ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଉପାଦେଶରେ, ଆତ୍ମାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି । ଏଠାରେ କୁହାଯାଉଛି, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଇପାରେ, ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ । ଯିଏ ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ଅଙ୍ଗୁଳି ପରିମାଣର ଏକ ପୁରୁଷ ରୂପେ, ନିଜ ଅନ୍ତଃସ୍ଥଳରେ ବସିଛି—ଏହି ପୁରାତନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସ୍ୱାମୀ, ସେ କେବେ କିଛିଠାରୁ ଭୟ ପାଏ ନାହିଁ । ଏହି ଆତ୍ମା ଅଙ୍ଗୁଳି ପରିମାଣର, ଧୂଆଁ ବିନା ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ପ୍ରଭାମୟ, ସେ ଏଇ ଦିନ ଓ ପରେ ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଆତ୍ମା । ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ରେ ପାଣି ଢେଲିଲେ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ହେଉଛି, ସେପରି ଯେଉଁଠାରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଲୋକମାନେ ସେହିଭଳି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀ ଜଣଙ୍କର ଆତ୍ମା ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏପରି ଏକତାରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ଏହି ଦେହ ଏକ ଗାର୍ହପତ୍ୟ ନଗର ପରି, ଯାହାର ଗ୍ୟାରୋଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି । ଏଠାରେ ଅଜନ୍ମା, ଟେଢ଼ା ମନବଳିଆ ଆତ୍ମା ନିଜକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି, ସେ କେବେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ମୁକ୍ତ । ସେହି ହଁସ ପରି ଶୁଦ୍ଧତାରେ ବସିଥାଏ, ମଧ୍ୟଭାଗରେ ବସୁ, ବେଦିରେ ହୋତା, ଘରରେ ଅତିଥି, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମିକ ମଧ୍ୟରେ, ଆକାଶରେ, ଜଳରୁ, ଗାଈଁରୁ, ସତ୍ୟରୁ, ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହି ହେଉଛି ମହାସତ୍ୟ । ଏହି ପୁରୁଷ ପ୍ରାଣକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଏ ଓ ଅପାନକୁ ତଳକୁ ପଠାଏ, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ମଧ୍ୟସ୍ଥ ଅଙ୍ଗୁଳି ପରିମାଣର ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଦେଇ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତି ପାଏ, ତେବେ ଏଠି କ'ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ? ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଆତ୍ମା । ମଣିଷ କେବଳ ପ୍ରାଣ ବା ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚି ନଥାଏ, ସେମାନେ ତାହା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପରେ ବଞ୍ଚନ୍ତି । ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମା କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଗୌତମ । କିଛି ଜୀବ ଦେହ ପାଇଁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଜଡ଼ ଆକୃତିରେ ଯାନ୍ତି । ଯିଏ ଏହି ଆତ୍ମା ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷା ସୃଷ୍ଟି କରି ଅନ୍ୟମାନେ ସୋଇଥିବା ବେଳେ ଜାଗି ରହେ—ସେ ହିଁ ପବିତ୍ର, ସେ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ଅମୃତ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସେଉଁପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବଲମ୍ବିତ, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଆତ୍ମା । ଏକ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଏକା ହୋଇ ଭିତରେ ବାହାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ । ବାୟୁ ବି ଏହିପରି, ଏକା ହୋଇ ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ଏକମାତ୍ର ଶାସକ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ, ଏକ ଆକୃତିକୁ ବହୁ ଆକୃତି କରିଥାଏ—ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ । ସେ ଅନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ନିତ୍ୟ, ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଚେତନ, ବହୁଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ଦେଇଥିବା ଏକମାତ୍ର; ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ତରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତି ଅଛି । ଲୋକେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ, ପରମାନନ୍ଦ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି; ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କିପରି ଜଣାଯିବ? ସେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କି ନାହିଁ? ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ବିଦ୍ୟୁତ ବା ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହି ଆତ୍ମା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ । ଏହି ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ବୃକ୍ଷ ମୂଳ ଉପରେ, ସାଖା ତଳେ—ଏହି ଅବିନାଶୀ ବୃକ୍ଷର ମୂଳ ହେଉଛି ସେଇ ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ; ତାଙ୍କୁ ଉପରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ଭରସା କରିଛି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ । ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ଏହି ଏକ ଭୟାନକ ସମ୍ବେଦନାରେ, ଏକ ଉତ୍ତୋଳିତ ଅସି ପରି, ଏହି ଜ୍ଞାନ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ଅମର ହୁଅନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଭୟରେ ଅଗ୍ନି ଜଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଆଦେଶ ପାଳନ କରନ୍ତି । ଯଦି ଏଠି ଦେହ ଛାଡ଼ିବା ପୂର୍ବରୁ ତାଙ୍କୁ ଜଣାଯିବ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିର ଜଗତରେ ଯାଏ । ଆତ୍ମାକୁ କେବେ ଦର୍ପଣରେ ନିଜ ପରିଚୟ ପରି, ସ୍ଵପ୍ନରେ ପିତୃଲୋକରେ, ଜଳରେ ଗନ୍ଧର୍ବଲୋକରେ, ଛାୟା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ଦେଖାଯାଏ । ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା, ତାଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ତାଙ୍କର ଅଲଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ବୁଝନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ମନ, ମନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ବୁଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ଏହି ମହତ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ଅବ୍ୟକ୍ତ । ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଲକ୍ଷଣହୀନ ପୁରୁଷ; ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ, ଜୀବ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ । ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ନୁହେଁ, କେହି ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ; ହୃଦୟ, ଚିନ୍ତା, ମନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଯାଏ । ଯିଏ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମରତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ପାଞ୍ଚ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ ସହିତ, ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ । ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମକୁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ; ସେ ସମୟରେ ଜାଗ୍ରତ ରୁହିବା ଦରକାର, କାରଣ ଯୋଗ ହେଉଛି ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟର ମୂଳ । ତାଙ୍କୁ କଥା, ମନ, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ; 'ସେ ଅଛନ୍ତି' ବୋଲି ଯିଏ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ସେଉଁପରେ ଜାଣିପାରେ ।