାଶ କରେ—ଯେଉଁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଅନିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ନିତ୍ୟ, ଚେତନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଚେତନ, ଅନେକଙ୍କୁ ଆଶା ଦେଇଥିବା ଏକମାତ୍ର—ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ଅଛି, ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହିକୁ ଅବ୍ୟାଖ୍ୟାନୀୟ, ପରମାନନ୍ଦ ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି। କିପରି ଏହିକୁ ଜାଣିପାରିବି? ଏହା ଜ୍ଵଳିଛି କି ନାହିଁ? ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜ୍ଵଳେନି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବିଜୁଳି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ତାହେଲେ ଏହି ଅଗ୍ନି କେମିତି? ଏହି ଜ୍ଵଳନ୍ତି, ତାହାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଵଳନ୍ତି; ଏହି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ। ଏହି ସଂସାରୀ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ, ଯାହାର ମୂଳ ଉପରକୁ ଏବଂ ଶାଖା ତଳକୁ, ଏହା ନିତ୍ୟ। ସେଇ ପବିତ୍ର, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେଇ ଅମୃତ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କୁ ଆଧାର କରିଛି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେନି—ଏହିଁ ସେଇ। ଏଠାରେ ଯେଉଁକିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣରେ ଚଳିତ। ଏହା ଏକ ଭୟଙ୍କର, ଉତ୍ତୋଳିତ ବଜ୍ର ଭଳି। ଯିଏ ଏହିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଅମୃତ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ଭୟ କରି ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ ଚଳନ୍ତି। ଯଦି କେହି ଏଠି, ଦେହ ପଡିବା ପୂର୍ବରୁ, ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରେନି, ସେ ସୃଷ୍ଟିର ଲୋକରେ ଶରୀର ଧାରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ। ଦର୍ପଣରେ ଯେପରି ଚିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମାରେ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ଯେପରି ପିତୃଲୋକ, ପାଣିରେ ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକ, ଛାୟା-ପ୍ରକାଶରେ ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମଲୋକ। ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା, ତାଙ୍କର ଉଦୟ-ଅସ୍ତମୟ, ଓ ଅଲଗା ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଜାଣେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମନ, ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଉଚ୍ଚ ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ମହାତ୍ମା, ମହାତ୍ମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଅବ୍ୟକ୍ତ। ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ, ଚିହ୍ନହୀନ। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅମୃତତ୍ୱ ଲାଭ କରେ। ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଚକ୍ଷୁରେ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ, କେହି ତାଙ୍କୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେନି। ହୃଦୟ, ଚିନ୍ତା, ମନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ଧରାଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, ଲୋକେ ଅମୃତ ହୁଏ। ଯେବେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି କମ୍ପିତ ହୁଏନି, ସେହିକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ସମୟରେ ଜନ ଜାଗୃତ ରହେ, କାରଣ ଯୋଗ ହେଉଛି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ମୂଳ। ତାଙ୍କୁ କଥା, ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ କରିହେବ ନାହିଁ। 'ସେ ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ଯିଏ କହେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବ। ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ରୂପରେ, ସ୍ବରୂପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରିବା ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ସ୍ବରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେବେ ହୃଦୟରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଆଶା ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ମରଣଶୀଳ ଅମୃତ ହୁଏ, ସେଠି ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଯେବେ ହୃଦୟର ସମସ୍ତ ଗଠି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ମରଣଶୀଳ ଅମୃତ ହୁଏ—ଏହିଁ ଏହି ଶିକ୍ଷା। ହୃଦୟର ଏକଶେ ଏକ ନାଡ଼ୀ ଅଛି; ତା'ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଶୀର୍ଷକୁ ଯାଏ।