ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଉପନିଷଦର କଥାରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ପ୍ରଭୁ ସଂସାରର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହାଫଳରେ ସାଧାରଣ ଲୋକେ ସବୁବେଳେ ବାହ୍ୟ ବିଷୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ନିଜ ମନ ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଜ୍ଞାନୀ, ଅମୃତତ୍ୱ କୁ ଅଭିଲାଷା କରି, ନିଜର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାନ୍ତି, ଏବଂ ଉପଲବ୍ଧି କରନ୍ତି ନିଜର ଆତ୍ମାକୁ। ଏଠାରେ ଅବିବେକୀ ଶିଶୁମାନେ ବାହ୍ୟ ଭୋଗବିଲାସର ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁର ବିସ୍ତୃତ ଜାଳରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ ଜାଣନ୍ତି ଯେ ସତ୍ୟ ସ୍ବରୂପ ଅମୃତତ୍ୱ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଏହି ଅସ୍ଥିର ଦୁନିଆରେ ସ୍ଥାୟୀ କିଛି ଖୋଜିବା ଅବିବେକ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭୋଗକୁ ଜାଣିପାରୁ—ସେଇ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭୂତି ସମ୍ଭବ। ଏହା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଅଛି କି? ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଯିଏ ସ୍ଵପ୍ନ ଏବଂ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଶେଷକୁ ଦେଖିପାରେ, ସେ ମହାନ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି ଥିବା ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି ସୋକ କରେନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ରସର ଭୋକ୍ତା, ନିକଟରେ ଥିବା ଚେତନା, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ସେ କେବେ କିଛିରୁ ଭୟଭିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା ତପସ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଜଳ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ବସିଛନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଯିଏ ଦେବୀ ଆଦିତି ସ୍ୱରୂପେ ପ୍ରାଣ ସହ ଉଦିତ ହୁଏ, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଠାରେ ବସିଥାଏ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଯାହାକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି—ସେଇ ଆତ୍ମା ନିଜେ ସତ୍ୟ। ବନର ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଜାତବେଦା ଅଗ୍ନି, ଗର୍ଭିଣୀ ନାରୀମାନେ ଯେପରି ଗର୍ଭକୁ ସ୍ନେହ କରନ୍ତି, ସେପରି ଆଗ୍ନିକୁ ଦିନେ ଦିନେ ଜାଗ୍ରତ ଏବଂ ହୋମ ଦେଇଥିବା ଲୋକେ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହୁଏ ଏବଂ ସେଠାକୁ ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଯାହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି—କେହି ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଏଠାରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି; ସେଠି ଯାହା ଅଛି, ଏଠି ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଯିଏ ଏଠି ଭିନ୍ନତା ଦେଖେ, ସେ ପୁନି ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧି କରାଯାଏ; ଏଠି କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯିଏ ଏଠି ଭିନ୍ନତା ଦେଖେ, ସେ ପୁନି ପୁନି ମୃତ୍ୟୁ ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ। ଆତ୍ମା ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାରରେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ; ସେ କେବେ କିଛିରୁ ଭୟଭିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଅଙ୍ଗୁଠି ଆକାରର ଏହି ପୁରୁଷ, ଧୂମ ଛଡ଼ା ଅଗ୍ନି ଶିଖା ପରି, ସମସ୍ତ ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ; ସେ ଆଜି ଅଛନ୍ତି, ସେ କାଲି ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଜଳ ଢାଳିଲେ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଜଣେ ଜଣେ କର୍ମକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳରେ ମିଶିଗଲେ ଯେପରି ଏକ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକାତ୍ମ ହୁଏ। ଏହି ଦେହର ଏଗାରଟି ଦ୍ୱାର ଥିବା ସହର ମଧ୍ୟରେ, ଅଜନ୍ମା ଆତ୍ମା ତାଙ୍କୁ ନିଜେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ମନ ଏକାଠି ହୋଇ, ସେ ବିପଦରେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱାଧୀନ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ରତାରେ ବସିଥିବା ହଂସ, ମଧ୍ୟଲୋକରେ ବସୁ, ଯଜ୍ଞବେଦିରେ ହୋତୃ, ଘରେ ଅତିଥି, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା, ଉତ୍ତମମାନେ, ଧର୍ମ ଓ ଆକାଶରେ, ଜଳ ଜନ୍ମା, ଗାଉର ଜନ୍ମା, ସତ୍ୟର ଜନ୍ମା, ପାହାଡ଼ର ଜନ୍ମା—ସେଇ ମହାସତ୍ୟ। ସେ ପ୍ରାଣକୁ ଉପରେ ଉଠାନ୍ତି, ଅପାନକୁ ତଳକୁ ପଠାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଏହି ବାମନକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି ଯିବା ବେଳେ ଆତ୍ମା ମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଠି କ'ଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ? ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। କେହି ପ୍ରାଣ ବା ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚନ୍ତି ନାହିଁ; ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନକୁ ଚାଲାଏ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁପରେ ଆତ୍ମା କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଗୌତମ। କିଛି ଜୀବ ଦେହ ପାଇଁ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, କିଛି ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଷ୍ଟିର ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ପରେ ଇଚ୍ଛା ସୃଷ୍ଟି କରି, ସମସ୍ତ ଶୟନରେ ଜାଗ୍ରତ ରହିଥାଏ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ, ସେ ଅମୃତ; ସମସ୍ତ ଲୋକ ତାଙ୍କରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, କେହି ତାଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ସେଇ ସତ୍ୟ। ଏକ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସଂସାରରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭିତରେ ଏକା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏକ ପବନ ଯେପରି ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଭିତରେ ବାହାରେ ଏକା, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ସମସ୍ତ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ ଅନ୍ୟର ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଜଗତର ଦୁଃଖରେ ଦୂଷିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ସମସ୍ତ ଆପଦ ଉପରେ ଅତିତ। ଏହି ଏକ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଏକ ଶାସକ, ଏକ ରୂପକୁ ଅନେକ ଭାବେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ନିଜରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଆନନ୍ଦ ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଅନିତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଚିରନ୍ତନ, ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଚେତନ, ଅନେକଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛା ଦେଇଥିବା ଏହି ଏକା; ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ନିଜରେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଶାନ୍ତି ଅଛି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଲୋକେ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ, ପରମ ଆନନ୍ଦ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି। କିପରି ଏଠାରେ ଜାଣିବି? ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ନୁହେଁ? ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଜାଗର କରେନାହିଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ବିଜୁଳି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ଅଗ୍ନି କିପରି?