ଏହି ଉପନିଷଦ ଗଳ୍ପରେ, ନଚିକେତା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କରି, ଆକର୍ଷକ ଓ ଇଚ୍ଛାଜନକ ଭୋଗବିଲାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି । ସେ ଧନ-ସମ୍ପଦର ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ପଡ଼ି ଯିବା ଅନେକ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଅଲଗା ମନୁଷ୍ୟ, କାରଣ ସେ ଏହି ସବୁ ଆକର୍ଷଣକୁ ଅସ୍ବୀକାର କରିଛନ୍ତି । ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞାନ, ଏହି ଦୁଇଟି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ବିପରୀତ ଓ ଅଲଗା । ଏଠାରେ ଯମ ନଚିକେତାଙ୍କୁ କହନ୍ତି, "ତୁମେ ଜ୍ଞାନକୁ ଅଭିଲାଷା କରିଛ; ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ତୁମକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିପାରିନାହିଁ ।" ବହୁତ ଲୋକ ଅଜ୍ଞାନରେ ବସି, ନିଜକୁ ଚତୁର୍ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବି, ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି—ଏହା ଏମିତି, ଯେପରି ବୋଧିହୀନ ଲୋକ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ନେଇଯାନ୍ତି । ଧନର ମାୟାରେ ଆସକ୍ତ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ "ଏହି ଜଗତ୍ଟିଏ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ" ବୋଲି ଭାବି, ପୁନଃପୁନଃ ମୋର ଅଧୀନତାରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଏହି ଦିବ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବହୁତ ଲୋକ ଶୁଣିପାରିନାହାନ୍ତି; ଏବଂ ଯଦି ଶୁଣନ୍ତି ମଧ୍ୟ, ବୁଝିପାରିନାହାନ୍ତି । ଏହାକୁ କହିବାରେ ଯେ କୁଶଳ, ଶୁଣିବାରେ ଯେ ଦକ୍ଷ, ଏମିତି ଲୋକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । ଏହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଅପରିପକ୍ୱ ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ; କେବଳ ଅନ୍ୟ ଏକ ବିଶେଷ ଅନୁଭୂତିଶୀଳ ଗୁରୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଯାଏ । ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଦ୍ୱାରା ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯିବା ପରେ ମାତ୍ର ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ । ନଚିକେତା, ତୁମେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ; ତୁମେ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଅଛ । ଆମ ପାଇଁ ତୁମ ପରି ପ୍ରଶ୍ନକାରୀ ଯେ ମିଳୁ, ତାହା ଆଶା କରେଁ । ଏଠି ଯମ କହନ୍ତି, "ମୁଁ ଜାଣିଛି ଧନ-ସମ୍ପଦ ଅନିତ୍ୟ; କାରଣ ଅନିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ନିତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ । ତୁମେ ଯେ ଅନିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ଥାପନା କରିଛ, ମୁଁ ତାକୁ ନିତ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି ।" ନଚିକେତା, ତୁମେ ଏହି ସମସ୍ତ ଭୋଗ, ଲୋକର ମୂଳ, ଅନେକ କାମନାର ପୂରଣ, ଯଜ୍ଞ୍ୟର ଅନନ୍ତତା, ଭୟର ଅପାର ପାର, ଏବଂ ଶ୍ରୀର ମୂଳକୁ ଦେଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ, ଯିଏ ଗଭୀର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି, ଅତି ପ୍ରାଚୀନ, ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଜାଣି, ଜ୍ଞାନୀ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ । ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଶୁଣି ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବୁଝି, ମଣିଷ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରି ନିଜ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ । ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନଚିକେତାଙ୍କ ଘର ଏବେ ଖୋଲିଯାଇଛି । ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ, କୃତ ଓ ଅକୃତ, ଯାହା ଅଛି ଓ ଯାହା ହେବ—ଏହାଠାରୁ ବିନାସ୍ପର୍ଶ ଯାହାକୁ ତୁମେ ଦେଖ, ସେହିକୁ ଘୋଷଣା କର । ସମସ୍ତ ବେଦ ଯାହାକୁ ଘୋଷଣା କରେ, ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟା ଯାହାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରେ, ଯାହା ପାଇଁ ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି—ଓଁ । ଏହି ଏକ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚତମ । ଏହି ଅକ୍ଷରକୁ ଜାଣିଲେ, ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା, ସେହି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଧାର; ଏହି ଉଚ୍ଚତମ ଆଧାର । ଏହି ଆଧାରକୁ ଜାଣି, ଲୋକ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକରେ ପୂଜିତ ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ନ ଜନ୍ମନେ, ନ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ; ସେ କଉଁଠୁ ଆସିନାହିଁ, କିମ୍ବା କାହାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଅଜନ୍ମା, ଶାଶ୍ୱତ, ସନାତନ; ଦେହ ନାଶ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନ ମରେ । ଯଦି କେହି ଭାବେ, "ମୁଁ ହତ୍ୟା କରିଛି" କିମ୍ବା ଅନ୍ୟେ ଭାବେ "ସେ ହତ୍ୟା ହେଇଛି", ତେବେ ଦୁଇଁ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି; ସେ ନ ହତ୍ୟା କରେ, ନ ହତ୍ୟା ହୁଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସବୁଠାରୁ ବଡ଼; ଏହା ଜୀବର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି । ଯେ ଅସଙ୍ଗ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଶାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ, ସେ ଆତ୍ମାର ମହିମା ଦେଖି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ଏହି ଆତ୍ମା ବସିଥିଲେ ଦୂରକୁ ଯାଏ, ଶୋଇଥିଲେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯାଏ । ଏହି ଦିବ୍ୟ ପୁରୁଷ କିଏ ଜାଣିପାରିବେ? ସେ ଆନନ୍ଦ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ଉଭୟ । ଦେହର ମଧ୍ୟରେ ଦେହ ନଥିବା, ଚଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଅଚଳ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏହି ମହାତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଜ୍ଞାନୀ ଶୋକ କରେନାହିଁ । ଏହି ଆତ୍ମା ଶିକ୍ଷା, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବହୁ ଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଯାହାକୁ ସେ ନିଜେ ବାଛେ, ସେମାନେ ଏହି ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖନ୍ତି । ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର, ଅଶାନ୍ତ, ଅସଂୟମୀ, ଅଶାନ୍ତ ମନ, ସେମାନେ ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ଭୋଜନ, ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କର ଉପସୂଚନା, ସେଉଁଠାରେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବେ? ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ମୂଳ ଲୋକରେ ସତ୍ୟ ପାନ କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଯେଉଁମାନେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ଓ ତିନି ନଚିକେତା ଯଜ୍ଞ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଛାୟା ଓ ଆଲୋକ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରନ୍ତି । ଏହି ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମ, ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟର ପାର ପାଇଁ ଯାହାକୁ ସେତୁ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ନଚିକେତା, ଆମେ ତାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବା । ଆତ୍ମାକୁ ରଥି, ଦେହକୁ ରଥ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି, ମନକୁ ଲଗାମ ଭାବରେ ଜାଣ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ହେଉଛି ଘୋଡ଼ାମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ବିଷୟ ହେଉଛି ରାସ୍ତା । ଆତ୍ମା, ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯୁକ୍ତ, ଭୋଗୀ ଭାବେ ଉପଭୋଗ କରେ । ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ମନ ଅସଂୟମୀ, ସେମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଶ ନାହିଁ, ରଥି ପାଖରେ ଅଶିଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ପରି । ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଛି, ମନ ସଂୟମୀ, ସେମାନଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବଶ, ଶିଷ୍ଟ ଘୋଡ଼ା ପରି । ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଅବିବେକୀ, ଅସଂୟମୀ, ଅପବିତ୍ର ମନ, ସେ ଏହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନାହିଁ; ସେ ପୁନଃ ଜନ୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କରେ । ଯେଉଁ ଲୋକ ବିବେକୀ, ସଂୟମୀ, ପବିତ୍ର ମନ, ସେ ଏହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନାହିଁ । ଯେଉଁ ଲୋକ ବିବେକକୁ ସାରଥି ଓ ମନକୁ ଲଗାମ ଭାବରେ ଧରେ, ସେ ଏହି ମାର୍ଗର ଶେଷରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପରମ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ ।