ଏହି ଉପନିଷଦର ଗଭୀର କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ଏହାକୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝି, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ସେ ଏପରି ଅମୂଲ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧିରେ ଅନନ୍ଦିତ ହୁଏ। ଏହା ଦେଖି ଯମ ଭାବିଲେ—ନଚିକେତାଙ୍କ ଘର ଏବେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛି। ଏଠାରେ ଯାହା ଦେଖୁଛ, ସେ ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମରୁ ଭିନ୍ନ, କୃତ କିମ୍ବା ଅକୃତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଭିନ୍ନ, ଏବଂ ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ହେବ ତାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ। ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖ, ସେଥିରେ ତୁମେ ଘୋଷଣା କର। ସମସ୍ତ ବେଦ ଯେଉଁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଯାହାକୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ଏବଂ ଯାହା ପାଇଁ ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି—ସେଇ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ‘ଓଁ’। ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଅକ୍ଷର ନିଜେ ପରମ। ଯିଏ ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଯାହା ଚାହେ, ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ। ଏହି ଅକ୍ଷର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରୟ, ସବୁଠାରୁ ପରମ ଆଶ୍ରୟ। ଏହି ଆଶ୍ରୟକୁ ଜାଣି, ମଣିଷ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ପୂଜିତ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ସେ କୌଣସିଠାରୁ ଆସିନାହିଁ, କିମ୍ବା କାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ। ସେ ଅଜ, ଶାଶ୍ୱତ, ନିତ୍ୟ, ପୁରାତନ; ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଯଦି କେହି ଭାବେ, ସେ ହତ୍ୟା କରୁଛି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଭାବେ ସେ ହତ୍ୟା ହେଉଛି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ବୁଝିନାହାନ୍ତି। ଆତ୍ମା କେବେ ହତ୍ୟା କରେନାହିଁ, କେବେ ହତ୍ୟା ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏବଂ ସବୁଠୁ ବଡ଼; ଏହା ଜୀବର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଗୁପ୍ତ। ଯିଏ ଆଶାରୁ ମୁକ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତ, ସେ ଆତ୍ମାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ। ଏହି ଆତ୍ମା ବସିଥିଲେ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ଶୁଇଥିଲେ ସମସ୍ତଠାରେ ଯାଏ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ, ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ଉଭୟ ଅଟୁଟ ରୂପେ ଅଛି, ମୋତେ ଛଡି କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ଦେହହୀନ, ଅଚଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନଶୀଳ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥିବା ଏହି ମହାନ୍ ଆତ୍ମାକୁ ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ କେବେ ଶୋକ କରେନାହାନ୍ତି। ଏହି ଆତ୍ମା ଶିକ୍ଷା, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବହୁଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାକୁ ଆତ୍ମା ଚୟନ କରେ, ସେଠିକୁ ଆତ୍ମା ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖାଏ। ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ ଛାଡିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିନାହାନ୍ତି, ଯିଏ ନିୟମିତ ନୁହେଁ, ଯିଏ ମନୋନିଗ୍ରହ କରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ। ଯିଏ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ର ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଉପସୂରଣ—ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, କିଏ ଜାଣିପାରିବ? ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଫଳର ଲୋକରେ ସତ୍ୟର ଆସ୍ୱାଦନ କରନ୍ତି, ଉଚ୍ଚ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏହି ପରମ ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣନ୍ତି—ସେମାନେ ପଞ୍ଚଅଗ୍ନି ଓ ତ୍ରିନଚିକେତା ଯଜ୍ଞ କରିଥିବା ଲୋକ, ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଛାୟା ଓ ଆଲୋକ ଭାବେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ସେତୁ, ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଭୟହୀନ ପାରକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାମାନେ, ନଚିକେତା, ଆମେ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ସେତୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା। ଆତ୍ମାକୁ ଅଶ୍ୱାରୋହୀ, ଦେହକୁ ରଥ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି, ମନକୁ ରଶ୍ମି ଭାବେ ଜାଣ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା ଓ ତାଙ୍କର ବିଷୟକୁ ରଥର ମାର୍ଗ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ଆତ୍ମା, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହି ଆନନ୍ଦର ଭୋଗତା। ଯିଏ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଅନିୟମିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା ପରି। ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଘୋଡ଼ା ପରି। ଯିଏ ଅବୁଦ୍ଧିମାନ୍ୟ ଏବଂ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥାଏ, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେନାହିଁ; ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଥାଏ। ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ୟ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥାଏ, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ। ଯିଏ ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ଏବଂ ମନକୁ ରଶ୍ମି କରେ, ସେ ଏହି ମାର୍ଗର ଶେଷକୁ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟବିଷୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଠାରୁ ଉଚ୍ଚ; ମନ ବିଷୟଠାରୁ ଉଚ୍ଚ; ବୁଦ୍ଧି ମନଠାରୁ ଉଚ୍ଚ; ମହତ୍ ଆତ୍ମା ବୁଦ୍ଧିଠାରୁ ଉଚ୍ଚ। ମହତ୍ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଉଚ୍ଚ; ଅବ୍ୟକ୍ତଠାରୁ ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଚ; ପୁରୁଷଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ଶୀର୍ଷ, ଏହି ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ଗୁପ୍ତ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୃଷ୍ଟି ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ ବୁଝିବାଳେ ଏହାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବାଣୀକୁ ମନରେ, ମନକୁ ବୁଦ୍ଧିରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ମହତ୍ ଆତ୍ମାରେ, ମହତ୍ ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିଗଢ଼ କରନ୍ତି। ଉଠ, ଜାଗ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ବୁଝ; ଏହି ମାର୍ଗ ଧାରର ଧାର ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଚାଲିବାକୁ କଠିନ—ଏହିପରି ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି। ଯାହା ଶବ୍ଦହୀନ, ସ୍ପର୍ଶହୀନ, ରୂପହୀନ, ଅକ୍ଷୟ, ରସହୀନ, ନିତ୍ୟ, ଗନ୍ଧହୀନ, ଆଦିହୀନ, ଅନ୍ତହୀନ, ମହତ୍ଠାରୁ ଉପରେ, ଅଚଳ—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ମୁହଁରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ନଚିକେତା କଥା ଯମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଛି, ଯିଏ ଶୁଣିବେ ଓ କହିବେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଏହି ପରମ ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସଭାରେ କିମ୍ବା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାଳରେ କହନ୍ତି, ସେ ଅନନ୍ତତା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାରକୁ ଦିଆଇଛନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଲୋକେ ବାହାରକୁ ଦେଖନ୍ତି, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତିନାହାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କିଛି ଜ୍ଞାନୀ ଅମୃତତ୍ୱ ଚାହିଁ, ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଭିତରକୁ ଫେରାଇ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି। ଶିଶୁମାନେ ବାହ୍ୟ ଇଚ୍ଛାରେ ଲିନ ହୋଇ, ବୃହତ୍ ମୃତ୍ୟୁ ଜାଲରେ ଆଟକିଯାନ୍ତି; ଜ୍ଞାନୀ, ଅମୃତତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁରେ ନିତ୍ୟତା ଦେଖି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତିନାହିଁ।