ଏକ ପବିତ୍ର ଉପନିଷଦର ଗଭୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଆମେ ଶୁଣୁଛୁ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ରହସ୍ୟ ବିଷୟରେ ବିବେକ ଦିଆଯାଇଛି। ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଶିକ୍ଷା, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବହୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଏହା କେବଳ ତାକୁ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଚୟନ କରିଥିଲେ, ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଆତ୍ମା ନିଜର ରୂପ ଦେଖାଇଥାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଛାଡ଼ିନାହାନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିନାହାନ୍ତି, ମନ ଶାନ୍ତ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୋଜ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଆସ୍ୱାଦନ, ସେଉଁଠି ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି ଜଣାଯାଏନାହିଁ। ଏହି ଦୁନିଆରେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟର ରସ ପିଇଛନ୍ତି, ଉଚ୍ଚ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମଣକୁ ଜାଣନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ଓ ତ୍ରିପ୍ଳ ନଚିକେତା ଯଜ୍ଞ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଛାୟା ଓ ଆଲୋକ ଭାବରେ ଉପମା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମା ଜାଣିବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସେତୁ, ଯେଉଁମାନେ ଭୟର ତୀରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ନଚିକେତା, ଆମେ ଏହାକୁ ପାଇପାରିବାକୁ ଚାହୁଁ। ଆତ୍ମାକୁ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ ଭାବରେ ଜାଣ; ଶରୀର ହେଉଛି ରଥ, ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ରଥୀ, ମନ ହେଉଛି ରଥର ରାଶି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଅଶ୍ୱ, ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ରାସ୍ତା; ପାଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି ଆତ୍ମା, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଭୋଗ କରେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ଅଶ୍ୱ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ରଥୀ ପରି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଭଲ ଅଶ୍ୱର ଦ୍ୱାରା ରଥୀ ପରି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଶୁଧ୍ଧ, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇନାହିଁ; ସେ ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ମନ ଶୁଧ୍ଧ ଓ ସ୍ଥିର, ସେ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଏ, ଯେଉଁଠୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ବୁଦ୍ଧି ରଥୀ, ମନ ରାଶି ଭାବେ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଲି ଦେଇଥାଏ, ସେ ଏହି ପଥର ଶେଷରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଉଚ୍ଚତମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଠାରୁ ଭୋଗ୍ୟ ଉପରେ, ମନ ଭୋଗ୍ୟ ଠାରୁ ଉପରେ, ବୁଦ୍ଧି ମନ ଠାରୁ ଉପରେ, ମହାତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉପରେ। ମହାତ୍ମାଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉପରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପୁରୁଷ ଉପରେ; ପୁରୁଷଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ହେଉଛି ସୀମା, ଏହି ହେଉଛି ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଲୁଚିଥିବା, ଦୀପ୍ତି ଦେଉନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ତିକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ। ପାଣ୍ଡିତମାନେ କଥାକୁ ମନରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ, ଜ୍ଞାନକୁ ମହାତ୍ମାରେ, ମହାତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ କହନ୍ତି। ଉଠ, ଜାଗ୍ରତ ହୁଅ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି, ବୁଝ; ପଥ ରେଜର କାଉର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଏହା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ—ଏହା ପଣ୍ଡିତମାନେ କହନ୍ତି। ଯେଉଁ ଧ୍ୱନିହୀନ, ସ୍ପର୍ଶହୀନ, ଆକୃତିହୀନ, ଅକ୍ଷୟ, ରସହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଗନ୍ଧହୀନ, ଆଦି ନାହିଁ, ଅନ୍ତ ନାହିଁ, ମହାତ୍ମାଠାରୁ ଉପରେ, ଅଚଳ—ଏହାକୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ମୁଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ। ନଚିକେତାଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ କଥା, ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା, ଯେଉଁମାନେ ଶୁଣନ୍ତି ଓ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମଣ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁପ୍ତ ବିଷୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମଣ ସଭାରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ କହନ୍ତି, ସେ ଅନନ୍ତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଅନନ୍ତ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ସ୍ୱୟଂ-ଭବା ବାହ୍ୟ ଦିଗରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନିୟୋଜିତ କରିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ବାହ୍ୟକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କିଛି ଜ୍ଞାନୀ, ଅମୃତତ୍ୱ ଆଶା କରି, ନିଜ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅନ୍ତରେ ଫେରାଇ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି। ଶିଶୁମାନେ ବାହ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ପଛରେ ଦୌଡ଼ନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁର ଚଉଁ ଜାଲରେ ଫସିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ, ଅମୃତତ୍ୱ ଜାଣି, ଏଠାରେ ଅସ୍ଥାୟୀ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥାୟୀ ଖୋଜନ୍ତି ନାହିଁ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି, ରସ, ଗନ୍ଧ, ଧ୍ୱନି, ସ୍ପର୍ଶ, ଏକତ୍ୱର ଆନନ୍ଦ ଜାଣିବାଯାଏ—ଏହି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ଏଠାରେ ଅଜଣା କିଛି ଅଛି କି? ଏହି ହେଉଛି ସେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାର ଶେଷ ଦେଖିଥାଏ—ମହାତ୍ମା, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଶୋକ କରେନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣିଥାଏ, ମଧୁରତାର ଭୋଗୀ, ନିକଟରେ ଥିବା ଜୀବ, ଯାହା ଥିଲା ଓ ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେ କୌଣସି ଦୁଃଖରେ ଭୟଭିତ ହୁଅନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ସେ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ତପସ୍ୟା ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଜଳ ପୂର୍ବରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ସେଉଁଠି ବସିଛନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଜୀବ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଥାନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେ। ଯାହା ଦିବ୍ୟତାର ଅଦିତି ଭାବରେ, ଶ୍୵ାସ ସହିତ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବସିଛନ୍ତି, ଜୀବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଛନ୍ତି—ଏହି ହେଉଛି ସେ। ବନରେ ଲୁଚିଥିବା ଜାତବେଦା, ଗର୍ଭିଣୀ ମହିଳାଙ୍କର ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁ ପରି ସଞ୍ଚିତ, ଦିନକୁ ଦିନ ଜାଗ୍ରତ ଓ ଅଫରିଂ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛି ସେ। ଯାହାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ, ଯାହାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ବସିଛନ୍ତି—କୌଣସି ଲୋକ ଏହାଠାରୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହି ହେଉଛି ସେ। ଯାହା ଏଠାରେ ଅଛି, ସେ ଏଠାରେ ଅଛି; ଯାହା ସେଉଠାରେ ଅଛି, ସେ ଏଠାରେ ଅଛି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମାକୁ କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ପାଇଯାଏ; ଏଠାରେ କୌଣସି ବିଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଏଠାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି, ସେ ମୃତ୍ୟୁରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଯାନ୍ତି।