ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଉପାଦେଶ ଏକ ପବିତ୍ର କଥାରେ ଏମିତି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି—ଯେଉଁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅଟୁଟ ମନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ରଖିଥାନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ର ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି, ଏକ ଅଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଥାନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିକୁ ରଥୀ ଭାବେ ଏବଂ ମନକୁ ରଥର ରାଶି ଭାବେ ଯେଉଁ ଜଣେ ନିୟମିତ କରିପାରିବେ, ସେ ଏହି ଜୀବନ ମାର୍ଗର ଶେଷକୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେବେ—ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ବିଷ୍ଣୁ ପଦକୁ ପହଁଚିବେ। ଏଠାରେ ଏକ ଅନୁକ୍ରମ ଦେଖାଯାଏ—ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପକରଣ ଠାରୁ ବସ୍ତୁ ଉଚ୍ଚ, ବସ୍ତୁଠାରୁ ମନ ଉଚ୍ଚ, ମନଠାରୁ ବୁଦ୍ଧି ଉଚ୍ଚ, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ମହାତ୍ମା ଉଚ୍ଚ। ମହାତ୍ମାଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉପରି, ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପୁରୁଷ ଉପରି, ଏହି ପୁରୁଷଠାରୁ ଉପରି କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ହିଁ ସୀମା, ଏହି ହିଁ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୁଚିଥିବା ଅଛି, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ବିବେକ ଥିବା ଲୋକ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି। ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କଥାକୁ ମନରେ ନିୟମିତ କରି, ମନକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମହାତ୍ମାରେ, ମହାତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତି ଆତ୍ମାରେ ନିୟମିତ କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଉଠ, ଜାଗ, ଜଣେ ବିଦ୍ୱାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଏହି ଗୁପ୍ତ ରାହାକୁ ବୁଝ—ଏହି ମାର୍ଗ ରେଜର କଣ୍ଡା ଭଳି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଅତି କଠିନ। ଯାହା ଶବ୍ଦହୀନ, ସ୍ପର୍ଶହୀନ, ରୂପହୀନ, ଅକ୍ଷୟ, ରସହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଗନ୍ଧହୀନ, ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, ଶେଷ ନାହିଁ, ମହାତ୍ମାଠାରୁ ଉପରି, ଅଟୁଟ—ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ନଚିକେତାର ପୁରାତନ କଥା, ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହିବା ଏହି ଉପାଦେଶ, ଯେଉଁ ଜଣେ ଶୁଣିବେ ଓ କହିବେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହେବେ। ଏହି ପରମ ରହସ୍ୟ ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରହ୍ମଣ ସଭାରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ କହିବେ, ସେ ଅନନ୍ତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବେ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରକୁ କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଲୋକ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କିଛି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅମୃତତା ପାଇଁ ମନକୁ ଭିତରକୁ ଦେଖି ଆତ୍ମାକୁ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି। ଅଜ୍ଞାନୀ ଆବେଶ ଅନ୍ତର୍ଗତ କାମନାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମୃତ୍ୟୁର ଜାଳରେ ଶିକାର ହେବେ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଅମୃତତା ଜାଣି, ଅସ୍ଥାୟୀ ବସ୍ତୁରେ ଆଶ୍ରୟ ନେନ୍ତି ନାହିଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ରୂପ, ରସ, ଗନ୍ଧ, ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ସମ୍ମିଳନ ର ଆନନ୍ଦ ଜାଣିପାରିବା—ଏହି ଆତ୍ମା ନିଜେ ଏହି ସମସ୍ତର ଅନୁଭବ କରାଇଥାଏ; ଏହି ହିଁ ସେ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ସମାପ୍ତିକୁ ଦେଖିପାରିବେ, ଏବଂ ମହାତ୍ମାକୁ ଜାଣିବେ, ସେ କେବେ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି—ଏହା ସମସ୍ତ ମଧୁରତାର ଉପଭୋକ୍ତା, ନିକଟର ଜୀବାତ୍ମା, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ—ସେ କେବେ କିଛିରୁ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ହିଁ ସେ। ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ତପସ୍ୱା ଆରମ୍ଭ ଠାରୁ ଆଗରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଜଳ ଠାରୁ ଆଗରେ, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତ ଜୀବ ଦେଖନ୍ତି—ଏହି ହିଁ ସେ। ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଉପଜିଥିବା ଅଦିତି ଭାବରେ, ଶ୍ୱାସ ସହିତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥାଏ, ଜୀବଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଜାଇଥାଏ—ଏହି ହିଁ ସେ। ଜାତବେଦା, ଅଗ୍ନି, ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚିଥିବା, ଗର୍ଭିଣୀ ମହିଳାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଯେଉଁ ଭଳି ରଖାଯାଏ, ଦିନକୁ ଦିନ ଜାଗ୍ରତ ଓ ହୋମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ—ଏହି ହିଁ ସେ। ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ଓ ଏହାରେ ଅସ୍ତ ହୁଏ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି—ଏହାଠାରୁ କେବେ କିଉଁ ଯିବେ ନାହିଁ—ଏହି ହିଁ ସେ। ଯାହା ଏଠାରେ ଅଛି, ସେ ସେଠାରେ ଅଛି; ଯାହା ସେଠାରେ ଅଛି, ସେ ଏଠାରେ ଅଛି। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରିପାରିବା; ଏଠାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାର ଥିବା ପୁରୁଷ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ—ସେ କେବେ କିଛିରୁ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ହିଁ ସେ। ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାର ଥିବା ପୁରୁଷ ଧୂଆଁ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ—ସେ ଆଜି ଅଛି, ସେ କାଲି ଅଛି। ଏହି ହିଁ ସେ। ଏଠି ଦିନ ଉପରେ ପାହାଡ଼ରେ ପାଣି ଢାଲିଲେ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ବହିଯାଏ, ତେଣୁ କର୍ମକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖି ଲୋକ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଶୁଦ୍ଧ ପାଣି ଶୁଦ୍ଧ ପାଣିରେ ମିଶିଲେ ଯେପରି ଏକାକାର ହୁଏ, ତେଣୁ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଆତ୍ମା ଏକାକାର ହୁଏ। ଏହି ଅଜନ୍ମ ପୁରୁଷ ଏଗାର ଦ୍ୱାର ଥିବା ଶରୀରରେ ବସିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଭଳି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଜକୁ ବସାଇ, ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତ ହେବେ। ଏହି ହିଁ ସେ। ହଂସ ପବିତ୍ରତାରେ ବସି, ବସୁ ମଧ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ, ହୋତା ବେଦିରେ, ଅତିଥି ଘରରେ, ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟରେ, ଧର୍ମରେ, ଆକାଶରେ, ଜଳରୁ ଜନ୍ମ, ଗାଁ ଠାରୁ ଜନ୍ମ, ସତ୍ୟରୁ ଜନ୍ମ, ପାହାଡ଼ରୁ ଜନ୍ମ—ଏହି ହିଁ ସତ୍ୟ, ମହାତ୍ମା। ସେ ପ୍ରାଣକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ଅପାନକୁ ତଳକୁ ପଠାଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଏହି ଅଙ୍ଗୁଠି ଆକାର ଆତ୍ମାକୁ ପୂଜନ୍ତି। ଏହି ଶରୀର ପତନ କାଳେ ଆତ୍ମା ଶରୀର ଠାରୁ ବିମୁକ୍ତ ହୁଏ; ଏଠି କି ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ? ଏହି ହିଁ ସେ। କୌଣସି ମର୍ତ୍ୟ ଜଣେ ପ୍ରାଣ ବା ଅପାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ରଖିନାହିଁ; ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯାହା ଉପରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ପୁରାତନ ଗୁପ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆତ୍ମା କିପରି ହୁଏ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଗୌତମ। କିଛି ଜୀବ ଶରୀର ଲାଗି ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ କିଛି ଜୀବ ତାଙ୍କର କର୍ମ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ନିଶ୍ଚଳ ଆକାରକୁ ଯାଆନ୍ତି।